прил. I. (восприимчивый) билэр, билимтиэ, уйан; чувствительный ребёнок уйан оҕо; чувствительный нерв билимтиэ нерв; 2. (ощутимый, заметный) биллэр, эм-сэҕэлэтэр, ыарыылаах; чувствительная разница биллэр ураты; чувствительный удар ыарыылаах охсуу; чувствительная утрата ыарыылаах сүтүк; 3. (нежный, сентиментальный) киһи долгуйар, киһини таарыйар; чувствительный романс киһи долгуйар романса.

сыһ. Харахха көстөр курдук, көстөр-биллэр курдук. ☉ Явно, заметно, ощутимо
Холкуостаах олоҕо аны көстөрдүк тупсубут. С. Данилов
Инники өттүгэр ыытар үлэлэрэ кинилэргэ тугу дьоллуоҕа …… харахтарыгар хартыына буолан элэҥнээн көстөрдүк эттэ. М. Доҕордуурап

сы һ., к эпс. Олус ыарахан буола, ыарахан гына. ☉ Налившись тяжестью, ощутимо отяжелев
Фёдор кинини хонноҕун анныттан хабан ылбыта, аҕата лиһиччи ыарыы охсубут, аны кыайан өйүө суох. М. Шолохов (тылб.)

сыһ. Балайда күүскэ, киһи хараҕар быраҕыллар гына, биллэрдик. ☉ Довольно ощутимо, заметно
Биллэ киэһэрэр, өрүскэ куоҕас араастаан кыланар-суланар. Л. Габышев
Кини [Кулаковскай] биллэ дьүдьэйбит, кырдьа быһыытыйбыт, икки иэдэһинэн сулардыы түспүт көҕөччөр буола маҥхайбыт будьуруттаҕас бытыктаммыт. Амма Аччыгыйа
Кылдьыылаах киэҥ харахтара, синньигэс хаастара биллэ хараардыллыбыттар. Н. Лугинов
Математика эксээмэнигэр бэрт элбэх киһи сыыйыллынна. Эксээмэн туттарааччылар ахсааннара биллэ көҕүрээтэ. Н. Якутскай

сыһ. Балачча улаханнык, киһи хараҕар быраҕыллар, биллэр, кулгааҕар иһиллэр гына. ☉ Заметно, ощутимо
Төбөтүн хоҥкуччу түһэрэн икки өттүнэн биллэрдик иҥнэҥнээн ылла. «ХС»
Бу дойдуга кэлин сылларга тайах биллэрдик элбээтэ. С. Никифоров
Дуораан биллэрдик, кэтэҕэриин оһох кэннин диэкилэринэн иҥэрсийбэхтээн, үлүгүнэйбэхтээн баран, сүтэн хаалла. Н. Заболоцкай
Ол икки ардыгар күһүҥҥүтүйэн, халлаан киэһэ-сарсыарда дьыбарданан, күн биллэрдик кылгаан барда. «ХС»

сыһ. Биллэр-көстөр гына (туохт. буолб. ф-тын кытта тут-лар). ☉ Значительно, ощутимо, существенно (употр. с гл. в отриц. ф.)
Төһө да уһуннук сынньаннарбыт, эбиэт кэнниттэн дуоннаахтык үлэлээбэтэхпит. Далан
Третьяков уонча көһү айаннаан кэлээт, дуоннаахтык сынньаммакка да эрэ, табаларыгар ааһа ойутта. А. Данилов

туохт. Биллэрдик сылыт, сылый (хол., сааскы күн туһунан). ☉ Становиться ощутимо тёплым (о весеннем солнце, деньках)
Аны күн уота сылаарда, Көҥүл көхсүбүн көрдө, Күрэнэн көрүөм …… Өлүөнэ өрүстэн Үс күннүк арҕаа Үтүө сис баара, онно Арҕах хастан баран, Ас бэлэмнэнэн көрүөм. А. Софронов
Тыал аҕалла ыраахтан Саас сайаҕас ырыатын, Күн сылааран уулларда Мас айгырас кырыатын. И. Чаҕылҕан

несов. (присутствовать, быть ощутимым где-л.) билин, саантаа, сатыылаа; # витать в облаках ирон. былыкка ыттан сырыт (туох эмэ умсук санааҕа тартаран, күннээҕи олохтон тэйии туһунан).

сыһ.
1. Солуута суохтук, таах халтайга. ☉ Зря, попусту, понапрасну
Дьэллик булка моһуогурбутун, араас эрэйгэ-кыһалҕаҕа эриллибитин туһунан, сорох булчуттар курдук, мээнэ ыһа-тоҕо, кэпсии сылдьыбат үгэстээх. Н. Заболоцкай
[ Акулина:] Хата харчыгын мээнэ туттума, оҕолор наадаларын атыыласпытынан бар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Лаана, оонньуугун дуу, тугуй? Тоҕо мээнэ тылга тииһэҕин? В. Гаврильева
2. Балай эмэ биллэрдик, биллэр курдук гына (эбилин эбэтэр көҕүрээ). ☉ До вольно ощутимо, значительно, солидно (прибавляться или убавляться)
Билигин да, бадаҕа Мээнэ ырдым, сэгэттэй. Күннүк Уурастыырап
Дьэ, сотору соҕус киниэхэ [оҕонньорго] оноҕос икки өттүнэн мээнэ сыыйылла түспүт. Багдарыын Сүлбэ
ср. эвенк. мэнэ ‘попусту’

сыһ. Улахан соҕустук; балай да улаханнык. ☉ Довольно много (напр., отрезать от чего-л.), довольно сильно (напр., пораниться), довольно громко (напр., воскликнуть). Эттэн обургутук быһан ылла
□ Уол обургутук быһа барбыт хааһын эмтээх баатанан саба тутта. Н. Лугинов
Мааны киһи бүдүрүс гынаат, соһуйан обургутук саҥа аллайда. Амма Аччыгыйа
Уйбаан обургутук, тэбэнэттээх соҕустук чаҕаарыйан иккис ырыаны саҕалаабытынан барда. Н. Заболоцкай
△ Арыый күүскэ, күүскэ соҕус. ☉ Чуть сильнее, посильнее, ощутимо (напр., стукнуть)
Максим эр хаанын киллэрэн, обургутук тоҥсуйан табыгыратаат, иһирдьэ көтөн түстэ. Н. Лугинов
Унньулуйбут хара тулууптаах киһи Васяны имнэнэрдии обургутук ойоҕоско аспыта. Д. Таас
Быһата, мин обургутук тоҥон бардым. Н. Заболоцкай