сыһыан холб. Этиллэр санааны быһаччы соҕус хааччахтаан, бэлиэтээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает подчеркнутое ограничение, выделение высказываемой мысли (лишь только). Арай эрэ эн көрбүт сурахтааххын
□ Ийэ дойдуга арай эрэ алмаас наада буолбатах. Н. Лугинов

сыһыан холб. «Муҥутаан бачча буолан баран» диэн аҕыйах, кыра сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку, согласно которой приведенное количество представляется предельным и вместе с тем недостаточным, меньшим (всего-навсего, всего лишь). Баара эрэ биир биэдэрэ отонноохпут

эб. Саҥарааччы сааныылаах кытаанах бобуутун көрдөрөр (буолуу сыһ. туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает строгий запрет говорящего с угрозой (употр. с деепр. на -а, -ыы)
Аны ити тылы мин кулгаахпар иһитиннэрэ баҕалаа эрэ! «ХС»
Тириини тэлэ баҕалааҥ эрэ, тириини тэлэн сыарҕа быата гынан баран, этэрбэһэ суох сылдьаары гынаҕын дуо? Күндэ
Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ! М. Доҕордуурап

көр баҕалаа эрэ
Саҥара баҕалаан көр эрэ, саманна ытан кэбиһиэм. Эрилик Эристиин

сыһ. холб.
1. Арыый элбэхтик, үгүөрү соҕустук (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Достаточно, в значительной степени (о мере чего-л.)
Кини оскуоланы сууттан уонна нэһилиэнньэттэн быһа кэпсэтэн ылан, бэйэтигэр балай эрэ барсы хаалларар гына былааннаан үлэлээтэ. Бэс Дьарааһын
Киһи Бүлүү уутун балай эрэ испэхтээн баран, катер инники түннүгүнэн күөрэс гына түспүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалбыт. Суорун Омоллоон
Астаах киһи аһыах эбит. Күрээбит сирбиттэн балай эрэ ыраах кэллим быһыылаах. Т. Сметанин
2. Балачча уһуннук, өр соҕустук (бириэмэ туһунан). ☉ Достаточно долго, довольно долго (о времени)
Аан аһыллан баран балай эрэ тэлэллэн турда. Эрилик Эристиин
[Чүөчээски] балай эрэ сиэлэн, сүүрэн баран, уҥа быһыытыйан, тохтуу биэрдэ. Суорун Омоллоон
Мин иһэр күүспэр тартаран, бөрөнү балай эрэ соспохтоон иһэн оҕуттум. Т. Сметанин. Тэҥн. балайда, балай эмэ

сыһыан холб. Сиилээн-үгэргээн этиини, сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает ироническое отношение говорящего (еще и)
Уоллара барбах эрэ «Волганан» хатааһылыыр. — Дьонуҥ бары күрдьэх сүкпүттэр, барбах эрэ кыһыл знамялаахтар, кыһыл таҥаска тэниччи тута сылдьар лозуннаахтар. В. Яковлев
Дьонуҥ, барбах эрэ, арыгылаахтар. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Сөбүлээбэти бэлиэтээн кыыһыра, мөҥүттэ былааннаан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство с оттенком сетования или возмущения (вот черт). Бу абааһыны көр, ааны эмиэ аһан кээһэн барбыт!
□ Бу абааһыны көр, кириэппэс бүтүннүүтүгэр уоппут суох дии. К. Симонов (тылб.)

көр бука диэн (кыра соҕус эмоциональнай дэгэттээҕинэн уратыланар)
Онон, бу дьиэҕэ, бука эрэ диэн, улаханнык сэрэнэн киирээриҥ. «Кыым»
Бука эрэ диэн, дьиэҕин хатыыргын умнаайаҕын. «ХС»

сыһыан холб.
1. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан туран, санааны чиҥэтэн этиини көрдөрөр (соруйар, ыйытар, туһулуулаах этиилэргэ тут-лар). ☉ Служит для акцентирования внимания на высказываемой мысли с привлечением внимания собеседника (употр. в побудительных, вопросительных предложениях и при обращении — постой-ка, послушай-ка)
Бэйи эрэ, тохтоо! Суорун Омоллоон
Бэйи эрэ, оҕолоор, оттон мин туспунан тоҕо тугу даҕаны сураспаккыт? В. Яковлев
Тукаам, бэйэ эрэ, бу ийэбит-аҕабыт төһөҕө киирэллэрэ буолла? Д. Таас
2. Кэпсэтээччигэ быһаччы туһаайыллыбатах этиилэргэ санаа булан саарбахтааһыны чиҥэтэргэ туттуллар. ☉ Служит для выделения тут же возникшего колебания, сомнения в предложениях, не обращенных непосредственно к собеседнику (постой-ка)
Бэйи эрэ, туох диэн этиэх бэйэтэй кини. В. Ойуурускай
Бэйи эрэ, бу кини хайдах балыыһа киһитэ буолан хаалла? «ХС»

бэйи эрэ

сыһыан холб.
1. Соруйууну, дьаһайыыны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение (ну-ка)
Дьэ эрэ, кэпсээ. Дьэ эрэ, кэпсээ. Н. Габышев
«Дьэ эрэ, ыттыах буолбут сиргэр ытын», - диэтэ Коля. Эрилик Эристиин
Дьэ эрэ, оччоҕо эн икки атахтааҕынан биир аппаны толор, мин эн куттанар көтөргүнэн биир аппаны толоруум. Суорун Омоллоон
△ Хайааһыны холбоһон оҥорорго ыҥырыы дэгэттэнэр. ☉ Выражает призыв к коллективному действию (давайте-ка)
Дьэ эрэ, Элбэх илиилэниэххэ, Үгүс күлүктэниэххэ! С. Васильев
Дьэ эрэ, хата тириитин сүлбүтүнэн барыахха. «ХС». Дьэ эрэ, аны сэбиэдиссэйи истиэҕиҥ. И. Семенов
△ Суоһурҕаныылаах сэрэтии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предупреждение с угрозой (ну смотри)
Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ! Ньургун Боотур
2. Хайааһын кэмин аһаран баран, субу эрэ буолбутун бэлиэтиири көрдөрөр (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как совершившегося только что или по истечении положенного времени (наконец - редко употр.)
Аня кийиит кыыс буоларын дьэ эрэ билинэн, толлоро, симиттэрэ улаатан истэ. В. Иванов

сыһыан холб. Соруйар, киксэрэр дэгэттээх сэргэҕэлээһин, болҕомтону хатааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает интерес и внимание говорящего с оттенком побуждения и т. п. (ну-ка нука, во-от как, ну-ка давай)
Дьээ эрэ, тиис-тиискэ, муос-муоска!  Дьээ эрэ. Үчүгэй дьон дуу? А. Сыромятникова
Дьээ эрэ, хата бу сонун кэпсээн буолаарай. В. Ойуурускай

быһ. суох солб. аат. Кимэ биллибэт, ханнык эрэ киһи. ☉ Некто, кто-то
Киэҥ ыстааннаах куруусчут Кимниин эрэ көрүстэ. Күннүк Уурастыырап
Саша …… Кими эрэ бэрт өр кичэйэн кыҥастаста. Н. Лугинов
Ким эрэ саҥарар. С. Ефремов

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны утарар сыһыаннаах сыаналааһыны уонна быһаарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительную оценку высказываемой мысли (все же, все-таки)
Киһи эрэ буоллар, харааһынным, Сүрэҕим нүөлүйдэ. С. Зверев
Дьэ, онтон син чаҕыйда ээ кини, киһи эрэ буоллар. Амма Аччыгыйа
Киһи эрэ буоллар, били төбөтүттэн тахсыбатах биэс уон тыһыынча солкуобайа даҕаны быстах кэмҥэ умнулунна. Д. Таас

I
1. туохт.
1. Хараххын ким, туох эмэ диэки туһаай. ☉ Направлять взгляд на кого-что-л., смотреть, видеть
Көмүс бэрбээкэйи Иннинэн көрөн, сүүрдэн иһэн, Икки эрбэҕин тыаһа …… Өрө ньиргийэ түстэҕэ... П. Ойуунускай
Дьоно эмиэ тугу эрэ кэпсэтэн ботугураһаллар. Сотору-сотору оҕонньор диэки көрөллөр. Н. Якутскай
Нина өйдөөбөккө мин диэки дьэҥкэччи көрбүтэ. Далан
2. Хараҕыҥ далыгар киллэр. ☉ Держать в поле зрения кого-что-л.
Пограничниктар көрбөт сирдэринэн эргийэн тиийдэхпинэ табыллар... Н. Якутскай
Кини [Миша] иһэрин көрдөллөр эрэ кыргыттар туох эрэ уһулуччу сабыытыйа буолан эрэрин курдук, эмискэ күйгүөрэ түһэллэр. Н. Лугинов
Дьон барыта көрөр сиригэр дьиэ ортотугар турбахтаата. Т. Сметанин
3. Саппыт хараххын ас. ☉ Открывать глаза
Уолчаан уһуктан чэмэличчи көрөн кэлэр. Н. Якутскай
4. Ким тугу гынарын болҕомтолоохтук кэтээ. ☉ Внимательно следить за действиями кого-л.
Соппуруон баай сүөһүлэрин атын сиргэ үүрэн илтэҕинэ, кинини батыһаарыҥ, ханна киирэн хаайарын көрөөрүҥ. Н. Якутскай
Биһигини ойууртан көрө сыппыттар. С. Ефремов
5. Бэйэҥ тутан-хабан эбэтэр болҕомтолоохтук одуулаһан үчүгэйдик билсис. ☉ Подробно ознакомиться с чем-л., просматривать, наблюдать
Бу дьыаланы улахан тойон бэйэтэ көрдөҕүнэ быһаарыыһы. Болот Боотур
Кинигэни көрөрүн олус таптыыр. Киэһэ аайы мин соҕотох илбиркэй кинигэбин хайдах эмэ мүччү туттаран көрө охсор дьулуурдаах. Амма Аччыгыйа
Ходулов-Отелло нарын, кэрэ Дездемонатын хаарыан тыынын быспытын саалаттан көрөн олорбут дьон тоҕо эрэ кинини буруйдаан, абааһы көрөн тыл-өс бырахпаттар. Эрчимэн
6. Иҥэн-тоҥон дьүүллээ, ырыт. ☉ Вникнув, хорошо разобраться в том или ином вопросе, обсудить его
Бүгүн мунньахха икки боппуруоһу көрөллөр. — Атаҕастаатаҕына-баттаатаҕына суут-сокуон көрөрүгэр ордук буолуо диэн, эргэ тахсыбыт аатыран олордоҕо дии. П. Ойуунускай
[Коля:] Араас эн киһи тылын истибэккин да, биһиги эйигин мунньахха көрүөхпүт. С. Ефремов
7. Кими эмэ кытта көрүс. ☉ Встречаться, встретиться с кем-л., увидеть кого-л.
Эйигин көрөрбүттэн үөрэбин. — Дьонум миигин көрүөхтэрин Баҕараллара үчүгэй. И. Гоголев
[Маня:] Куоракка сүрдээх симик уол курдук этэ. Аны мин курдук киһини көрүөн баҕарбат буолта буолуо... Оттон мин... С. Ефремов
8. Ыалдьааччыны чинчий, ыарыытын, туругун бэрэбиэркэлээ. ☉ Обследовать больного
Быраас миигин көрөн баран, эмп бөҕөнү анаата. — Катерина Павловна бу кэмҥэ наар балыыһаҕа эрэ дьуһуурустубалыахтаах да буоллар, бүгүн ыалдьыбыт бырааһы солбуйан, поликлиникаҕа ыарыһахтары көрдө. Н. Лугинов
9. Ким, туох эмэ туһугар кыһалын, кыһан; кими, тугу эмэ харай, көр-иһит. ☉ Заботиться о ком-чем-л., ухаживать, присматривать за кем-чем-л.; проверять кого-что-л.
Бэрээдэги көр. — [Дьаарбаҥ Дьааҥса:] Бу киһи ойоҕун көрбөт. Биэ кэннигэр баран эрэр, өрүһүй диэбиппин истибэт, аҥайан баран турар. Ойоҕо баран быһа тэптэрэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Бэрэбиэркэлээ, бэрий, үт, иит, туруор (булт тэрилин, хол., илими, туһаҕы, сохсону). ☉ Проверять и настораживать промысловые орудия, снасти (напр., сети, петли, плашки)
Мичил илими көрөргө, бэрийэргэ, үтэргэ бэркэ үөрэммитэ. И. Федосеев
Чугастааҕы булт тэриллэрин барытын бэйэтэ сылдьан көрөр буолан абыраабыта. «ХС»
10. Бэйэҥ эккинэн-хааҥҥынан бил (хол., эрэйи, муҥу). ☉ Испытывать, переживать, терпеть горе, неприятности и т. п. Кинилэр биэс түүннээх күнү быһа түҥ хара тыаны, маары, иһириги кэтэн, эрэй-буруй бөҕөнү көрөн баран, дьон баар сирин булбуттара. Суорун Омоллоон
Төһө муҥу көрбүккүн Эн сүрэҕиҥ эрэ билэр, Киһини да төрөттөргүн Киһи диэбэт этилэр. И. Гоголев
Мин эдэр сааспар үгүс кыһалҕаны көрбүтүм, эйиигин, таптыыр оҕобун, киһи буолаарай диэн, элбэхтик эрэйдэммитим. Дьүөгэ Ааныстыырап
11. Кимҥэ-туохха эмэ бэйэҥ сыһыаҥҥын биллэр; кими-тугу эмэ сыаналаа. ☉ Так или иначе относиться к кому-чему-л.; судить о чем-л., оценивать кого-что-л.
Сирэйдэриттэн-харахтарыттан көрдөҕүнэ, кини туһунан кэпсэтэр быһыылаахтар. Н. Якутскай
Хайҕыы иһиттэ, сөпсүү көрдө Хасыйаан уолаттарын, Ийэ сир өстөөҕүн өһөртөөн Эрдээхтик кыргыспыттарын. Эллэй
Уолаттар, тутталларыттан-хапталларыттан көрдөххө, манна бэйэ дьоно быһыылаахтар. Н. Лугинов
Ол түгэҥҥэ эн остуолгун Оҕоҥ курдук көрөҕүн, Сүтэрбиккин булбут курдук Сүрдээхтик долгуйаҕын. С. Данилов
12. Көстөн кэл, сардаҥаҕын ыс (күн туһунан). ☉ Засветить, засиять (о солнце)
— Муус-муус, бэрт да буолларгын, күн-күн уота тоҕо өтөрү көрөр? Саха фольк. [Сыкына:] Доҕоруом, күн көрдө ээ. [Күннэй:] Көрдө дуо? Оччоҕо... Миигин олорт... Суорун Омоллоон
Ойуур үүнээйилэрин сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри күн чаҕылыччы көрөр уонна куйааһынан сырайар сирдэригэр булбаккын. КВА Б
13. көсп. Хайа эмэ диэки туһаайан, хайыһан тур, хайа эмэ диэки туһаай, хайыс. ☉ Быть обращенным на когочто-л.
Уот арыый сэллиирин кытта ньиэмэстэр тааҥкалара биһигини көрбүтүнэн ньирилэһэн киирбиттэрэ. «ХС»
Дьиэлэр хайа арҕаһыгар тиийэн көбүскөнө кэрискэнэн субуспуттар онтон дархаһыйбыт быһыынан өрүс уҥуор көрөн тураллар. М. Горькай (тылб.)
14. көсп. Сырдаан көһүн; кылбайан, чаҕылыйан көһүн. ☉ Испускать сияние; светиться, блистать
Сулустар чоҕулуччу көрбүттэр. — Хайа сирэйигэр онон-манан ньургуһуннар арылыччы көрөн тураллара. М. Ефимов
Чалбах уулара түүнүн мууһунан килэччи көрөр буоллулар. КН ПБ
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэстэҕинэ, көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар уонна хайааһыҥҥа холонууну, сорунууну, боруобалааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан выступает в роли вспомогательного глагола со значением «пробовать, пытаться, сметь»
Амсайан көр. — Кини биһиэхэ куһаҕан санаанан кэлэр буоллаҕына, көмүскэнэн көрүөхпүт. Саха фольк. Баран көрүүһүкпүн. А. Софронов
Былыр …… ынах сүөһү хотонтон тахсан хонууга барарыгар, үөрэрэ-көтөрө баар буолара, ону күпсүйэн көрүүм да, умнан кэбиспит киһи буолуом ээ. Эрилик Эристиин
♦ Абааһы көр көр абааһы
[Марфа Николаевна:] Атын киһи олоҕор булкуһарбын букатын абааһы көрөбүн. С. Ефремов
Итирик киһи айдаарарын, мээнэ балкыйарын истиэхпин абааһы көрөн тахсан барбытым. Н. Якутскай. Айыы хараҕынан көрөр кэпс. — кимиэхэ эмэ ордук үчүгэйдик сыһыаннаһар (мөхпөт-эппэт, атаҕастаабат, кыыһырбат). ☉ Относиться по-доброму, доброжелательно к кому-л.
Кырдьык, департамеҥҥа оторой-моторой чунуобунньуктар Павел Константиновиһы сулууспалыыр отделениетын начаалынньыга айыы хараҕынан көрөр буолбут дэһэллэрэ. Н. Чернышевскай (тылб.). Атыннык көрөн таҕыста — күүтүллүбүтүнээҕэр атын буолан таҕыста. ☉ Получилось иначе, чем ожидалось
Оҕотугар маҥнай утаа туох наадата барыта — сырдык хос, сөрүсөп орон, суунар бааннай, көлөөскө баар буоларыгар төһө эрэнэрэй. Ол барыта атыннык көрөн таҕыста. Е. Ильина (тылб.). Атын хараххынан көр калька — уруккугуттан атыннык көр, атыннык сыаналаа. ☉ Смотреть другими глазами
Мин учууталым тылларыттан уһуктубут курдук тулабын атын харахпынан көрбүтүм уонна олоххо үгүс элбэх үчүгэй, үтүө баарын билэн, кинилэргэ тардыһарга быһаарыммытым. Н. Лугинов
Биһиги олоххо бэрт үгүһү атын харахпытынан көрөн, саҥалыы сыаналыыр, ырыҥалыыр буоллубут. «ХС». Батары (дьөлө) көр — кытаанахтык, тонолуппакка көр. ☉ Сверлить взглядом; смотреть пристально
Хатааһын чолбонун курдук хараҕын уота айыы бухатыырын икки чараас саннын икки ардынан дьөлө көрөн олордо. Ньургун Боотур
Дьэ ол дьахтар, уун-утары көрсө түһээт, Дьигис гыммыта, имэ кытарбыта. Аны кини, этэрбэр хардарымына, Саҥата суох батары көрөн турбута. С. Данилов. Баттыы көр кэпс. — 1) чиҥэтэн, саппаастаахтык, дьиппинитэн холоо (тугу эмэни мээрэйдииргэ, сыаналыырга). ☉ Намеренно занижать действительные размеры чего-л.
Оппут баттыы көрөн холооһуҥҥа биэс сыарҕа буолсу. ГНС СТСДТ; 2) бэйэҕэр тиэрпэккэ сэнии, атаҕастыы көр. ☉ Относиться к кому-л. высокомерно, без должного уважения, смотреть на кого-л. свысока. Илдьирийбит сонноох уолу баттыы көрөн, хаһыытаан ордоотоото. Дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт көр дэҥ. Илэ хараҕынан көрбүт — бэйэтэ сирэй көрбүт. ☉ Видеть своими собственными глазами, быть очевидцем
Биирдэ [абааһыны] илэ харахпынан көрбүтүм. Н. Неустроев
Мин Дьокуускайга кэлэн иккис орто оскуола онус кылааһыгар үөрэнэ киириэхпэр диэри биир да суруйааччыны илэ харахпынан көрбөтөҕүм. И. Гоголев. Иннигин тымтыктанан көр — иннигэр туох буоларын билгэлээн бил (үксүгэр буолбат ф-ҕа, мэлдьэхтээх этиилэргэ тут-лар). ☉ Прозревать свою будущность, предугадывать предстоящие события (обычно употр. в отриц. оборотах)
[Көстөкүүн:] Дэҥ-оһол тахсарын туох билиэй. Бу курдук буолуллуо диэн киһи иннин тымтыктанан көрүө дуо? Эрилик Эристиин. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт <киһитэ> буол — буорайан, быстан, ким да кыһаммат, аахайбат, ахсарбат киһитэ буол. ☉ Постареть, одряхлеть или обнищать настолько, что никто за человека не считает (букв. человек не замечает, собака не облаивает)
Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, окко-маска иҥнибэт, дьүдьэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран …… өлбүтэ үһү. Саха фольк. Лааппыбын сапталлар эрэ, айахпын аппытынан барыам, ыт үрбэт, киһи кэпсэппэт киһитэ буолуом. «ХС». Киһи <сирэйин-хараҕын> таба көрбөт — туохтан эмэ олус кыбыстар, саатар, дьулайар. ☉ Стыдиться, стесняться, побаиваться (из-за содеянного; ср. прятать глаза). — Мэхээчэ сордоох, дьон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолабуола, бу курдук этэн барда: «Дьэ, табаарыстар! Киһини кулаакка таһаарар бэрт дөбөҥ, бэрт чэпчэки, оттон кулаактан төлөрүтэр бэрт кытаанах буолар...» П. Ойуунускай
Ньукуукка тугу да хардарбатаҕа. Биир да киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтөҕө кыыһы кытта кистээн көрсүһэрин дьон билбититтэн кыбыстан. Н. Босиков
Киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр көр сүрэх-быар. Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр. Н. Якутскай. Киһи таба көрөрө кэпс. — атыттартан ордуктара, киһи болҕомтотун тардара. ☉ Выделяющийся из общей массы; то, что обращает на себя внимание
Татьяна чочумча буолаат, кытарымтыйан көстөр, килбэҥнэс кылааннаах мантону таһаарда. — Киһи таба көрөр таҥаһа диэн субу баар. «ХС». Көрбүтүм эрэ — баар-суох соҕотох киһим. ☉ Мой единственный (обычно о ребенке)
[Марфа Николаевна кыыһыгар:] Мин эйигин ыытан баран, хайдах олоруохпунуй? Көрбүтүм эрэ эн буолбаккын дуо? С. Ефремов
Киһи буолан, орто дойдуга көрбүппүт эрэ Манечкабыт. С. Ефремов. Тэҥн. тула көрөр киһибит. Көрбүт хараҕын симмэтэ (көрбүт харах биир, көрбүт харах бу) — букатын утуйбата. ☉ Не сомкнуть глаз, совершенно не уснуть, не спится
[Дьэкиим:] Биэбэйиэм, бөлүүн эмээхсиним бэрт күүскэ ыарыйда, көрбүт хараҕым бу. Кыыспынаан түүнү быһа мөхсөн таҕыстыбыт. А. Софронов
Түүн устатыгар көрбүт хараҕын симмэтэ. Н. Түгүнүүрэп
Ити түүн көрбүт харах биир. Аллараа дойдуга олоҥхо бухатыырдара охсуһалларын курдук, биир кэм тыас-уус ньиргийэн олорор. В. Иванов. <Көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) — олус түргэнник. ☉ В мгновение ока
Дьэ онтон орто аан ийэ дойдуга, көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр, холбороҥ маҕан хочо оттоку туой киинигэр алтан ньээкэтигэр кэлэн «тиҥ» гына түстэ. Ньургун Боотур. Көрөн төрөө кэпс. — кимиэхэ эмэ үүт үкчү маарыннаа. ☉ Быть похожим на кого-л. точь-в-точь, как две капли воды
Тукаам, Ньукуу, ии, дьэ диэ, киһи да көрөн төрүүр эбит! А. Сыромятникова. Көрөн туруо суоҕа кэпс. — 1) кыһаллыбакка, тугу да гыммакка буолуо суоҕа (көмөлөспүтүнэн, үлэлэспитинэн барыаҕа). ☉ Он не будет стоять в стороне, бездействовать, сидеть сложа руки (обязательно придет на помощь)
Манна көрөн турар киһи суох буолар, ол кэлэктиип бииргэ сомоҕолоһуутугар көмөлөөх. П. Аввакумов; 2) толлуо, куттаныа суоҕа. ☉ Он не будет робеть перед кем-чем-л., он не испугается (обязательно совершит задуманное)
Уута тымныы диэн көрөн туруом суоҕа. «ХС». Көрөөр да истээр (истээр да көрөөр) — туох да саарбаҕа суох, хайаан да, булгуччу (туолуо, буолуо). ☉ соотв. как пить дать. Көрөөр да истээр, өйүүн бу үлэни бүтэриэм. Көрөр былаһын тухары — киһи хараҕа төһө ыларынан. ☉ Насколько глаз хватит, насколько возможно окинуть взором. Көрөр былаһын тухары дьон, көлө эймэҥнэс. А. Федоров. Көрөртөн да сүөргү, этэртэн да эриэккэс фольк. — олус дьикти, ураты; киһи сөҕүөн курдук. ☉ Из ряда вон выходящий, диковинный, необычайный, необыкновенный; дивный
Ойуулууртан да ураты, Этэртэн да эриэккэс, Көрөртөн да сүөргү, Күндү тааһым барахсан Күлүбүрээбит бэйэтэ Күнтэн көспүт сардаҥалаах эбит. С. Зверев. Көрөртөн көрө үчүгэй — олус кыраһыабай, киһи ымсыыра, сөҕө көрөр. ☉ Необычайно красивый, распрекрасный, невиданной красоты
Бу оҕо көрөртөн көрө үчүгэй дьүһүннээх, бэрт диэн эргэнэх күүстээх-уохтаах оҕо буола улаатан истэ. «Чолбон»
Көрүөх бэтэрээ өттүнэ — <көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) диэн курдук. Тус бэйэҕэ да хочуолунай оҥорторор буоллар, ордук ыраас, итии, барыыстаах буолуо этэ, ону трест үлэһиттэригэр эт да, көрүөх бэтэрээ өттүнэ оҥорон биэриэхтэрэ буоллаҕа дии. В. Протодьяконов. Көрүөхтэн кэрэ (дьикти) — наһаа үчүгэй, киһи ымсыырыах, сөҕүөх курдук. ☉ Очень хороший, превосходный, дивный; глаз не оторвать
Нууччалыы соҕус хааннаах, көрүөхтэн кэрэ …… саха дьахтара ас астыы сылдьара. Болот Боотур
Киниэхэ бары барыта сонун, көрүөхтэн дьикти, истиэхтэн эриэккэс этэ. И. Федосеев. Сибэккилэр көрүөхтэн кэрэ дьүһүннээхтэр, минньигэс сыттаахтар. И. Данилов. Көрүү көрөр эргэр. — ойуун, удаҕан туһунан: кыыран көннөрү киһи билбэтин билэр, быһаарар (хол., ыарыһах туохтан ыалдьыбытын). ☉ О шаманах: иметь видение, предвидеть, провидеть (напр., определить, от чего заболел человек)
Соҕуруу бырааскай омук олохтооҕо Омоҕой Баай диэн олохтоох дьонун-сэргэтин кытта өстөһөн-саастаһан, кыһаллан, ойууна көрүү көрбүтүнэн күрээн, Лена өрүскэ арҕаа үрэхтэр тардыылара балыйан Бүлүү өрүһүгэр түһэн хаалар. Саха фольк. Биһиги удаҕаннаах этибит. Кини көрүү көрдө. Н. Габышев. Көрүүтүн көр кэпс. — кырбаан, охсон, таһыйан кэһэт, ойоҕоһун кумалаан биэр. ☉ соотв. намять бока кому-л.; намять холку кому-л. «Оччоҕо мин өлүмүнэ ордон кэллэрбин эрэ көрүүгүн көрүөм
Ону өйдүө эрэ, эмээхсиэн!» — диэн баран тохтоомуна, аарыктаах халҕаннарын аһа баттаан, тахса ойдо. Ньургун Боотур
Кумаардаан (кымаардаан) <да> көрбөт көр кумаардаа. — Ийэбин ыыт, — дии-дии, Сэмэнчик икки сутуругунан Сылластыгас көхсүн кырбаан тиҥийэр. Сылластыгас уол охсорун кумаардаан да көрбөт. Н. Якутскай. Оттон бинтиэпкэ эбэтэр бүлүмүөт буулдьатыттан кумаардаан да көрбөккүн, таптаҕына биирдэ охтуоҥ буолуо. Саллааттар с.
1967. Курдаттыы (курдат) көр — ким эмэ тугу саныырын, тугу оҥороору гынарын өтө бил. ☉ Отлично знать чьи-л. намерения, помыслы, видеть кого-л. насквозь
[Казаков:] Мин эйигин курдаттыы көрөн турабын. Мин туспунан эн санааҥ атын. С. Ефремов
Биһиги сылтан сыл аайы бу курдук тэрээһиннээхтик инники сайдар, үүнэр суолбутун курдат көрөн үлэлиэхтээхпит. М. Доҕордуурап
Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр көр күн. Мин бу Кыталыктаах илин саппыйатыгар күнү көрбүтүм. А. Сыромятникова
Ньукуукка күнү көрбүт, тапталы билбит сирэ — бу аҕатын Киргиэлэй өтөҕө этэ. Н. Босиков. К. Туйаарыскай бастакы кинигэтэ «Мутукча» диэн ааттанан 1952 сыллаахха күн сирин көрбүтэ
ВДЕ ССО. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ бастакы хоһооннор уонна поэмалар, кэпсээннэр уонна драмалар күн сирин көрбүттэрэ. «ХС»
Күҥҥэ көрбүтүм көр күн. — Оо, күҥҥэ көрбүтүм! Эн сүрэххэр билигин бэрт кыракый даҕаны таптал кыыма кыламныыр буоллаҕына, ону мин хайаан да күөдьүтүөм! Тапталым туһугар, дьолум туһугар кыайарбын-кыайбаппын барытын оҥоруом! Г. Угаров. [Балта:] Эдьиийим Мэҥун, Күҥҥэ көрбүтүм! Хайдах мүччү туттуҥ! Миигин соһуттуҥ!
эвен. фольк. <Кырыы хараҕынан> кынчайан көрбөтө фольк. — кыратык да болҕомтотун уурбата, кыһаллан көрбөтө. ☉ Совершенно не обращать внимания на кого-л., игнорировать кого-л., пренебрегать кем-л., даже не взглянуть
Дьиэ иһигэр көтөн түстүлэр да, ыалдьыт дьон быһыытынан уҥа диэки олордулар да, дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ, кырыы хараҕынан кынчайан көрбөтө. Ньургун Боотур
Остолобуойга аһыы кэлбит дьон кинилэр диэки кынчайан да көрбөккө киирэ тураллар, аһаан бүппүттэр тахсан бара тураллар. Эрилик Эристиин. Мэндээриччи көр — киэҥник, мээнэнэн көр. ☉ Смотреть пустыми, бессмысленными глазами
Миша хойутуу кэллэ. Биллэн турар, байааттаҥнас. Олоҕо суоҕунан мэндээриччи көрөн кэбистэ. Н. Лугинов. Тэҥн. миин курдугунан көр. Оройунан (төбөтүнэн) көрбүт — 1) үүнэ-тэһиинэ суох мэник, дьээбэлээх мэник (оҕо туһунан). ☉ Необузданный, озорной, носящийся сломя голову, неудержимый баловень, отчаянный шалун (о детях)
— Бу уол оройунан көрөн, киһи хаһыытын истибэт буолбут ээ... «ХС»; 2) харса суох сырыылаах, кэлбит-барбыт, киирбит-тахсыбыт киһи. ☉ Шустрый, бедовый, боевой
Былыр мин, оройбунан көрө сылдьарым саҕана, арыгынан утахтанан, хаартынан харахтанан сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт бэйэм. Н. Туобулаахап
— Айанньыттары хамандыырга таһаарар үһүгүт, — диэн биир төбөтүнэн көрбүт уолан өрөҥкөстөөн киирбитэ. Н. Босиков. Өрө көр — 1) мэниктээ, улдьаар; солуута суох бэрдимсий. ☉ Баловаться, шалить, резвиться (букв. вверх смотреть)
Дьэ өрө көрбүт оҕолор үтэһэлэрэ туолар, тыыннара тахсар дуу, суох дуу, ама кинилэр бэйэлээхтэри туох кыайар үһү! Суорун Омоллоон; 2) утарылас, мөккүс. ☉ Оказывать сопротивление; пререкаться, спорить
Эн туоххар туолаҥҥын миигин өрө көрүөххүнүй? А. Федоров. Дьэргэни биһи өрө көрдөрүөхпүт суоҕа. «ХС». Өтө көр — туох буолуохтааҕын курдаттыы бил. ☉ Точно предугадать, что будет в будущем, предвидеть
Бэйэлэрэ эчэйбэтэхтэрэ гынан баран, сөмөлүөттэрэ көппөт гына алдьаммытын лүөччүк өтө көрбүтэ. Суорун Омоллоон
Михаил Андреевич Саха сирин сайдар кэскилин өтө көрөн, норуот хаһаайыстыбатын ханнык салаатыгар каадырдар наада буолалларын учуоттаан, олору эрдэттэн бэлэмниир үтүө дьулуһуулаах. И. Федосеев. Сирэйиттэн көрөн кэпс. — 1) киһититтэн көрөн (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ В зависимости от отношения к человеку делать что-л. для него хуже или лучше
Съезд киһини сирэйиттэн көрбөккө, литературнай кириитикэни уонна бэйэни кириитикэлээһини киэҥник тэнитэргэ эбээһинэстээбитэ. ССЛИО; 2) түгэниттэн, быһыытыттан-майгытыттан көрөн, сыаналаан (тугу эмэ гын). ☉ На месте, на ходу, смотря по обстоятельствам, ориентируясь по обстановке (делать что-л.). Сирэйиттэн көрөн дакылааккын көннөрөөр. Сөбүн көр (көрдөр) — кэһэт, тутан биэр. ☉ Проучить кого-л. как следует, дать хорошую взбучку кому-л.
Татыйаана эмээхсин, бардырҕаан сөппүн көрөн олорор. Эрилик Эристиин. Хааным буһан, көхсүм көөнньөн, Хаһыытыыбын ардыгар: «Уурайа тарт! Сөпкүн көрүөм, Олус илиим кыһыйар!» П. Тобуруокап. Тобулу көр — тонолуппакка биир сири көр, одуулаа. ☉ Сверлить глазами; пронзить взглядом; не спускать глаз с когочего-л.
Ойуунун тобулу көрөн олорор. П. Ойуунускай. Тула көрөр киһибит — саамай эрэнэр киһибит (быыһаатаҕына кини быыһыа, абыраатаҕына кини абырыа диэн). ☉ Единственный человек, на которого можно положиться, единственная надежда (букв. человек, на которого со всех сторон смотрим)
Оҕолор бары тула көрөр киһибит ийэбит эрэ этэ. Н. Босиков
Түһээн да баттаппат (көрбөт) көр баттат. Кини мин манна эрэйгэ-муҥҥа сылдьарбын түһээн да көрбөтө буолуо. С. Ефремов
Сэмэн миигин дьон тугунан-эмэнэн сирэллэрэ буолуо диэн түһээн да көрбөт этэ. Н. Апросимов
Катюша түһээн да көрбөтөх ураты баайа-дуола. А. Сыромятникова. Тэбэн көрбөккө барда кэпс. — тута өллө (кыылы саанан ытан өлөрүү туһунан). ☉ Быть убитым наповал. Саа тыаһаата. Бөрө тэбэн көрбөккө барда. Тэбэн көрбөккө утуй — өлбүттүү кытаанахтык утуй. ☉ Спать мертвым сном, заснуть как убитый
Уһун күҥҥэ тэбэн көрбөккө …… утуйдубут. И. Никифоров
Түөртүүргэ диэри тэбэн көрбөккө утуйуохпар дылы, олоруо баара дуо, онно кураанах этэ. «ХС»
Тэһэ көр — 1) өтө көр диэн курдук. Билиҥҥи киномеханиккыт букатын тугу да билбэт. Наадата суохтары таһар. Маратик, эһиги санааҕытын тэһэ көрөн, көрдөрүө этэ, — диэтэ Миша. А. Сыромятникова; 2) сып-сытыытык көр, чоҕулуччу көр. ☉ Бросать острый, пронзительный взгляд
Одуулаһан тэһэ көрөн сытта. Болот Боотур
Уот диэки көр көр уот. Оччоҕо киэһэ, баҕар, Уоппут диэки көрүөхпүт: Байанайга махтана көбдьүөрэ күөстэниэхпит. С. Данилов
Аҕата Быттыыр оҕонньор быстар дьадаҥы киһи, уолаттара тураннар, киһи-хара, булчут буоланнар, саҥардыы уот диэки көрөн, ситэн-хотон байан эрдэҕинэ, бу былаас буолбут. Н. Босиков. Утары көр — этиһэн мөккүс, утарылас. ☉ Выражать несогласие с чьими-л. взглядами, мнением, отстаивая свои; возражать, противодействовать кому-л.; спорить, пререкаться
Кими да саллар сааһыгар уу хараҕынан утары көрбүтэ суоҕа, кимниин да мөккүспэтэ, кимниин да этиспэтэ. Далан. Үөс курдугунан көрдө — кырыктаахтык, өһүөннээхтик тобулу көрдө. ☉ Бросать сердитый, злой, негодующий взгляд
Чугаһаабыттарын кэннэ көрбүтүм: биирдэстэрэ хара бытыктаах үөс курдугунан көрбүт киһи, доҕоро — эдэр ньыламан маҥан оҕо киһи эбит. Н. Неустроев
Үрүҥүнэн-харанан көрдө көр үрүҥ-хара. Үрүҥүнэн-харанан көрдө, Иҥиир ситиитин таттаран, Иһин түгэҕиттэн эҥсэлийдэ. П. Ойуунускай
Айаҕынан хаана барда, үрүҥүнэн-харанан көрөөт, нукус гына түстэ. И. Данилов. <Үрүҥ> хараҕын өрө көрбөт — 1) баттабылга, үтүргэҥҥэ, атаҕастабылга сылдьар. ☉ Пребывать в унижении, притеснении; не видеть света белого (от гнета, притеснения)
Саллар саастарыгар харахтарын өрө көрбөккө …… үөн-көйүүр курдук санана сылдьыбыт уһун сордоохторго бу бэйэни киһи курдук сананыы улахан уларыйыы. ФЕВ УТУ; 2) биир кэм үлэҕэ баттата сылдьар; быыс булбат, солото суох сылдьар. ☉ соотв. вертеться как белка в колесе
Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
Тооромой тойон туттан, Тылын истэр уруккуттан. Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт, Үлэттэн сиһэ көммөт. П. Дмитриев. Үрүҥ хараҕын өрө көрдө — туох эмэ ыарахан түбэлтэттэн төлө көтөн дьэ көҥүл тыынна, көҥүл барда. ☉ Он наконец-то свободно вздохнул (напр., освободившись от гнета, забот и т. п.)
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ Өлүүлээх батталы Үрэйбитин эрэ кэннэ Кыра-хара дьон, Кыһалҕаттан тахсан, Үрүҥ харахпытын Өрө көрбүппүт. Саха нар. ыр. III. Хара буорунан көр — кыра да үүнээйитэ, кырыһа да суох буол (сир, буор, почва туһунан). ☉ Не иметь никакой растительности, ни одного зеленого ростка, дерна; становиться лысой (о почве, земле; букв. смотреть черной землей)
Арай тыа саҕатын диэки өттө, ыһыллыбыт сиэмэни «таһы мэлдьэһэн», хара буорунан көрөн турар. Амма Аччыгыйа
Муора кытылын хааһын хаарын тыал хастаан чараас, сорох сиринэн хара буорунан көрөн сытар буолан, хаамалларыгар чэпчэки этэ. Н. Якутскай
Хараҕын кырыытынан көрдө (кылап гынна) көр харах. Оргууй аҕай эргийэн хараҕым кырыытынан көрбүтүм, таайбытым курдук, эһэ эбит. Т. Сметанин
Киһи бэрдэ остуолбаҕа сыһыарыллыбыт биллэрии кумааҕыта турарын хараҕын кырыытынан кылап гынан ылбыта — «Бухта Тикси» диэн сурук көстө түспүтэ. Н. Заболоцкай. Хараххын муҥунан (тиэрэ) көр — улаханнык, киэҥник көр (дьиктиргээн, соһуйан, куттанан). ☉ Выпучить, выкатить глаза (от крайнего изумления, удивления, ужаса)
Ородобуойтан Ньаҕыйаан хараҕын тиэрэ көрөн кэллэ. Болот Боотур
Уйбаан илиитин ууммутунан, хараҕын муҥунан көрбүтүнэн, айаҕын аппытынан сүүрэн кэллэ. «Чолбон»
Соһуйан …… Данилов Супруговы хараҕын муҥунан көрдө. В. Панова (тылб.). Хатыылаахтык көр — буруйдуурдуу, кырыктаахтык көр. ☉ Бросать колючий, злобный взгляд
Маастар Басов ыалдьытын Хатыылаахтык көрбүтэ, Ханнык киһи сылдьарын Хайыай, кини билбэтэ. А. Абаҕыыныскай
тюрк. көр
II
1. аат.
1. Киһиэхэ дуоһуйууну, үөрүүнү, астыныыны аҕалар араас оонньуу, көрдөрүү, саататыы. ☉ Увеселение, забава, развлечение, зрелище, которое доставляет удовольствие
Елка тула оонньуу, көр бөҕө буолар. Суорун Омоллоон
Омурҕаҥҥа күлэ-үөрэ Отуу уота күлүмүрдүүр, Отуу көрө көртөн кэрэ, Отуу чэйэ чэйтэн күндү. И. Гоголев
2. Киһини күллэрэр түбэлтэлэр. ☉ Смешные, курьезные случаи, происшествия, эпизоды
Биир киһи туох эрэ көрү кэпсиир быһыылаах, күлэн күйгүөрэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Чэ, оҕолоор, кэнники олохтоон кэпсэтиэхпит. Суукка араас көрдөр бааллар. Болот Боотур
2. даҕ. суолт.
1. Күллэриилээх, дьиибэлээх. ☉ Веселый, забавный
Кеша этиэ: Уой, Ниночка, эн кырасаабыссаҕын, куттанным, бэринэбин, — уонна икки илиитин өрө уунуо... Кини көр киһи! Н. Габышев
2. көсп. Кыраһыабай, чаҕылхай. ☉ Красивый, яркий
Көр тыа. ПЭК СЯЯ
Көр чолбон. ПЭК СЯЯ
Көр маҕан ат. ПЭК СЯЯ
Көбүөрү тэлгэппит курдук Көҕөрөн көстөр Көр хонууларбыт. А. Софронов
Таптыыбын тигинии ньиргийбит Кыраайбын — кыһыл көр туонаны. Күннүк Уурастыырап
♦ Көөчөөн көрө — көр көөчөөн. Көрү көҕүлүттэн тут — дуоһуйа оонньоо, баҕаҥ ханыар диэри көрүлээ. ☉ Вдоволь, в свое удовольствие повеселиться, поиграть, развлечься
Чоҥкучах алаастарга кыстаабыт оҕолор биир сайылыкка мусталлар, сайыҥҥы чэбдик киэһэлэргэ көрү көҕүлүттэн туталлар. Далан
Маннык үтүө кэмҥэ таһырдьа көччүйүөн, көрүлүөн баҕалаах үгүс. Ордук оҕо аймах көрү көҕүлүттэн тутан эрэр. «Кыым». Күн көрүн эккирэт — бириэмэни туһата суох атаар, кыһалҕата суох сырыт, көччүй. ☉ Тратить время бессмысленно, в пустых утехах
Кулаковскай «Итирик бурсуй ырыата», «Куорат кыыһа», «Куорат кыргыттара» диэн хоһооннорго кини ханнык да дьыаланан дьарыктаммат …… күн эрэ көрүн эккирэтэр баайдары, куорат мещанскай ыччатын сиилээн-хоһулаан көрдөрбүтэ. ССЛИО
◊ Көр оҥостон — дьиибэлээн, күлэ сылдьаары. ☉ Забавляясь, подшучивая, ради забавы
Кинини доҕотторо улаханын иһин, көр оҥостон, «Тайах» диэн хос ааттыыллара. А. Сыромятникова
Оттон кыра оҕолор ону көр оҥостон көрөн турбуттар. «ББ»
ср. тюрк. көрк ‘красота’

туттул. сыһыан холб. Этэр санааҕа болҕомтону тардар дэгэттээх бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Используется для привлечения внимания собеседника к высказываемой мысли (вот ведь, вот смотри)
Көр бу, оҕом туһалаан эрдэҕин. — Көр бу, улдьаа мэник уолум эрэйдээх, төһө да сурук суруйдаргын, бырастыыласпакка ити курдук барар сатанар дуо? Ч. Айтматов (тылб.)

көр көр бу
Көр ити, маннааҕы оҕолор бэркэ үлэлииллэр. — Көр ити, киһи барыта үчүгэйдик үлэлиирэ буоллар, букатын ас-үөл сотору дэлэйиэ этэ. «Кыым»

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны сөбүлээбэт, сирэр эбэтэр сэргиир, хайгыыр дэгэттээх бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, негодование или одобрение, похвалу говорящего по поводу высказываемого (ты смотри)
Көр ол, ким көҥүллээн сири түҥэтиннилэр! — Көр ол, үтүө киһи хаһан да үчүгэйи оҥоро сылдьааччы. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб.
1. Сөҕүүнү, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает изумление, удивление говорящего (смотрящего)
— Көр эрэ, бу турар оту тосту үктүө суохха айылаах Толяҥ бойобуойун! Софр. Данилов
Көр эрэ, итиччэ акаары баҕайы син онуманы эргитэр эбит дии. А. Сыромятникова
— Көр эрэ, сүүнэ киһи эбиккин! «ХС»
2. Саҥарааччы үөрбүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает радость говорящего (смотри-ка)
«Ньукууһа даа? Көр эрэ», — оҕонньор наһаа үөрбүтэ буолан олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
— Көр эрэ! Оҕом көлөһүннээх киһи буолан, арааһы аһаан эрдэхпин! Амма Аччыгыйа
Көр эрэ, бу оҕом бултуйбутун! «ХС»
3. Саҥарааччы уордайыытын, кыыһыран быыппастыытын көрдөрөр. ☉ Выражает гнев, возмущение говорящего (ишь ты! Вот еще что!)
— Көр эрэ, бу сараһыҥҥын, аны аһатымаары гынна дии. Суорун Омоллоон. — Мин эбитим буоллар, өстөөх киһибэр, дэлэҕэ да тириибин сүлэн биэрбэт буоллаҕым! Көр эрэ, өссө! И. Семенов
4. Саҥа аллайар дэгэтэ суох кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Выражает привлечение внимания собеседника без междометного оттенка (слушай, понимаешь)
— Көр эрэ, киһиэхэ олоҕор бириинсип диэн баар буолуохтаах. В. Яковлев
— Көр эрэ, таптыыгын дуо? А. Сыромятникова
— Көр эрэ, Ылдьаа, били эн табаарыһыҥ, биһиги Сэмэммит, алта куораты босхолуурга сылдьыһан баран, сэттиһигэр тиийэн өлбүт. Д. Таас

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы уордайыытын, абаккарыытын утарсар дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает гнев, негодование говорящего с оттенком возражения и противодействия (как бы не так! Ишь ты!)
Эйигин сирдьитинэн көрдөһүөм суоҕа. Көр эрэ маны! Суорун Омоллоон
— Көр эрэ маны, биллэрэн иһиэхпит! Н. Туобулаахап
— Көр эрэ маны! Ууну охсон баҕаны куттаары гыммыт. Кэпсэтэн иһиллиэ. С. Ефремов
— Көр эрэ маны! Туохтарын эрэнэр ыттарый? «ХС»

саҥа алл. Саҥарааччы уордайыытын, кыбдьырыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает гнев, раздражение говорящего (ишь ты, смотри-ка, ишь какой)
Маны көр, бултаспытын! А. С ыромятникова. Маны көр, кинилэри бэлэм каретаҕа тиэйэ сырыт. Буор босхо! П. Степанов
«Маны көр, миигин сиэри малаҥнаан эрдэҕэ дии», — Хобороос эмискэ тымтан барда. «ХС»

1. быһ. суох солб. аат. Ахсаана, хаһа биллибэт элбэх. ☉ Неизвестное количество, сколько-нибудь, несколько (о большом количестве)
   Даайа, ынаҕын иһин ыраастыы олорон: «Дьэ, ынах идэһэни сиэбит сурахпытын иһиттэхтэринэ, сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар, кыһалҕаларыгар толук гынаары соҕотохторун өлөрдөхтөрө дииллэрэ суох». А. Софронов
2. күүһ. эб. суолт. Тугу эмэ оҥорон көрөн, улаатыннаран, күүркэтэн этиини бэлиэтиир. ☉ Выражает преувеличенное отношение к чему-л., когда говорящий представляет что-л. более значимым, важным, чем есть на самом деле
   Кыһыҥҥы тымныыга, «оҕом төһө эрэ тоҥон муҥнана сылдьар» диэн муучу буоларым. Н. Якутскай
   Былырыын мин бу тыаны кэлимсэ солоон сүүнэ улахан чараҥ оҥорор буоллар төһө эрэ бэрт буолар этэ дии саныырым, ол алҕас буолан таҕыста. М. Доҕордуурап

сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ бэлиэтин ардыгар билиэн баҕарыы дэгэттээх күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление какого-л. признака, иногда с оттенком желания уяснить (как же, какие же)
Ыа, хайдах эрэ ыаллар кыһалҕа диэни билбэккэ, аһыахтарыгар астаах, таҥныахтарыгар таҥастаах буоллулар. Күндэ
Ойоҕум эрэйдээх хайдах эрэ олороохтуур. П. Ойуунускай
Ийэҥ эмээхсин хайдах эрэ үөрэр этэ. С. Ефремов

I
быһ. суох солб. аат. Ким, туох буолара биллибэт, чуолкайа суох. ☉ Неизвестно какой, какойто
Ханнык эрэ хаар чыычааҕа «чыыртчыырт» диир. Амма Аччыгыйа
Кини остуолугар ханнык эрэ кырдьаҕас соҕус киһи суот тардан тачырҕата олорор. М. Доҕордуурап
Ханнык эрэ ыал оҕолоро кэлэ сырыттахтара буолла? Т. Сметанин
II
туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы сэрэйии дэгэттээх саарбахтааһынын көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение говорящего с оттенком предположения (что ли)
Бөлүүн бэрт куһаҕаннык түһээтим, бука, сүгүн олорумаары гынныбыт дуу, ханнык эрэ. Эрилик Эристиин
Киһи айылҕата диэн дьикти. Итинник майгы ордук кыргыттарга сайдыбыт дуу, ханнык эрэ. В. Яковлев

быһ. суох солб. аат. Хайа кэмҥэ буолбута (олох урут), буолара (өссө да ыраах) биллибэт. ☉ Некогда в прошлом, когда-то, неизвестно когда в будущем, ещё нескоро
Хаһан эрэ биһиэхэ, Саха сиригэр, бурдук диэн төрүт суоҕа үһү. Суорун Омоллоон
Ийэлэр, …… Эһигини сүүс сыл эдэр, Өлүөр гынар дьикти эми Хаһан эрэ булбут киһи. И. Гоголев
Хаһан эрэ, ханна эрэ үс игирэ уолаттар төрөөбүттэр. И. Данилов

туттул. сыһыан холб. Дьаныһан соҕус соруйууну көрдөрөр. ☉ Выражает ненастойчивое побуждение к действию (ну-ка, давай-ка)
Ыл эрэ, эмээхсин, кыыскын ыҥыр. Н. Неустроев
Ыл эрэ, Ааныс, муустаах уута аҕал! П. Ойуунускай
Ыл эрэ, Сэргэй, ити саатары билбэт сирэйигэр хабылыннар эрэ үчүгэй аҕайдык! В. Яковлев

сыһыан холб.
1. Улгумнук, баҕаран туран сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждённое согласие говорящего с содержанием высказывания (пожалуйста, с удовольствием)
— Оҕолоор, олоруҥ, бу манна Истиэххит буоллар, Мин чабырҕахтыам этэ. — Эгэ эрэ, кырдьаҕаас, этэ түс, истиэхпит. Суорун Омоллоон
Тыый, тукаам, оттон бэйэҥ кэпсэтэр буоллаххына эгэ эрэ, кэпсэт, өссө үчүгэй буоллаҕа эбээт! И. Сысолятин
Оччоҕуна эгэ эрэ, саатар барытын бэйэм истэн астыныам. В. Гаврильева
2. Кэпсэтээччи этиитин, быһыыта оннуга өссө ордук диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает одобрение говорящим слов, поступков собеседника в диалоге (тем лучше, тем паче)
Чэ, оччоҕо тоойуом, тылгын-өскүн сүрэхпинэн иһиттим, тахсан көрүөх. Миэхэ эгэ эрэ. Суорун Омоллоон
Оттон тукаам, дуруускаһыта суох, бэйэҥ кэргэннэнэр буоллаххына, эгэ эрэ бэрт буоллаҕа дии. Г. Колесов
Баҕар үлэлэппэтиннэр, эгэ эрэ, биһиги олоруохпут. «ХС»
ср. башк. эһэ эге, эвенк. эгэ-гэ ‘ого!’

көр эгэ эрэ
Мин бэйэм балыктыырбын таптыыр үгэстээх этим, дьон оччо соруйбуттарын кэннэ, эгэ эрэ буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
— Сарсын Чаппандалыам, бу киэһэ биһиэхэ сылдьан ааспаккын дуо? — Эгэ эрэ буоллаҕа дии. С. Федотов
Туох диэмий, оттон эгэ эрэ буоллаҕа дии. «ХС»
Миэхэ эгэ эрэ буоллаҕа дии, онто суох [хараҕым] быһа көһүөркээн өлөрдө. Суорун Омоллоон
Кыайдаргыт, элбэҕэ эгэ эрэ буоллаҕа дии. «ХС»

1. эб.
2. Ыйыллар эрэ хайааһын оҥоһулларын, атын хайааһын оҥоһуллубатын чорботон бэлиэтиир. ☉ Употребляется говорящим для выделения только названного действия, другие здесь не имеют места
   Оҕонньордоох икки уол күөстүүллэр эрэ. Амма Аччыгыйа
   Эйиэхэ мунньахтыахха эрэ наада. Софр. Данилов
   Бэйи эрэ, тоҕо эһиги эрэ хаалаҕыт? Н. Габышев
3. Соруйуу, көрдөһүү суолтатын сымнатан, мөлтөтөн иһирэхситэн биэрэр. ☉ Употребляется для смягчения повеления, побуждения и просьбы
   Лида, кэл, олор эрэ, билигин барыахпыт. Д. Таас
   Ыл эрэ, кыыһырсымыах, кини баарына. В. Яковлев
   Ыччаттарыам, ыллаа диэтэргит, ырыабын ырыҥалаан истиҥ эрэ. С. Зверев
4. Суоһурҕаныы, куттааһын, сааныы дэгэтин күүһүрдэн биэрэр. ☉ Употребляется для усиления угрозы, строгого предупреждения, содержащихся в высказывании
   Эн акаары буола оонньоомо эрэ! Амма Аччыгыйа
   Бу хара ыт үрэн эрдэҕин истиҥ эрэ, бар дьон. Н. Неустроев. Тыраахтары дьэ илдьэн көрөөр эрэ! И. Сёменов
5. «Нэһиилэ, хайыы эрэ сыспыт» диэн дэгэт суолтаны биэрэр. ☉ Употребляется для указания на ограничение действия (только, чтоб не; чуть не)
   Микиитэ улааттаҕына Байбалы өлбөт эрэ гына үлтү сынньыах буолан, сиринэн-халлаанынан андаҕайа саныыр. Амма Аччыгыйа
   Өһүргэнэн уҥан эрэ түспэтэх. «ХС»
6. Түмэр-холбуур дэгэт суолталаах. ☉ Употребляется для выражения собирательного значения
   Тыллаах эрэ, өһүргэспит эрэ барыта кини хараҕыттан иҥнээччи. Софр. Данилов
   Дьон эрэ сонуна, кэпсэтиитэ биир. П. Филиппов
7. Иннигэр турар тыл суолтатын араас өттүттэн күүһүрдэн биэрэр. ☉ Употребляется для усиления значения предшествующего слова в семантическом, оценочно-рассудочном, эмоционально-экспрессивном отношении
   «Эһиги ынахтаргытыгар эрэ оччо кыһаллыбакка сылдьабын», — диэтэ Арамаан наһаа холкутук. Амма Ачыгыйа. Тукаам, бэйи эрэ, тохтоо. Суорун Омоллоон
   Кини барыах эрэ баҕата суох. «ХС»
   Аммаҕа хата ол эрэ туһунан толкуйдаабаттар. «Кыым»
8. Ыйытар солбуйар ааты кытары иэйии дэгэтин күүһүрдэр. ☉ В сочетании с вопросительно-относительными местоимениями употребляется для выражения эмоционально-усилительного значения
   Оо, хаһан эрэ өй киирэр буолла? Амма Аччыгыйа
   Төһө эрэ соһуйаллар. И. Гоголев
   Дириэктэринэн кими эрэ аныыллар. «Кыым»
9. Ыйытар солбуйар ааттартан быһаарыыта суох солбуйар ааттары үөскэтэр. ☉ Сочетаясь с вопросительными местоимениями, образует неопределённые, соотносительные с существительными, прилагательными и наречиями местоимения. Ким эрэ, туох эрэ, ханнык эрэ, хайдах эрэ, хас эрэ, төһө эрэ, тоҕо эрэ, хаһан эрэ, ханна эрэ о. д. а.
10. ситим т. суолт.
11. Кэм суолталаах. ☉ Временной союз. Кини кэллэр эрэ оҕолор тарҕаһан хаалаллар
    □ Кэтириис эмээхсин саҥардар эрэ Микиитэ сүрэҕэ бобута туппахтыыр, куйахата күүрбэхтиир. Амма Аччыгыйа
12. Араартыыр суолталаах. ☉ Разделительный союз. Кэлэр эрэ, кэлбэт эрэ, мин билбэппин. Үлэлиир эрэ, суох эрэ, биллэрбэт

туохт., кэпс. Баҕаны бултаа, баҕанан аһылыктан (хол., көтөрдөр). ☉ Охотиться на лягушек, добывать лягушек (напр., о птицах)
Толооҥҥо саас туруйа ыһыытыыр, Мэлдьи дуодаҥныыр, мэлдьи баҕалыыр. Таллан Бүрэ
Тыымпыга түһэн, Тыймыыттаан суланан баран, Туох эмэ Бадарааҥҥа тохтоон Баҕалаан тотон баран, [Туруйа] Төннөн түҥкэлийэн кэлиэҕэ. С. Васильев

туохт. Ким-туох эмэ туһунан бэйэҥ туспа санаалаах, миниэнньэлээх буолар курдук өйдөбүллэн, бил. ☉ Знать о ком-чем-л. достаточно подробно, иметь свое мнение о ком-чем-л.
Сээркээн сэһэн, Тугу билэн-көрөн, Тугу ыйанкэрдэн Олорор оҕонньоруй? П. Ойуунускай
Киэҥ сиринэн тэлэһийэн сылдьыбыт киһи билбитиҥ-көбүтүҥ элбэх буолуо. Софр. Данилов

саҥа алл., итэҕ. Ханнык эмэ иччини кытта сибээстэһэргэ анаан этиллэр алыптаах тыллар (сиэритуому толоруу, ойуун кыырыытын кэмигэр этиллэр). ☉ Магическое слово, посредством которого устанавливается контакт с духами (произносится во время шаманского камлания, обряда, церемонии)
Үрүт өттүгэр үүммүт Үрүҥ түүнүгүҥ Үрэлиннэҕэ буоллун... Доомэрэ-доом!!! П. Ойуунускай
Алгыстаах ачыр анньаммыт, Аат ааттаан айхаллаан көрүөҕүҥ. Доом-эрэ-доом, ини!!! Өксөкүлээх Өлөксөй
Доом-эрэ-доом - ойуун кыырар, алгыыр кэмигэр өрүү туттар саҥа аллайыылаах тыллар. КГР СЛ-8

туохт. Тус бэйэҥ хараххынан көрөҥҥүн, кулгааххынан истэҥҥин билэ сатаа. ☉ Убеждаться, удостоверяться в чем-л., увидев собственными глазами, прощупав руками; рассматривать
Ону-маны көрө-истэ олордо. Амма Аччыгыйа
Дьахтар сигиэйкэ саҕынньахтары сахсыйа, тэбии, эргим-ургум көрөистэ турар. Суорун Омоллоон

аат.
1. Дьээбэлэһэн үөрүү-көтүү, күлүү-салыы. ☉ Радостное настроение, веселье, шум, смех, сопровождаемые различными проделками, выходками
Били хотон иһигэр айдаарбат баҕайы диэн баран, бэйэлэрэ айдааны, көрү-күлүүнү таһаардылар. В. Яковлев
Серго кэллэр эрэ дьиэ иһигэр айдаан, көр-күлүү бөҕө буолара. ОТК
2. лит. Литератураҕа олох көрдөөхкүлүүлээх, комическай көстүүлэрин ойуулуур айымньы. ☉ Юмор. Күн Дьирибинэ Саха сэбиэскэй литературатыгар көркүлүү, үгэ курдук уустук жанры төрүттээбит поэт. Күн Дьирибинэ
Сүүрбэһис-отутус сыллар кирбиилэригэр эдэр суруйааччы бэйэтин сорох кэпсээннэригэр эмиэ көр-күлүү, сатира кырааскатын туттара. ОГГ СМ
3. Кими-тугу эмэ оонньоон, көр-элэк гынан ойуулаан көрдөрүү. ☉ Шарж. Доҕордуу көр-күлүү

аат. Кыһыылаах-абалаах, омуннаах-төлөннөөх куоталаһан оонньуу. ☉ Азартные, задорные состязательные игры
Киэһэ үлэ кэнниттэн көркүрэх бөҕө буолла. — Мантан ыла хойукка диэри, аһыы-аһыы, оонньуу-күлүү, көр-күрэх буолла. Болот Боотур

аат. Араас ырыа-тойук, оонньуу, көрдөөх саататыныы. ☉ Веселье, игры-песни, забавы
Көр-нар күнүстэритүүннэри үргүлдьү буолбут. Н. Якутскай
[Тамара:] Дьэ, эһигини биһиги олус биһирии көрдүбүт, көргүт-наргыт, үөрүүгүт-көтүүгүт, олгуйдаах ас оргуйа турарын курдук, үчүгэйэ бэрт. С. Ефремов
Биһигини сайылык оҕолорун көрө-нара, кэҕэ чуор куолаһа …… эҕэрдэлии көрүстэ. «Кыым»
ср. халх. найр хөөр ‘радость, веселье’

туохт.
1. Кыһанан бүөбэйдээн, көр-иһит, үлбүрүй (хол., кыра оҕону, ыарахан ыарыһаҕы). ☉ Заботливо ухаживать за кем-л., выхаживать кого-л., нянчиться с кем-л. (напр., о маленьком ребенке, о тяжелобольном человеке).
2. Сүөһүнү кыһамньылаахтык иит. ☉ Заботливо выращивать скот, ухаживать за ним. Ууга түспүт борооскуларын көрөн-харайан атаҕар туруорбуттара

I
аат.
1. Дьахтар кэргэнэ. ☉ Муж, супруг. Хотуой, Кылааннаах Кыыс Ньургун, эн аналлаах эриҥ Дьулуруйар Ньургун Боотур бу турар — маны сөбүлүүгүн дуо? Ньургун Боотур
Маайа эригэр …… утары саҥаран ботугуруур. Амма Аччыгыйа
Кырдьык, анараа кыыс кырдьаҕас эриттэн куотан кэлэн сырыттаҕа дуу? Н. Заболоцкай
2. Хорсун-хоодуот киһи. ☉ Мужественный, смелый человек, мужчина, храбрец
Эр сүрэҕинэн, эһэ тыҥыраҕынан (өс хоһ.). Оччоҕо мин хоһуун булчут эр Бу тайҕа киэҥ иэнин кэмниирим. С. Данилов
Өлбүт-өспүт эрдэр, Үтүө ааккыт сүппэт. Эллэй
♦ Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска көр таас I
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
Эр антах бар — аан антах бар (түс) диэн курдук (көр антах). Көр эрэ маны, хамнастарын быстарбыттарыттан син эйиэхэ тиксиэ суоҕа. Эр антах баран истэхтэрэй. Айысхаана. Эр бэрдэ — уһулуччу хорсун, сытыы-хотуу, талыы үчүгэй киһи. ☉ Смельчак, храбрец, удалец, добрый молодец
Эрбэх саҕа эрээри, эр бэрдин тутар үһү (тааб.: төҥүргэс). Икки эр бэрдин куоракка ыыппыттара аара бандьыыттарга түбэспит сурахтара иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Чэ, эһиги бачча эр бэртэрэ киирэн сылгыны дэлби үүрэн таһаарымына олоруҥ! Суорун Омоллоон
Эр бэрдэ хараҕын кырыытынан Эргим-ургум көрүтэлээтэ. С. Васильев
Эр дьон холумтаннарыгар үктэннэримэ көр дьон. Ийэтэ Андрейката ол [үлэҕэ] кэпсэтиитин дьонтон истэн баран, киэһэ уолугар кыыһыран көрбүтэ да, аҕалара туох иһин эр дьон холумтаннарыгар үктэннэрбэтэҕэ: «Эдэр киһи сөбүлүүр үлэтигэр сырыттын. Оҕом саамай сөпкө гыммыт». «Кыым»
Эр киһи элээмэтэ көр элээмэ. Ханныгын да иһин эр киһи элээмэтэ буоллаҕым. НАГ ЯРФС II. Эр санааны ылын — күүстээх, хорсун санаалан. ☉ Набраться мужества, смелости
Эмискэ Өлөксөй кыатанна, Эр санаатын ылынна. С. Васильев
Онтон эр санаатын ылынан, дириҥник үөһэ тыынна. С. Никифоров. Эр сүрэхтээх — туохтан да куттаммат, толлубат, хорсун. ☉ Мужественный, смелый (букв. с мужественным сердцем)
Сымнаҕас майгылаах дьон ордук эр сүрэхтээх буолаллар. Амма Аччыгыйа
Итини барытын эр сүрэхтээх, эрчим санаалаах эрдэ турар киһим көрөн, көмүскэтин иччитин күндүлүүр, күүстээх түөһүнэн толору көҥүллүк тыынар. Суорун Омоллоон
Эр сэнэҕим эһиннэ көр сэнэх. Дьааҥы уһулу ойон тахсыбыт хайатын дабайа сатаан эр сэнэҕэ эһиннэ. С. Федотов
Эрэй бөҕөнү көрөн, эр сэнэхпит эстэн, санаабыт сирбитигэр дьэ тиийдибит. И. Данилов. Эр тиэтэлинэн түөлбэ. — олус түргэнник, ыксалынан. ☉ Очень быстро, споро
Витя, бүгүн оҕонньору күнүскү омурҕаныгар баттаһыам диэн, эр тиэтэлинэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Ойоҕуҥ бу эйиэхэ сурук ыыппыта уонна эр тиэтэлинэн кэллин диэн илдьиттээбитэ. Нэртэ. Эр хаанын киллэрэн (ылынан) — харса суох быһыыланан, хорсуннук сананан, кытаанахтык сорунан. ☉ Взяв на себя смелость, решившись на что-л., осмелившись
Эр хаанын ылынан, олбуор иһигэр көтөн түстэ. Д. Таас
Доҕоттоор, эр хааҥҥытын киллэриҥ! И. Сосин
Туурап Ньукулай …… Эр хаанын киллэрэн, Иккиһин ыйытта. Р. Баҕатаайыскай. Эр ыл — 1) тугу эмэ оҥороругар туохтан эмэ санаата күүһүрэн, тэптэн. ☉ Набраться смелости, храбрости
Хара бытыктаах Миичэкэ диир киһилэрэ аҕабар өссө чугаһаата, эр ыллаҕа. А. Сыромятникова
Оҕолор, сонуннарын дьонноро сэргээбиттэриттэн эр ылан, илин былдьаһабылдьаһа, кэпсээн ыһан-тоҕон бардылар. НС ОК
Арыпыана, киһитэ тута кыыһырбытын биллэрбэтэҕиттэн, саҥарбатыттан эр ылан, ордук лаппыйан этэн иһэр. «Чолбон»; 2) эрдийэн, куттаммакка, харса суоххар түһэн. ☉ Обнаглеть, распоясаться
Куттанымаҥ, дьик-дьах буоллахха, ат эр ылааччы. Ыл, миинэн кэбис. Далан
Кыыллара арахсыбат. Арахсыахтааҕар, эбии эр ылан, киһиттэн өрүү да күрэммэт буолан истэ. «ХС»
◊ Бэргэһэлээх ойох (эр) көр бэргэһэлээх
[Даайыс:] Аны бэргэһэлээх сокуоннай эрдээхпин. А. Софронов
Бэргэһэлээх эриттэн аны чаҕыйар-куттанар буолан хаалбыт. А. Сыромятникова. Эргэ бар (таҕыс) — эр киһиэхэ ойох таҕыс. ☉ Выходить замуж
Мин эһиэхэ барарбар аҕам кыыһыра хаалбыта. Эн эргэ бараары эр була бардыҥ диэбитэ. Саха фольк. Сөптөөх баай киһиэхэ эргэ таҕыс диири — буолбаккын. А. Софронов
Ханнык эмэ куорат киһитигэр эргэ тахсан хаалыа суоҕа дуо? «ХС». Эргэ биэр — кыыһы, дьахтары эр киһиэхэ ойох биэр. ☉ Отдавать в замужество, выдавать замуж
Куһаҕаллай диэн киһиэхэ эргэ биэрэллэр. Саха фольк. Хайыамый, ама били былыр күүстэринэн эргэ биэрэр кыыстарыныы моҥнон өлүөм дуо? Н. Лугинов
Эр дьон көр дьон. Эр дьон ордуктар буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Үлэни кыайар-хотор эр дьон бүтүннүүтэ аармыйаҕа бараннар, холкуос үлэтин дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор сүкпүттэр. Софр. Данилов
Эр дьон эр дьон буоллахпыт Ханна барыай сыыһабыт: Холус туттуу, хаҥыл саҥа, Хабараан да сыһыаммыт. НАГ АБС. Эр киһи — аҕа буолар аналлаах сиппит-хоппут киһи. ☉ Мужчина
[Далбарай:] Оттон эр киһигин дии, сүбэтин бул ээ. Н. Неустроев
Дьиэ иһиттэн икки эр киһи хардаҕастары иһирдьэ ыспытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Эр киһи тото кыыһырбыт. П. Тобуруокап
Эр луҥха көр луҥха. Хайа, доҕоор, Сөдүөт! Хайдах эр луҥха туттан киирдиҥ? В. Яковлев
Кириилин эр луҥха көрүҥэр үөрүү сырдыга сыдьаайарын Таня тута сэрэйэ охсор. Л. Попов
Сизов эр луҥха куолаһа туохха да уолуһуйбакка, итэҕэтэрдии этэрэ. М. Горькай (тылб.). Эр оҕо эргэр. — уол оҕо. ☉ Мальчик
Кылгас сарыы сонноох уончалаах эр оҕо элбэрээктээх чаачар саа оҥостон хадьыктаһар. Болот Боотур
Быттааны Сүөдэр кэнники дьахтарыттан төрөөбүт биир эр оҕо. Саха фольк. Ат уулата турдахтарына, биир эр оҕо уу баһа сүүрэн киирбит. ДСЯЯ. Эр ортото эргэр. — эр киһи орто сааһа. ☉ Зрелый возраст мужчины
Эр санаа көр са- наа II. Билэбин уодаһын албаһын Көнө тыл, эр санаа кыайарын. С. Данилов. Эр соҕотох — кэргэнэ, ойоҕо суох, соҕотох, аҥаардас киһи. ☉ Одинокий, неженатый, холостой мужчина
Суос-соҕотох сордоох буолар, эр соҕотох эрэйдээх буолар (өс хоһ.). [Манчаары:] Ыалдьар эттээх, ытыыр, ынчыктыыр уйан куттаах-сүрдээх эр соҕотохпун. И. Гоголев
Эр сулуута көр сулуу. Байаҕантай Бахсыгыр оҕонньордоох тохтооннор, кыайбыт суолларыгар атах соболоҥун, эр сулуутун куттаран, уон икки боһомону ылан уураллар. Саха сэһ. I
Кээрэкээн ойуун: «Кыайдыгыт, эр сулуутуна куттаран ылан баран, тохтоон болҕойуҥ», — диэн көрдөһөр. БСИ ЛНКИСО-1938. Эр талах көр талах. Эр талах бөлөхтөөн үүнэр
тюрк. эр
II
көмө туохт.
1. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, уһуннук буолар хайааһын саҕаланыытын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает начало продолжающегося действия
[Дьаакып:] Тугу саҥаран эрэрэ буолла. А. Софронов
Уот тахсан тыаны сиэн барчалаан эрэрэ. Суорун Омоллоон
Илин саҕахха им умайан, Саҥардыы сырдаан эрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, хайааһын саҕаланыаҕыттан төһө эрэ кэмҥэ эбэтэр кылгас кэмҥэ буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в течение ограниченных отрезков времени
Бэйи, сарсыҥҥа-өйүүҥҥэ диэри тохтоон эриэххэ. Н. Якутскай
Миигин күүтэн эрээр. «ХС»
Манна туран эр. ЯРС
ср. др.-тюрк. ер ‘быть, находиться’, тюрк. эр ‘быть’

сыһ. Тус-туспа, биир-биир, биирдиилээн, утуу-субуу. ☉ По-одному, поодиночке, один за другим
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Уоттарын умуруоран баран, икки буур табаны эр-биир мииннилэр, биэс табаны көтөллөннүлэр. Л. Попов
Харачаастаах Байанай, сири-дойдуну үчүгэйдик билэр дьон быһыытынан, эр-биир бастыыллар. П. Филиппов

аат. Холбоспут кэргэннии дьон. ☉ Супруги, муж и жена. Эр-ойох буол, кэргэннии буол, холбос
□ Эр-ойох охсуһара, эр-ойох тапсыбата бэрт элбэх буолар, онон оруннанаоруннана дьону барытын кулаакка таһаарар табыгаһа суох, алҕас буолуох тустаах. П. Ойуунускай. Таасчыт уонна Огдооччуйа эр-ойох буолан, ийэлэрин кытта балаҕан туттан, туспа ыал буолан олорбуттара. Амма Аччыгыйа

увеселение, забава, потеха; көргө для потехи; көр оҥоһун = сделать предметом забавы.

1. частица 1) выражает смягчение категоричности повеления, просьбы -ка; пожалуйста; эт эрэ скажи-ка; туруҥ эрэ вставайте-ка; кэпсээ эрэ расскажи, пожалуйста; үлэбитин бүтэриэх эрэ давай-ка, закончим работу; барыым эрэ пойду-ка я; чэ эрэ ну-ка; чэйиҥ , ыллыаҕыҥ эрэ давайте-ка споём; 2) выражает угрозу или строгое предупреждение попробуй, посмей и т. п.; өссө сымыйалаа эрэ ! ты у меня попробуй, соври ещё!; тугу да гыммакка олор эрэ ! попробуй-ка побездельничай!; тахсан көрөөр эрэ , түөкүн ! только посмей выходить, разбойник!; 3) выражает ограничение, выделение только, лишь, лишь только; ол эрэ куһаҕан ... только то плохо...; кэпсэтии футбол эрэ туһунан разговор был только о футболе; сайынын эрэ баар буолар он бывает лишь только лётом; бу хоско утуйаллар эрэ в этой комнате только спят; бу хоско эрэ утуйаллар спят только в этой комнате; 4) употребляясь с деепр. на =ан, подчёркивает его знач.: батыһан эрэ иһэҕин просто идёшь за ним; үлэлээбэккэ эрэ сылайдым и не работавши я устал; 5) образует от вопр. мест, неопр. мест, и нареч.: ким эрэ кто-то; кимнээх эрэ кое-кто; туох эрэ что-то; ханнык (или хайа ) эрэ какой-то; кимиэхэ эрэ чьё-то; тоҕо эрэ почему-то; төһө эрэ насколько; хайдах эрэ как-то, каким-то образом; хаһан эрэ когда-то; ханна эрэ где-то; хантан эрэ откуда-то; 2..союз 1) временной, указывает, что действие главного предложения совершается сразу после действия придаточного предложения как только; кини кэллэр эрэ , оҕолор тарҕанан хаалаллар как только он приходит, ребята тут же расходятся; 2) разд. или; кэлэр эрэ , кэлбэт эрэ , мин билбэппин придёт или не придёт, я не знаю; үлэлиир эрэ , суох эрэ , биллэрбэт он не сообщает, работает или нет # аатыгар эрэ для виду; аат эрэ харата еле, едва, еле-еле, едва-едва; баара эрэ всего-навсего; бэйи (или бэйэ ) эрэ погоди, постой; киһи эрэ любой, каждый; көр эрэ смотри-ка; көр эрэ маны ! смотри-ка какой!; (сылдьа ) баҕалаа эрэ только посмей (ходить) куда-л.; хорум эрэ ! но-но, смотри у меня!

I 1) закармливать; опаивать (настойчиво предлагая еду, питьё); оҕону баҕалаан аһатыма не закармливай ребёнка; 2) диал. испытывать на выносливость, быстроту (лошадь).
II охотиться на лягушек, добывать лягушек; кутан баҕалаан сиир цапля питается лягушками.

веселье; игры, забавы; ыччаттар көрү-нары тартылар молодёжь начала веселиться.

1) смотреть, глядеть; наблюдать что-л., за чём-л.; видеть что-л.; түннүгүнэн көр = смотреть в окно; киинэни көр = смотреть кино; тобулу көр = смотреть пристально; утары көр = смотреть прямо; таптыы көр = а) смотреть с удовольствием; б) облюбовать; үйэтигэр элбэҕи көрбүтэ он много видел на своём веку; көҕөрбүтүн көрүмэ — үүнээйитэ билиэҕэ погов. не смотри, что зелено—по урожаю увидим (соотв. цыплят по осени считают); 2) присматривать, ухаживать; ыарыһаҕы көр = ухаживать за больным; бэрээдэги көр = смотреть за порядком; 3) терпеть, испытывать; кыһалҕаны көр = терпеть нужду; 4) в сочет. с деепр. на =ан осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со значением пробовать, пытаться, сметь; амсайан көр = попробовать на вкус; кэтэн көр = попытаться надеть (на себя); примерить (на себя) что-л.; этэн көр = попытаться сказать # көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүнэ в мгновение ока; көр эрэ маны межд. ах, ты, ишь ты; смотри(те)-ка на него; көр эрэ маны, өссө кини сөбүлэспэт! смотрите-ка на него, он ещё не соглашается!

1) муж, супруг; эр киһи мужчина; эргэ таҕыс = выходить замуж; эр киһи тыла биир погов. мужчина верен своему слову; 2) мужественный человек, мужчина; молодец, удалец; үтүө эр добрый молодец; эр бэрдэ лучший из мужей; эр дьүһүнүгэр баар погов. добрый молодец узнаётся по виду.

каждый (из присутствующих); эрбиир үллэстиҥ поделите (это) между собой; эрбиир киирэн иһиҥ выходите по одному.

служебный гл., входит в состав аналитической ф. видообразования 1) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает начало продолжающегося действия: баран эрэбит мы уходим; ааһан эрэллэр они проходят; 2) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в ограниченных отрезках времени: миигин күүтэн эрээр ты меня подождёшь (пока я не приду или нек-рое время); манна олорон эриэм я тут поживу (до поры до времени); манна туран эр ты пока постой здесь.

n. fun; көр-нар n. fun

det, a. just, only, but; some, any (with pronouns)

v. to see; көрүмтүө a. able to see, observe; абааһы көр= v. to dislike; көрүү n. comp. view; көрдөө= v. to look for, ask for; көрүҥ n. appearance; көрүнньүк n. gallery

n. man, male; эрдээх a. masculine; эр санаа n. courage

v. to be; =ан эр= conv. to begin to do something and continue doing so