прил. 1. (хвастливый) сэмэйэ суох, бэрдимсик, киэмсик; нескромный человек сэмэйэ суох киһи; 2. (нетактичный) холуе, сүөргү; нескромный вопрос сүөргү ыйытыы; 3. (бесстыдный) сэмэйэ суох, сүөргү.

1) стыдиться, конфузиться, совеститься; кини саатар он стыдится; сааппат бесстыдный, бессовестный; бесстыдник; сааппат сирэйдээх бесстыдник; 2) не выносить яркого света, ослепляться (о глазах); киһи хараҕа саатар сырдыга ослепительный свет.

1) озвереть, рассвирепеть; 2) перен. потерять человеческий облик, стать бессовестным, бесстыдным, нахалом, обнаглеть.

I
даҕ.
1. Кэччэгэй, күтүр. ☉ Скупой, прижимистый. Кэрээн киһи кэҥээбэт, ордурҕас киһи уһаабат (өс ном.)
2. Татым, тутах, кэрэгэй. ☉ Недостаточный, слабый, скупой
Кинини кытта бүгүн айылҕа тэҥҥэ үөрэргэ дылыта, бэл кыһыҥҥы кэрээн күн кытта мичээрдииргэ дылыта. В. Протодьяконов
II
кэрээнэ суох сөбүлээб. — туттуммакка, тардыммакка харса-хабыра суох, сиэри-майгыны кэһэн (саҥар-иҥэр, быһыылан). ☉ Наглый, бесстыдный, беспардонный
Кэччэгэй киһини кэрээнэ суох гынна [арыгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кимий бу, кэрээнэ суох, Кэрэмэс көтөрү бааһырдар? Суорун Омоллоон
Атыыһыттар кэрээнэ суох ымсыы, сирэйэ-хараҕа суох дьон этилэр. Н. Габышев
Кузьмин дьоҥҥо куһаҕаны оҥороору өссө кэрээнэ суох быһыытыйбыта. «ХС»
△ Кыбыстыбакка, килбигийбэккэ, симиттибэккэ. ☉ Без (всякого) стеснения, смело, беззастенчиво
Коммунист партия барахсан Хотойдуу хоодуот, хоһуун оҕолоро, Кэнтиккэ да охтуохпут буоллар, Кэрээнэ суох кэпсэтэр дьон буолуохпут. П. Ойуунускай
♦ Кэрээнин сүтэрбит — кэрээниттэн тахсыбыт диэн курдук
Билигин былааһы тутан олорор баай кылаастар кэрээннэрин сүтэрбиттэрэ. Дж. Рид (тылб.). Кэрээниттэн тахсыбыт — тугу да оҥорорун кэрэйбэт буолбут. ☉ Дойти до последней степени наглости, обнаглеть, озвереть
Наар кыыл буолбут, кэрээннэриттэн тахсыбыт дьонтон куттанар. А. Сыромятникова
Дьэ саат-суут суох баҕайыта, олох кэрээниттэн тахсыбыт. «ХС»

I
туохт.
1. Туохха эмэ куһаҕаннык, дьон сирэрин курдук быһыыланаҥҥын олус кыбыһын, улаханнык кэлэнэ-кэмсинэ, буруйдана санаа. ☉ Испытывать чувство стыда от неблаговидности своего поступка, стыдиться
[Сайсары:] Киэбирбэтин, …… билигин бэйэтэ саатыа маннык көрүҥнээх киһини куоракка тиэйэн иһэриттэн. Суорун Омоллоон
Ыалдьыты кытта төһө да истэҕинэ холуочуйбат, кэпсэлэ киирэр уонна тоҕо эрэ дьэ бэйэтин кэпсэнэр, дьиэтинэн эҥин өҥнөр. Онтуттан саатан сарсыарда тоҥуйа-тоҥкурууна киирэн соһутар. Н. Габышев
Кылааһын бүтэрбэтэх кыбыстыылаах сонунун ийэтигэр киирэн этиэн саатта. Т. Сметанин
2. кэпс. Тугу эмэ оҥоруоххун кимтэн эмэ толун, кыбыһын. ☉ Стесняться, смущаться, робеть перед кем-чем-л.
Саха сааппат, ыт харбат (өс хоһ.). Хомсомуолланан дьэ хайдах буолуой, тугу оҥоруой? Биир тылы саҥарарыттан саатан өлөөрү гынар. Болот Боотур
«Хайа да түһүлгэҕэ сааппакка ыллыах киһи эбиккин, мин эрэйдээх тосту хаалбыт эбиппин», — диэтэ Маппый. Эрилик Эристиин
3. Улахан сырдыгы утары кыайан көрүмэ, көрбөт буолан хаал (киһи эбэтэр харамай хараҕын этэргэ). ☉ Не выносить яркого света, быть ослеплённым им (о глазах человека, животных)
Күн туундараҕа дьиктитик чаҕылыччы тыкпыт сырдыгар киһи хараҕа саатар. Н. Заболоцкай
Хараҕа саатан, быһыта симмэхтээтэ. М. Попов
Күн диэки көрдөхпүнэ, хараҕым саатар, кыайан көрбөппүн. Н. Тарабукин (тылб.)
4. Кэлэр кэмҥэ уонна сэрэтэр киэпкэ, атын туохтуур буолбат форматын кытта ситимнэһэн, «ону баҕас кыайан оҥоруоҥ суоҕа» диэн үөхсүү өйдөбүлүгэр туттуллар. ☉ В форме будущего времени и возможного наклонения в сочетании с отрицательной формой другого глагола употребляется в значении: «вам не удастся это сделать»
Хайа, булан таһаарымына саатаайаҕын. Н. Неустроев
Чэ, бачча дууһаны барытын кырган барбатаххына саатыаҥ! Амма Аччыгыйа
♦ Саатар сирэйэ суох (сирэйэ сааппат, сирэйдээх буолан сааппат) — сааты-сууту саныыр кэрээнэ, суобаһа суох. ☉ Бесстыдный, наглый; ни стыда, ни совести. Саатар сирэйэ суох киһи
□ Ити курдук майгыгыттан-быһыыгыттан сирэйдээх буолан сирэйиҥ саатыа дуо?! А. Софронов
Сирэйиҥ сааппат эн, сатана уола! Амма Аччыгыйа
◊ Саатар эт (сэп) кэпс. — эр киһи эбэтэр дьахтар ууһатар уоргана. ☉ Половой орган мужчины или женщины.
ср. др.-тюрк. йачан, с.-юг. йоат ‘стыдиться’
II
аат. Туох эмэ куһаҕаны, дьон сирэрин, сиргэнэрин оҥорортон улаханнык кыбыстыы; кыбыстар санаа. ☉ Чувство стыда, стыд; позор
Дьахтар саата улахан (өс ном.). Бар дьоҥҥо саат диэн аахсыллыбат буолбут быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Дьон айатыгар өлбүт куобаҕы тыытаҥҥын сааты оҥороойоҥуй. Амма Аччыгыйа
Омукөһүк дьоҥҥо ыҥырыллан ыһыахха барарыгар суос-сатыы барара эмиэ саат, дьэ ол иһин айаҕалыы сатаан тиҥэһэ аты тутан баайда. Эрилик Эристиин
♦ Саакка киир (бар) — бэйэҕэр сааты, сааттааҕы оҥоһун, саакка түбэс. ☉ Совершить что-л. постыдное, осрамиться, опозориться
[Дьүһүнүнэн үчүгэй уол төрөөтөҕүнэ] Сардаҥалаах сырайдаах, …… Самалдьыгас майгылаах Саҥас урууларын Саатабыла буолан, Саҥа ыччат дьоҥҥо Саакка барыаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туох буолан туора дьон балааккатыгар сыбыытыыгыный? Саакка киирэн хаалаайаҕыный! П. Ламутскай (тылб.). Саакка киллэр (ыыт) — киһи саакка киирэрин оҥортор, саакка түбэһиннэр. ☉ Выставлять кого-л. на позор, навлекать на кого-л. позор, дискредитировать кого-л.
Тыһы кырынаас курдук ньыламан маҥан сирэйигэр ымсыырдан, үс улуус үтүөлэрин оҕолорун барыларын саакка киллэртээтэ. Н. Якутскай. Ээ, айдаараайаҕын! Киһини саакка ыытан… В. Гаврильева. Сааккыттан таҕыс — кэрээҥҥиттэн тахсан сааты санаабат буол. ☉ Наглеть, терять чувство стыда, становиться бесстыдным
Ыстаарыста букатын саатыттан тахсыбыт киһи. А. Чехов (тылб.). Саатта куттар эргэр. — онно суоҕунан саакка киллэрбитин, холуннарбытын иһин киһиттэн үбүнэн-аһынан төлөбүрдэ ирдээн ыл. ☉ Брать плату, компенсацию с кого-л. за моральный ущерб, оскорбление чести и достоинства
[Хотуна эмээхсин] халыымын иэстиир, өссө ордугун саат куттарар, ыстарааптатар дуу үһү. А. Сыромятникова
Эн, Чомчоор, миигиттэн биир ийэ таба уон удьуорунан саат куттаран ылан байаары ол-бу буолан кубулуна тураҕын буолбат дуо?! П. Ламутскай (тылб.). Саатта кутун эргэр. — киһини холуннарбытыҥ, онно суоҕунан саакка киллэрбитиҥ иһин үбүнэн-аһынан төлөбүрдэ төлөө. ☉ Платить кому-л. за оскорбление, причинение морального ущерба
Саат куттаммын, биир кур оҕустаахпын бэрик биэрэн, [кинээһи] нэһиилэ ыыттым. М. Доҕордуурап
ср. тодж. йат, тув. ыйат ‘стыд’

1. аат. Эт-сиин үөһээ уонна аллараа өттө. ☉ Верхние и нижние конечности человека
   Анараа киһи чыыр-чаар силлээтэ, тыыр-таар сыыҥ-таата, баһын-атаҕын хамнатан кэбис-тэ. Ньургун Боотур
2. сыһ. суолт. Туох эмэ ис хоһоонун онон-манан, одоҥ-додоҥ көтүмэхтик (өйдөө, кэпсээ). ☉ Не вникая в суть дела, в общих чертах (понимать, рассказывать)
   Дакылааты бас-атах өйдөөтүм. Сонунун бас-атах кэпсээтэ. — Айыкабыын! – Бары барыта эмиэ иктэ киһи буолан Бас-атах баллырҕаатаҕын эни. П. Ойуунускай
   ♦ Бас-атах бар түөлбэ. – инниҥ хоту мээнэ, бэйдиэ бар. ☉ Идти вперед, куда ноги несут
   «Күтүр өстөөх, аҕаҕын, миигин сиэтэн баран, бас-атах барыаҥ», – диэн ийэм өһүөннээхтик сибигинэйдэ. Н. Заболоцкай. Бас-атах буол (түс) – арыт атаххынан, арыт төбөҕүнэн өрө буолуталаа, өрө-таҥнары кулахачый. ☉ Переваливаться через голову, покатиться кувырком. Ньургун Боотур Байҕалга Бас-атах түһэн истэҕинэ, Аҕаһа Айыы Умсуур обургу, Аҕыс халлаан арчыһыта …… Дүҥүрүн тоһуйа охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
   Адамов эмпэҕэ ыстанар да, бас-атах буолан, аллара кулахачыйан иһэн, саа тыаһын истэр. Н. Босиков. Баһа-атаҕа биллибэт – 1) олус элбэх, муҥура суох. ☉ Очень много, неисчислимое, бесчисленное множество
   Саха Саарын тойон, Сабыйа баай хотун диэн Баһа-атаҕа биллибэт барҕа баайданан, Байан-тайан олорбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай; 2) хаһан быһаарыллара биллибэт, олус булкуллубут. ☉ Очень затянутый, сильно запутанный (о каком-л. деле)
   Баһа-атаҕа биллибэт дьыала. — Аны төһө-хачча кэмҥэ дьиэтиттэн тэйитиэхтэрэ баһа-атаҕа биллибэт. Н. Борисов. Баһа-атаҕа биллэр – оннук наһаа элбэҕэ суох. ☉ Не так уж много
   Мин да баайым баһа-атаҕа биллэр эбээт! Н. Якутскай
   Кини да сүөһүтүн баһаатаҕа биллэр ини. «ХС». Баһа-атаҕа көстүбэт – уһуга, муҥура биллибэт, харах ылбат. ☉ Не имеющий видимых пределов, бескрайний
   Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ бааһынаҕа буспут бурдук көстөр. Күндэ
   Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ туундара үрдүнэн тыал хаары кырса кутуругун курдук субурута соһор. Н. Якутскай. Баһа-атаҕа суох – кэрээнэ, саата суох. ☉ Дерзкий, бесстыдный, наглый
   Баһа-атаҕа суох баттабыл, үүтэ-аана суох үктэбил (өс хоһ.). Онон күн судаары утары турбут баһа-атаҕа суох алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. А. Софронов
   Баһа-атаҕа суох байымсыйыы, кэтэҕэ-кэмэ суох киһиргэһии, суолтата-суобаһа суох суугунаһыы …… арыллан аҕай барда. «ХС». Баһын-атаҕын – тугу эмэ быстах-остох, одоҥ-додоҥ (кэпсээ, иһит). ☉ Весьма отрывочно, кратко, урывками (рассказывать, говорить, слушать)
   Кыыс баһын-атаҕын эрэ кэпсээтэ. Болот Боотур
   Сиһилии билбэппин эрээри баһынатаҕын райкомтан кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) – 1) бүтүннүү, тилэри. ☉ Во всех подробностях, от начала до конца
   Көстөрүн курдук, поэма баһыттан атаҕар диэри өрө күүрүүлээхтик, көтөҕүллүүлээхтик биир тыынынан этиллибит. Н. Туобулаахап
   Табаарыстар, эһиэхэ холкуос бочуот биэрэн, оройуон бастыҥнарын мунньаҕар ыытабыт. Үлэбитин баһыттан атаҕар диэри кырдьыгынан кэпсээҥ. Иннэ кылаанын да саҕаны эбимэҥ. М. Доҕордуурап
   Эн, ааҕааччы, сахаҥ литературатын баһыттан атаҕар диэри сыныйан ааҕан, кинилэри кытта аргыстаспыт буоллаххына, судургутук хаһан даҕаны саныаҥ суоҕа. «ХС»; 2) үөһэттэн алларааҥҥа диэри. ☉ Полностью, совершенно, с головы до ног. Доҕорум ырбаахыны кыайан булан кэппэт буолан, тырыттыбыт ырбаахылаах кэлбитин, баһыттан атаҕар дылы саҥа таҥыннарбытым. Эрилик Эристиин
   Сотору соҕус баһыттан атаҕар диэри бадараан буолбут таҥастаах эдэр уол буута быстарынан сүүрэн мэҥийэн кэлэн, Табаарыстыба тойотторо олорор дьиэлэригэр ааһар. Н. Якутскай
   Дьэ, халлаан! Баспыттан атахпар диэри бадараан буоллум. «ХС»; 3) биир уһугуттан атын уһугар диэри. ☉ С одного конца до другого
   Күрүс-күрүс тыал түһэн уулусса буорун өрө ытыйан, уулуссалары баһыттан атаҕар диэри сыыйталаан кэбиһэр. Эрилик Эристиин
   Сайын уу сэбинэн куораттан өрүһү баһыттан атаҕар диэри сыыйаллар. Далан; 4) улаханнык, ис сүрэхтэн (махтан, баһыыбалаа). ☉ Сердечно, от всей души (благодарить)
   Ийэ Хотун Микиитэ толбонноох ньуурун көрөөрү, баһыттан атаҕар диэри махтал-баһыыба этээри эргиллэ хайыспыта, Микиитэ ханна да суох. Амма Аччыгыйа
   [Баай Баһылай нуучча эписиэригэр:] Дьэ, доҕоор, күн тойонуом, Эн сахаҕа иэҕиллэн, саха көрүлүүр сиригэр киирэ сылдьыбыккар баскыттан атаххар диэри баһыыба. Күндэ. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) сэбилэммит – туох баар бары сэрии сэбинэн хааччыммыт, сэбилэммит. ☉ Вооруженный до зубов, обеспеченный всеми средствами для ведения войны, боя
   Бүтүн бастарыттан атахтарыгар дылы сэбилэммит сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
   Брест кириэппэһин бастарыттан атахтарыгар диэри сэбилэммит өстөөх сэриилэрэ төгүрүктээбиттэрэ. «ХС». Сыл (ый, дьыл) баһыгар-атаҕар – биирдэ эмэ, хам-хаадьаа, олус сэдэхтик. ☉ Очень редко, через большие промежутки времени
   Кини урут дойдутун сыл баһыгар-атаҕар санаан ааһар бэйэтэ, кэнники сылларга тоҕо эрэ төрөөбүт сирин-уотун, дьонун-сэргэтин соторусотору ахтан кэлэр, көрүөн баҕарар буолбута. Софр. Данилов
   Ый баһыгар-атаҕар арыт бөртөлүөт кэлэн үөрдүөн сөп. Н. Габышев
   Сахаар оҕонньор билигин даҕаны …… дьыл баһыгар-атаҕар хайаан да тыынын таһаара, чэпчии-сэргэхсийэ, кэргэнин уҥуоҕар тиийээччи. В. Яковлев