модальное сл. выражает уверенность: чэ бу , биллэр , кини суола ну, это, понятно, его следы; биллэр , миэхэ үтүөнү санаабат известное дело, он мне добра не желает; биллэрин курдук как известно. , биллэрбэхтээ = ускор. от биллэр =; түргэнник биллэрбэхтээ сообщи (об этом) быстрее.

таймень.

1) знать, узнавать, познавать; распознавать, различать; үс омук тылын билэр он знает три иностранных языка; илини арҕааны билбэт он не различает, где восток, где запад; 2) чувствовать, слышать; сыты бил = слышать запах; 3) предвидеть; урутунан бил= предвидеть # билэҕин дуо знаешь (ли), понимаешь (ли); билэҕин дуо, мин онно барыахпын оччо баҕарбаппын ээ знаешь, мне не очень хочется туда идти.

1) побуд. от бил = 1; үөрэнээччи уруогун биллэр = заставить ученика выучить урок; 2) давать знать, сообщать (о себе); баарын биллэриэ он даст о себе знать; 3) объявлять, сообщать, извещать; дьонтгор биллэр = сообщить родителям; 4) перен. разг. проучить кого-л.; дать почувствовать кому-л. что-л. # атахха биллэр = убежать; бэйэҕин биллэр = показать, проявить себя.

I
1.
бил I диэнтэн дьаһ. туһ. Маны билбэтэхпин кини биллэрдэ, ону өйдөөбөтөхпүн кини өйдөттө диэн чуолаан сулбу тардан ылан этэргэ кытаанах. Амма Аччыгыйа
[Захар:] Тоҕойум оҕото, Сибиэтэ, мин эйиэхэ бэйэм тапталбын биллэриэм иннинэ элбэхтик эргитэ санаан, толкуйдаан көөртүм. С. Ефремов
Иван Иванович, мин доруобуйам аһааҕырда, сүрэҕим-быарым баалларын биллэрэн эрэллэр. Р. Баҕатаайыскай
2. Тугу эмэ, туох эмэ туһунан иһитиннэр, тириэрт. ☉ Объявлять, сообщать, извещать о чем-л.
Биһиги туох-ханнык иннинэ оройуон тэрилтэтигэр биллэрэ охсуох тустаахпыт. Амма Аччыгыйа
Кинээс мунньах саҕаланыытын биллэрдэ. М. Доҕордуурап
Дьыалата куһаҕан буолуох курдук диэн аймахтарым Дьокуускайтан биллэрдилэр. П. Филиппов
3. Бэйэҥ тускунан иһитиннэр, бааргын көрдөр. ☉ Давать знать, сообщать о себе
[Лейтенант — байыастарга:] Бэйэҕитин биллэримэҥ. Салгыы кэтэһиҥ! Т. Сметанин
Сүрдээх үөһэнэн, үрүҥ, кыһыл, күөх уотунан бэйэтин биллэрэн сөмөлүөт ааста. Н. Габышев
Бэйэлэрин биллэрбэккэ, тоҕус хонук устата чуҥнууллар, ханан киирэн, хайдах өлөрүөхтэрин үөрэтэллэр, чинчийэллэр. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ туһунан санааҕын атыттар өйдүүллэрин курдук гын, санааҕын көрдөр, эт. ☉ Проявить, выразить свои чувства, желания по отношению к кому-чему-л.
Иванов утуйуон баҕарбытын биллэрэн, хараҕын быһа симэн, куоҕаччы туттан сытта. Амма Аччыгыйа
Ырыа Силип сэһэнигэр хамначчыттар улам хам ылларан, харахтарыгар дьиктиргээһиннээх уоттар кыламнаһаллар. Түргэнник кэпсии охсуон баҕаран, төбөлөрүн хамсатан сэҥээрэллэрин биллэрэллэр. М. Доҕордуурап
Петухов барарга бэлэмин биллэрэр. Н. Якутскай.
△ Кимиэхэ эмэ улаханнык суоһурҕаммыккын көрдөр (саанан, куттаан этэргэ). ☉ Выразить свой гнев, угрожая кому-л. (употр. при запугивании кого-л., для острастки)
[Маарыйа:] Таҥара суох диэн куолайдара хайдыар диэри хаһыытыыллар да, таҥара өссө да баарынсуоҕун биллэрэн иһиэ. А. Софронов
Иирбиппин биллэриэм. Дьиикэй быһыыгытын бар дьоҥҥо иһитиннэриэм, сэбиэккэ тыллыам, батараак суутугар үҥсүөм, ячейкаҕа кэпсиэм. П. Ойуунускай
«Кинилэр баҕас — Бөрө Бөтүҥнэр туохтарын тэбинэн атаҕастабыллаах буолтарын биллэриэхпит», — диэн онон санааларын дуйданар эбиттэр. Эрилик Эристиин
♦ Атахха биллэр көр атах
Дороппуун тыаһа-ууһа суох хомунан, атахха биллэрдэ. В. Ойуурускай
Дьулайбыт эһэ ол дойдуттан атахха биллэрэр. «ХС».
◊ Бас биллэр — кимиэхэ эмэ тугу эмэ бэйэтэ туһанарыгар быраапта биэр. ☉ Давать кому-л. право на собственность
[Даайыс] билигин тугу да бас биллэрбэт, барыны барытын кэмнээн биэрэр. А. Софронов. Тойоҥҥун биллэр — солоҕунан, чыыҥҥынан кимтэн эрэ үрдүккүн көрдөрө сатаан тойомсуй, дархаһый. ☉ Напустить на себя строгость, деланную важность
«Ааны хатаа, күлүүһү аҕал!»— диэн харабыл начаалынньыга, тойонун биллэрэн, саллаатыгар көбдьүөрдэ. А. Сыромятникова
Уҥа түннүк анныгар дьяконы кытта Чаҕаан кинээс кэккэлэһэн, атаҕын оллоонноон, тойонун биллэрээри дьону үрдүнэн көрөн олорор эбит. Эрилик Эристиин
II
даҕ.
1. Ханна эмэ урут иһиллибит, буолбут, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллибит. ☉ Такой, о котором знают, имеют сведения. Биллэр түбэлтэ. Биллэр суол
2. Дьон-сэргэ биһирэбилин ылбыт, киэҥник биллибит. ☉ Такой, о котором все хорошо знают, который пользуется широкой популярностью, прославленный, знаменитый. Биллэр ырыаһыт. Биллэр суруйааччы. Биллэр хоһоон
3. Ханнык эмэ хаачыстыбатынан, уратытынан биллибит. ☉ Известный, знакомый каким-л. своим качеством. Харса суоҕунан биллэр. Аатырбыт үлэтинэн биллэр. Тыйыс килиимэтинэн биллэр
♦ Биллэр киһи — куһаҕан быһыытынан-сигилитинэн, кэмэлдьитинэн биллибит киһи. ☉ Известный дурным поведением человек
Албын ахан дьахтар, түөкүн аҥардаах буоллаҕа дии, биллэр киһи. А. Сыромятникова. Тэҥн. билэр күөлүм балыга; киһи билэр киһитэ
III
сыһыан т. Этиллэр санаа чахчылааҕын туһунан быһаччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает категорическое утверждение о действительности высказываемой мысли
Сэмэн оҕонньор баҕас ханна ырааппыт үһүө, биллэр, көрдөрүнэ балыыһалаата ини. Н. Лугинов

көр биллэн турар. Дьиэ эркинигэр ону-маны суруксуттааһын, бу биллэр, оҕолор үлэлэрэ буоллаҕа
□ Чэ, бу биллэр, Кыра Уйбаан хотуурун суола. Амма Аччыгыйа

I
туохт.
1. Туох эмэ дьайыытын, аттыгар буоларын эккинэн-хааҥҥынан арааран өйдөө. ☉ Чувствовать, ощущать, осязать
Ыттар тордох чугаһаабытын билэн, эбии түһүнэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай
Ылдьаана иэдэстэрэ итийэн кэлбиттэрин биллэ. Софр. Данилов
Мин, хап-сабар тиийдим да – үрүүмкэлээх арыгыны соҕотохто түһэрэн кэбистим, омуммар арыгым да амтанын хотон билбэккэ хааллым. Н. Неустроев
Атаҕын ыарыытын дьэ билэн, тобугун харбаммытынан, Фокин диэки дьүккүйүөҕүнэн дьүккүйэн баран, оҕонньор ыараханнык эҥсэлитэн саҥарда. Амма Аччыгыйа
2. Ким, туох эмэ туһунан өйдөбүллээх буол. ☉ Иметь представление, знать о ком-чем-л.
Эһэтиттэн үөрэнэн кыыл майгытын бэрт үчүгэйдик билэр. Н. Якутскай
Дьахтар түөрт уон түөрт эрэй-илбис үөрэҕин билэр. П. Ойуунускай
Киэһээ аһылык кэнниттэн, улахан хоско ким туох үчүгэй сэһэни, кэпсээни, остуоруйаны билэрин кэпсэтэллэр. Н. Якутскай
3. Урут билсибит, көрбүт, истибит буолан, ким-туох эмэ туһунан өйдөбүллээх буол. ☉ Будучи знакомым с кем-л., узнавать, опознавать его
— Тыый, эн мин аҕабын билэҕин дуо? — Ээ, билэбин. Күндэ
Н.Г. Чернышевскайы биһиги бары истэбит, билэбит. Суорун Омоллоон
Кыыс убайын саҥатын биллэ, аргыый чугаһаан кэллэ. Болот Боотур
4. Туох эрэ дьиҥин быһаарар суолталаах буол (кэлэр кэм ф-гар тут-лар). ☉ Выяснять что-л. для определения истинности чего-л. (в ф. буд
вр.). Күүс билиэ — үлэһит кыайыа да, биһиги дьаһайыахпыт. Эрилик Эристиин
Эдэрдэр сөбүлэһэргит билиэ буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Киһи көрүҥэ билбэт. С. Ефремов
[Егор Егорович:] Ээ, дьэ тугу мөккүстэххитий: доппуруос түмүгэ итиэннэ хамандыыр илии баттыыра билиэ буоллаҕа дии. С. Ефремов
5. Туох эмэ буолбутун тургутан, санаан өйдөө. ☉ Испытывать, переживать случившееся, произошедшее ранее
Үгүс үтүөлээҕим үрдүнэн элбэх атаҕастабылы-баттабылы эппинэн — хааммынан билбитим. М. Доҕордуурап
Олох диэн оонньуу буолбатаҕын Оҕо сааспыттан билэбин. С. Данилов
6. Болҕомтоҕор уур, ыл. ☉ Вникать, внимательно рассматривать; обращать внимание
Кини [Кууһума] көрдөҕүнэ, барылара ып-ыраас мааны таҥастаахтар, барыларын иннигэр төһө эмэ кумааҕы тэлгэммит, онон хайалара улаханын, хайалара кыратын арааран билбэтэ. А. Софронов
Кинилэр ити сэһэннэригэр күн ыраатан эрэрин билиминэ хаалаллар. М. Доҕордуурап
Булка үлүһүйэн мааҕын тайаҕы кыҥыы сылдьан саам сомуоҕун туруоран кэбиспиппин билбэккэбин, саам ыарҕаттан тардыллан эстэн дэлби барда. Т. Сметанин
7. Туох эмэ буолтун сэрэй, тугу эмэ таайа санаа. ☉ Предчувствовать, почуять; догадываться (обычно о чем-л. недобром)
Ийэ барахсан туох эрэ куһаҕан буолбутун сүрэҕэ-быара өтө билбитэ. Суорун Омоллоон
Митя! Эн төһө да кистээ, төһө да онон-манан сирэйдэн, мин син биир билэ сылдьабын. Дьүөгэ Ааныстыырап
8. Туохха эмэ сатабыллаах, үөрүйэхтээх буол. ☉ Иметь навык; быть способным что-л. делать
Биһиги эрэдээксийэбит үлэһиттэрэ сүнньүнэн бэйэлэрин үлэлэрин билэр дьоннор диэххэ сөп. С. Никифоров
тюрк. бил
♦ Атаҕа сири билбэт буолла көр атах
Мин бүгүн дьоллоох күнүм. Үөрүүбүттэн атаҕым сири билбэт буолла. С. Ефремов. Билэр күөлүм балыга сэнээн. — киһиргиэҕэ туох да суох, мин кинини бэркэ билэбин. ☉ Очень хорошо знать кого-л. со всеми его недостатками; знать всю подноготную кого-л. (букв. рыба из известного мне озера)
Тустууккунан да билэр күөлүм балыга этиҥ. «ХС». Тэҥн. биллэр киһи; киһи билэр киһитэ
◊ Билэн да көрбөт — туох эмэ уларыйыы буолбутун өйдөөбөт, кыһаллыбат. ☉ И не замечает, что произошло; не чувствует
Оҕо сылайбыта, уутугар өлбүтэ бэрт буолан …… ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
II
аат., зоол. Өрүскэ үөскүүр, лосуостар бөлөхтөрүгэр киирсэр, кыра хатырыктаах, күрүҥ дьүһүннээх дүлүҥ курдук улахан балык. ☉ Таймень (рыба семейства лососевых)
Бил баһыттан сытыйбытыгар дылы (өс ном.) Өрүс балыктарыттан бил, сыалыһар, сордоҥ уобараска үгүстүк туһаныллаллар. КНЗ СПДьНь
Арыт хас да тойон балык — бил, тууччах түбэһэр. Болот Боотур
тюрк. бил, пил

туохт. Ким-туох эмэ туһунан бэйэҥ туспа санаалаах, миниэнньэлээх буолар курдук өйдөбүллэн, бил. ☉ Знать о ком-чем-л. достаточно подробно, иметь свое мнение о ком-чем-л.
Сээркээн сэһэн, Тугу билэн-көрөн, Тугу ыйанкэрдэн Олорор оҕонньоруй? П. Ойуунускай
Киэҥ сиринэн тэлэһийэн сылдьыбыт киһи билбитиҥ-көбүтүҥ элбэх буолуо. Софр. Данилов

көр биллэбиллибэт
Ол сылдьан дэриэбинэ ыала уу баһар сирдэрин чугаһыгар, хайа тоҕойун хоонньугар биллэр-биллибэт ыллык суол баарын булбутум. Н. Якутскай
Самыыр биллэр-биллибэт астан хаалла. Н. Габышев
[Катя] сэниэтэ эстибит курдук сукуйан олорон ытыһынан биллэр-биллибэт бигээн, Никита сыттыгын имэрийэр. Н. Лугинов

биллэ-биллибэттик диэн курдук
Кыыс итини истэн биллэр-биллибэтинэн мүчүк гынан аһарбытын көрөн, кини эр ылла. Н. Заболоцкай
Хоноһо, эһэни истэн баран, хайдах эрэ биллэр-биллибэтинэн кирис гынан ылбытын көрөн, Доропуун оҕонньор иһигэр «сөбүгэр да соҕус булчут сылдьаахтыыр эбиккин», — дии санаата. Н. Заболоцкай

даҕ. Көстөн турар, мөккүөрэ суох. ☉ Явный, очевидный, видимый
Туох да көстөр-биллэр төрүөтэ суох көтөн «сир» гынан хааллылар. Амма Аччыгыйа
Кэнники үөскээбит былыргы [үһүйээннэр] бэйэлэрэ эмиэ биир туһунан бэлиэ өрүттээхтэр — ол кинилэр көстөр-биллэр кылаассабай майгыннара буолар. Суорун Омоллоон
Манна халлаан сырдыгар кинилэргэ көстүбэккэ-биллибэккэ тоһуур тэрийэр хайдах да табыллыа суох. Н. Якутскай

туохт. Кими, тугу эмэ умнума, санаа. ☉ Помнить, не забывать
Өйдүүр-билэр, өрүү ахтар сирим! И. Чаҕылҕан

n. Siberian salmon (Onchorhynchus sp.)

v. to know; билис= v. to become acquainted with; билигэс a. curious, inquisitive

v. to communicate, declare; биллэрил= v. to be made known, communicated; бииллэр a. well known, a certain; биилэрии n. declaration, notice, advertisement