туохт. Тугу эмэ (хол., ыарҕаны) харса суох аҥаар кырыытыттан быһыта охсуталаа. ☉ Быстро, решительно и резко корчевать что-л. мотыгой (напр., ерники, кусты)
Бүгүн эһээ Егор саҥа баһымньыламмыт. Бөлөх ыарҕалары, куотуо диэбит курдук, атаҕын анныгар уктан туран «һах» дии-дии охсон кунайдыы турар. М. Доҕордуурап

аат. Дьиэ таһыгар бөдөҥ а һы-ү өлү, ат ын ы д а у урар н амы һах ара ҥас (кыра атахтаан эбэтэр сыттык үөһэ маһы тэлгэтэн оҥоһуллар). ☉ Помост, настил на ножках или подставках во дворе для хранения чего-л., лабаз
Моҕус, арай, дьахтарыгар тиийбит. Хаппарын ылан лаабыска бырахпыт. Дьиэтигэр көтөн түспүт. Саха фольк. Бу дойдуга эһэ геологтар ас уурар лаабыстарын хаста да сахсыйбыт. Я. Семёнов

сыһ., кэпс. Туох ха эмэ маарынныырдык, туох эмэ к у р д у к. ☉ П о д о б н о чему-л., наподобие чего-л.
Арай доҕоор, букатын ыраах, сирэй хайа тэллэҕин диэки туох эрэ хап-хара, бөкүнүк толору симиилээх түүлээх хаа һах саҕа баҕайы куотар майгылаахтык, ыраах-ыраах уунаҕалыы, у ур т а лы ы турда. Н. Заболоцкай
Манасчыт үксүн стро ка бастакы аҥаарын речитатив май гылаахтык ааҕан баран, кэлин сү һүөх тэрин эҥээритэн барар. «ХС»

аат.
1. Мэйиитэ, көрөр-истэр уорганнара баар киһи, сүөһү этин-сиинин сүрүн миэстэтэ, бас; тоноҕоһо суох харамайдарга — билгэ уорганнара, айахтара баар илин өттүнээҕи туспа миэстэлэрэ. ☉ Голова (человека или животного)
Чооруос чыычаах төбөтө кыһыл ээ. Амма Аччыгыйа
Төбөбөр кус сымыыттаабыта, өлөр суолтан бөрө быыһаабыта. Т. Сметанин
Олохтоох ыал ыалдьыты балык төбөтүнэн күндүлүүллэр. Н. Габышев
2. Туох эмэ, синньээн бүтэр уһуга (хол., тарбах, тиит оройо). ☉ Зауженный, заострённый конец, верхушка чего-л.
Тарбахтарын төбөлөрүнэн остуолу тоҥсуйбахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киирэн эрэр күн тиит төбөтүттэн арҕаа түннүгүнэн өҥөйөн дьэс алтанынан истиэнэҕэ сыдьаайда. М. Доҕордуурап
[Ытык сэргэтин] маһа синньигэс — быһар төбөтө уон биэс сэнтимиэтир холобурдаах. Багдарыын Сүлбэ
3. Үүнээйи (хол., бурдук, сибэкки) үөһээ куоластаах, тыллар, сиэмэлэнэр өттө. ☉ Верхняя часть растения (напр., злаков хлеба, цветов) с колосьями, цветками, семенами, головка
Бурдук, төбөтө астаннаҕына эрэ, ас буолар (өс хоһ.). Буолак саҕатыгар үүммүт икки сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
4. Киһи ороҥҥо сыттанар, бастанар өттө (тард. ф. тут-лар.). ☉ Изголовье
Түүнүн атаҕар туора биир оҕону, төбөтүгэр туора биир оҕону, улаҕатыгар биир оҕону, иннигэр биир оҕону уктан сытара. С. Васильев
5. Сүөһү ахсаанын ааҕар кээмэй. ☉ Единица счёта скота, голова
781 кулуну ылар былааннааҕын 1020 кулуну ылан, 289 төбөнөн аһарда. ТССКС
Ынах сүөһү өлүүтэ 420 төбөнөн аччаата. «Ленин с.». [Ыанар ынах] билигин былаантан …… 975 төбөнөн аҕыйах. «Кыым»
6. көсп. Туох эмэ (хол., ыстатыйа, тиэкис) аата; айымньы (кинигэ) чааһа, түһүмэҕэ, баһа. ☉ Название, заголовок какого-л. текста (статьи); глава (книги)
Кинигэҕэ кулуттар тустарынан сыалай төбө анаммыт. Эрчимэн
Ааспыт төбөҕө Болот Арбатскай үлэтин туһунан «эмиэ хаалларабыт дуо» диэн санаан аһарбыта баара. В. Яковлев. Хаһыат аҥаарыттан саҕаланар «Неофициальная часть» диэн төбөнөн тахсыбыт матырыйааллар ордук интэриэһинэйдэр. «Саха с.»
7. көсп. Туох эмэ (хол., үрэх) синньигэс саҕаланар өттө, уһуга. ☉ Верховье (реки)
Үрүйэ төбөтүгэр, үрэх баһыгар бүкпүт баайдар. Амма Аччыгыйа
Массыына систэн биһиги үрэхпит төбөтүгэр киирдэ. Далан
Манна Улуу Үрүйэ төбөтө тиксэр. ПИС СТС
8. көсп. Киһи өйдүүр, толкуйдуур дьоҕура, өй. ☉ Ум, сознание человека
Төбөҕө араас санаалар элэҥнэстилэр. Н. Лугинов
Элбэх төбө үчүгэй, хотуулаах, тобулумтуо буолуохтаах. Н. Габышев
Эппиэт Байыкка төбөтүгэр бэлэм этэ. Н. Заболоцкай
♦ Муннун төбөтүн <да> быктар- бат — биирдэ да сылдьан, көстөн ааспат. ☉ соотв. и носу не казать
Биирдэ эмэ, саатар, муннугут төбөтүн быктарбаккыт дуо, Эһиги, ити хотоҥҥо? «ХС»
Төбө (бас) абыраҕа көр абырах. Төбө абыраҕа барахсан ханна тиэрпэтэҕэ, тугу оҥорботоҕо баарай. И. Егоров
Төбөҕөр хатаа — өйгөр хатаа диэн курдук (көр өй). Быданнааҕы да суолу киһи төбөтүгэр хатаан сылдьар буолар эбит. «ХС»
Төбөҕөр (баскар) ытыар көр бас II. Өскөтүн эһигини Уралец хамаандалыырын көҥүллээхтэхпинэ, кини барыгыт төбөҕүтүгэр ыттыаҕа. ОТК
Итинник киһини өрөр таһаардахха, …… төбөҕөр ыттыа. «ХС»
Дьахтары төбөлөрүгэр ытыарбыт эр дьоннор эрэйи көрөллөр, тоойуом. П. Ламутскай (тылб.)
Төбөҕүн (баскын) абырахтан көр бас II. Сорохторо «төбө абырахтанар» арыгыны аҕалан, онтон эмиэ …… айманан-сайманан барыахтара. Болот Боотур
Ким сүүс, ким биэс уон кыраамынан төбөлөрүн абырахтанаабырахтана, аһаан иһэллэр. Н. Босиков
Төбөҕүн (баскын) сыс (төбөҕүн сыстар) көр бас II. [Тойотторго] экчи кииринимэ, төбөҕүн сыстарыма. А. Фёдоров
Киһи төбөтүн сынньыма, мискийимэ. НАГ ЯРФС II
Дьокутааттары барыларын төбөлөрүн сыстылар быһыылаах. «ХС». Төбөҕүн үлэлэт — мээнэ буолбакка, өйдөөн-дьүүллээн тугу эмэ гын, толкуйдаа. ☉ соотв. работать головой
Манна төбөнү үлэлэтиэххэ наада. «ХС»
Төбөҕүн холбоон — баскын холбоон диэн курдук (көр бас II). [Кини] дьахтар көмөлөһөөрү гыммытын аккаастаммыта. Алла Лазаревтыын төбөлөрүн холбообуттара. Далан
«Махынаасыйаларга» биир буола түһэн, төбөлөрүн холбууллара. Р. Баҕатаайыскай. Төбөҕүттэн мат — олус улаханнык накаастан. ☉ соотв. лишиться головы
Быть сурово наказанным. Дьэкиим биллэр эрэ, төбөҕүттэн матарыҥ чахчы. Н. Заболоцкай. Төбө иччитэ — сиэрэ суох улахан төбө; оннук төбөлөөх; олус ырбыт-дьүдьэйбит. ☉ Чрезмерно большая голова; большеголовый; сильно исхудавший
[Бөрө] уҥуохтаах тириитэ эрэ ордон хаалан, быһар быһаҕаһа бүтүннүү төбө иччитэ буолбут. Р. Кулаковскай. Төбөҥ бүтүн эрдэҕинэ калька. — тутуллан накаастана иликкинэ. ☉ Пока голова цела
Төбөҕүт бүтүн эрдэҕинэ, Төннө туруҥ, түөкүттэр! Эллэй
Төбөҥ оройунан түс көр орой II. Туоскун төрдө-төбөтө биллибэт чөҥөрө чүөмпэ кэриэтэ үлэҕэ төбөтүнэн түспүт быһыылааҕа. Софр. Данилов
Үлэҕэ төбөм оройунан түспүтүм. М. Доҕордуурап
Эрэдээксийэ күргүөмнээх олоҕор бастакы күммүттэн төбөбүнэн түспүтүм. НАГ ЯРФС II. Төбөтө буһарар калька., кэпс. — барыны бары үчүгэйдик ырыҥалаан быһаарар. ☉ Голова варит у кого-л.
Дьүһүнэ бүрэтин көрүмэ — төбөтө буһарар. НАГ ЯРФС II. Төбөтө саахынаата кэпс. — төбөтө куугун-хааҕын буолла. ☉ Шумит в голове
Тыастан-уустан төбөм дэлби саахынаата. НАГ ЯРФС II. Төбөтө төкүнүйэр — өлөрүллэр, суох гыныллар. ☉ Быть убитым, уничтоженным (букв. голова покатилась)
Төһө эрэ дьонум Төбөлөрө төкүнүйэр?!! П. Ойуунускай
Төбөтө (өйө, мэйиитэ) хамсаабыт — өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт диэн курдук (көр өй). Бу киһи туох үлүгэрдээҕин айманна, төбөтө хамсаабыт дуу? Төбөтө ыаҕастаах (тордуйалаах) уу курдук <дьалкыҥнас> — баһа ыаҕастаах уу курдук <дьалкыҥнас> диэн курдук (көр бас II). [Томмот] хамсаатар эрэ, төбөтө тордуйалаах уу курдук дьалкыҥныы түһэр. Софр. Данилов
[Маша] төбөтүгэр ыаҕастаах уу дьалкыҥныырга дылы. «ХС». Төбөтө ыалдьыбат — туох эмэ туһунан долгуйан, санаан, толкуйдаан, кыһаллан көрбөт. ☉ соотв. голова ни о чём не болит
[Кинээс хамначчыттара аччыктыылларын туһунан] төбөтө ыалдьыбат эбит. Н. Заболоцкай
Былыр кыһынын төбө ыалдьыбат гына оттууллара. С. Никифоров. Төбөтө ыараата — утуйуон олус баҕарда, наһаа утуктаата. ☉ Сон одолел (букв. голова стала тяжёлой)
Айакка, төбөтө ыараата, уута кэлбитэ бэрт. Н. Заболоцкай. Төбөтө эргийэр — туохтан эмэ олус дэбдэйэр, киһиргиир, тугу да дьиҥнээхтик өйдөөндьүүллээн быһаарбат буолар. ☉ Утрачивать способность здраво рассуждать, трезво относиться к окружающему, сильно бахвалясь (соотв. голова вскружилась у кого-л.)
Хайҕана эрэ түстэллэр, төбөлөрө эргийэр Төбөттөр син элбэхтэр. М. Ефимов. Таба итинтэн төбөтө эргийбитэ, киэбиримтэҕэй буолбута. Эвен фольк. Төбөтүгэр таҕыста — мэйиитин эргитэн барда, холуочутта (арыгы туһунан). ☉ соотв. ударило в голову (о водке, вине)
Арыгылара төбөлөрүгэр тахсан, …… Коляны хайҕаан таҕыстылар. Болот Боотур
Сокууската суох испиттэрэ арыгылара төбөлөрүгэр тахсан барар. Н. Якутскай
Бүгүн испит аһыы уута төбөтүгэр тахсан уонна ити тылтан тэбиэһирэн, дьэ буолан турда. С. Никифоров. Төбөтүгэр түс- пэт (киирбэт) — 1) хайдах да кыайан өйдөммөт, өйгө хатаммат, баар буолбат. ☉ соотв. не идёт, не приходит на ум кому-л.
Бу түүн онтон атын өй төбөтүгэр киириэ суох быһыылаах. Софр. Данилов
Быһаара сатаата да, төрүт төбөбөр түспэт. НАГ ЯРФС II; 2) киһи кыайан өйдөөбөт, ылыммат, өйгө баппат. ☉ Никак не укладывается в голове
Оо, тукаам, мин төбөбөр түспэт сэһэни сэһэргээтиҥ. Эчи саныахпын да саллабын. Болот Боотур. Төбөтүн илгистэр — тугу эрэ олус сөҕөр. ☉ Удивляться чему-л., восхищаться чем-л.
Уйбаныап судаарыскай мин охсорбун көрө-көрө, төбөтүн илгистибитэ. Р. Кулаковскай
Төбөтүн <быһа> илгистэр — баһын (төбөтүн) быһа илгистэр диэн курдук (көр бас II). Оҕонньор ылыммата, …… төбөтүн илгистэн кэбистэ. Софр. Данилов
Анарааҥыта сонньуйан ылла, төбөтүн быһа илгиһиннэ. П. Филиппов
[Аида] өйдөөбөтөҕүн биллэрэн, төбөтүн илгистибитэ. «ХС». Төбөтүн иирт — ким эмэ өйүн-санаатын дэлби булкуй, сыппат. ☉ Морочить голову кому-л., вводить кого-л. в заблуждение
Төбөҕүн ким эрэ иирдибит быһыылаах?! Наһаар буолуо? Р. Баҕатаайыскай
[Михаил:] Эн төбөҕүн ити Бадин курдук нууччалар иирпиттэр. С. Ефремов
[Өҥүрүк куйаас] төрүт да мөлтөөн иһэр төбөнү …… иирдэн кэбистэ. Н. Заболоцкай. Төбөтүн (төбөтүттэн) имэрий — ааттаа, аһын, өрө тут, көҥүл ыыт. ☉ Гладить по головке кого-л., потакать, потворствовать кому-л.
Доҕорбун кыра оҕо курдук төбөтүн имэрийэ, ааттаһа олорбутум. Амма Аччыгыйа
[Эдэр байыас:] Төбөҕүттэн имэрийбэттэрэ буолуо. Мин эйиэхэ ымсыырбаппын. И. Гоголев
Кинини төбөтүттэн имэрийэ олоруохтаахпын дуо? А. Фёдоров. Төбөтүн көтөхтө (өндөттө) — бэйэтин көрдөрөн, актыыбынай буолан барда. ☉ соотв. поднимать голову
Булуҥ диэкинэн үрүҥнэр төбөлөрүн көтөҕөн эрэллэр. Болот Боотур
Вейтлингк уонна Кабе диэки буолааччылар эмиэ төбөлөрүн өндөппүттэрэ. ЛВ МТА. Төбөтүн кэҕиҥнэ- тэр — сөбүлэһэр, биһириир. ☉ Соглашаться, одобрять, согласно кивать головой
Мин эйиэхэ биир сэһэни кэпсиэхпин истиэҥ дуо? Кыыс төбөтүн кэҕиҥнэттэ. «ХС». Төбөтүн олоруута үчүгэй кэпс. — булугас өйдөөх, тобуллаҕас толкуйдаах. ☉ соотв. голова на плечах. Бу оҕо төбөтүн олоруута үчүгэй эбит. Төбөтүн оройо аһыллар — улаханнык куттанар, долгуйар, соһуйар. ☉ Сильно испугаться, взволноваться
Эмискэччи, тымныы уунан ыспыттыы, этэ дьар гына түстэ, төбөтүн оройо аһыллан, сүрэҕэ ыйыллан ылла. Т. Сметанин. Төбөтүн оройунан истэр — тугу эрэ олох сөбүлээбэт, букатын ылыммат. ☉ Совершенно не воспринимать что-л., никак не соглашаться с чем-л. [Гаас киириитин] оҕонньор төбөтүн оройунан истибитэ. В. Иванов. Төбөтүн оройунан көрбүт — оройунан (төбөтүнэн, уолугунан) көрбүт (тыыммыт) диэн курдук (көр орой). Уол мэниктээн эмиэ төбөтүн оройунан көрбүт дии. Төбөтүн санньыппыт — санаарҕаабыт, санньыйбыт, улаханнык хараастыбыт. ☉ соотв. повесить голову
Баһыккалаах, Нараҕаннаах, Ньургуһуну кистээн бүтэрээт, төбөлөрүн санньытан, …… дьиэлэригэр бара тураахтаабыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Төбөтүн сүүйтэрбит (сүтэр- бит) — кимиэхэ, туохха эрэ олус ылларбыт, убаммыт, онто суох сатаммат курдук буолбут. ☉ соотв. потерять голову (напр., влюбившись в кого-л.)
Ханнык да тойон-хотун бэриккэ былыргыттан төбөтүн сүүйтэрэр суола. Болот Боотур
Оҕоҕо сүрэхпитин биэрэн, төбөбүтүн сүтэрэбит. П. Аввакумов
Дьахтар [эр киһини] сөбүлээтэҕинэ, былыр да, быйыл да төбөтүн сүтэрэр диэччилэр. НАГ ЯРФС II. Төбөтүн тарбанар — тугу эрэ саарбахтыыр, туохтан эрэ симиттэр, кыбыстар. ☉ соотв. чесать в затылке
Дьоҕойон эппитин билинэн, төбөтүн тарбанна. Болот Боотур
[Егор Егорович:] [төбөтүн тарбанар] Ким билэр, доҕор. С. Ефремов
Төбөтүн төргүүлэммит (ыйаабыт) — төбөтүн санньыппыт диэн курдук. Тоҕо төбөҕүн төргүүлэнниҥ? Хайа, бу тоҕо төбөҕүн ыйаатыҥ? Софр. Данилов. Төбөтүн уган биэрдэ — туохха эрэ (хол., буруйга) бэйэтинэн киирэн биэрдэ. ☉ соотв. совать голову в петлю
[Тарбыыкын] Тоҕо итинник ыар буруйга төбөтүн уган биэрэ сатаата. М. Попов. Төбөтүн уурар калька. — сэриигэ сиэртибэ буолар, өлөр. ☉ соотв. сложить голову. Сэриигэ элбэх киһи төбөтүн уурар. Төбөтүнэн моһуогурар — өйүнэн булкуллар, төбөтүнэн ыалдьар. ☉ Страдать от психического расстройства
Төбөҕүнэн моһуогурбакка дылы этиҥ дии. Агидель к. Төбөтүнэн тыынар (көрөр) — оройунан (төбөтүнэн) көрбүт диэн курдук (көр көр I)
[Хабырынар Хабырыыс:] Остуорас Охонооһу дьэ аҕаллылар ээ. Сопхуос аһыгар туолан-тотон, төбөтүнэн тыыммыта дьэ бэрт этэ. Күндэ
Үөрэххэ сылдьар ыччат ортотугар төбөтүнэн көрбүт аҕыйаата. А. Сыромятникова. Төбөтүнэн хаа- мар — иһэн-аһаан көрүлүүр, көҥүл-босхо барар. ☉ соотв. ходить на голове
Кууһума бириискэҕэ хаартылаан-арыгылаан төбөтүнэн хааман сырыттаҕына, Торуой уола Микииһэ көрсө биэрдэ. НАГ ЯРФС II
Төбөтүнэн хайдах эрэ буолбут — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Бу дьахтар төбөтүнэн хайдах эрэ буолбут. М. Попов
Төбөтүнэн харахтаах — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр көр I). Бу мэник, төбөтүнэн харахтаах тыла диэн аахсыма. Ньургун Боотур
Төбөлөрүнэн харахтаах Ньүкэн Буурай удьуордарын …… Сүүрдэ сылдьаммын, Сүнньүлэрин үүттэттим. П. Ойуунускай
Эн төбөтүнэн харахтаах уолгун буойуоххун билиминэ, тэптэрэн биэрэ тураҕын. Амма Аччыгыйа
Төбөтүнэн чокуттарбыт — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Өскөтө ас биэрэн, уус төрдүттэн Кудай Бахсыттан алҕаан көрдөстөххө, …… уус төбөтүнэн чокуттаран ыалдьыан сөп үһү. МАП ЧУу
Төбөтүнэн ыалдьар — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Киһибит төбөтүнэн ыалдьаары гынна быһыылаах. Күннүк Уурастыырап
[Сыкына:] Соһуйан төбөтүнэн ыалдьыбыт. Суорун Омоллоон
Лэкээрик аҕыйах сыллааҕыта төбөтүнэн ыалдьан сайын иирэ сыспыта. «ХС». Төбөтүттэн көппүт калька. — олох умнуллан, сүтэн хаалбыт (хол., этиэх буолбута). ☉ Вылетело, выскочило из головы
[Лөкүөрүйэ] субу-субу көхсүн этиттэ, этиэх, саҥарыах буолбут тыллара төбөтүттэн көтөн хаалбыта. М. Доҕордуурап
Төбө тыырбыт аҥаара көр аҥаар. [Отторун] төбө тыырбыт аҥаара, аһыҥа кирбит ходуула этэ. В. Протодьяконов. Бириис төбө тыырбыт аҥаарын маймааннар уйунуохтаахтар. Уот ч. Тылын төбөтүгэр олордор кэпс. — дэлби мөҕөр-этэр, саҥардыбат, дэлби силбиэтэнэр. ☉ Распекать кого-л., метать громы и молнии
Маайа обургу Ньукуукканы тылын төрдүгэр олордон ылбыта. Н. Босиков
◊ Төбөтө эргийэр — мэйиите эргийэр диэн курдук (көр мэйии) ☉ Голова кружится у кого-л.
Итирдим, …… төбөм эргийдэ. Амма Аччыгыйа
Сиэллээхэп төбөтө эргийдэ, Иэдэһэ, кулгааҕа итийдэ. С. Васильев. Төбө-түөс биол. — араак чаастара; төбөлөөх түөс хамсаабат гына эпсэри сыстыбыт: инники (төбө өттүнээҕи) уонна кэнники (түөс өттүнээҕи) — чаастара. ☉ Головогрудь
Араак этэ-сиинэ икки салааҕа — модороон төбө-түөскэ уонна тиһиликтээх хаптаҕай искэ араарыллар. ББЕ З. Төбө уҥуоҕа — киһи, сүөһү төбөтүн дьардьамата. ☉ Череп. Саахалга төбөтүн уҥуоҕун эчэппит. Төбө хаппаҕа — мэйии уҥуох хаата, сабыыта. ☉ Черепная коробка
Поскачин инньэ диэбитигэр төбөм хаппаҕа аһылларга дылы буолбута. Багдарыын Сүлбэ. Төбө ыары- һах — төбөтө ыалдьар киһи. ☉ Страдающий головной болью
Төбө ыарыһахтары хаанныыр. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төпү ‘темя, макушка; голова; вершина’, тюрк. төбө, түбэ ‘вершина; верхняя часть чего-л.’