и. д. от сим= I; симии оһох битый камелёк (сделанный путём заливки глины в деревянную форму).

1) решето (к-рым черпают из проруби битый лёд); 2) черпак (для вынимания рыбы из котла); биирдии сүүр собоҕо тигистибит нам досталось по одному черпаку карасей.

1) готовить, приготовлять, стряпать; аһы астаа = готовить пищу; килиэптэ астаа = печь хлеб; астыыр дьиэ кухня; 2) свежевать и рубить (битый скот, зверя); ощипывать и потрошить (дичь); чистить и потрошить (рыбу); 3) сепарировать (молоко); үүт астыыр дьиэ помещение, где сепарируют молоко; 4) молотить, обмолачивать (зерно).

1. аат. Туох эмэ алдьаммыт, хампарыйбыт өлүүскэтэ. ☉ Осколок, обломок чего-л.
   Сэнэрээт үлтүркэйдэрэ чугаспар түбүгүрэһэ түһүтэлииллэр. Амма Аччыгыйа
   Чыычаах ол олорон таас биир үлтүркэйин айаҕар укта. Күндэ
   Хаһыы кэмигэр буор күөс үлтүркэйдэрэ, күөс охсор бөкүнүк таас уонна биир хаптаҕай тимир көстүбүттэр. БИГ ӨҮөС
2. даҕ. суолт. Бытархай өлүүлэргэ арахсар, бытархай. ☉ Раздробленный, расколоченный, измельчённый, битый. Үлтүркэй таас
   □ Хоптолорго үлтүркэй тааһынан олбох оҥордулар, уунан ибиирдилэр, ол үрдүнэн ыһыы ыстылар. М. Доҕордуурап
   Сөҥүү боруодалар үөскүүр төрүттэрэ — үлтүркэй боруодалар, ону тэҥэ органическай уонна химическэй боруодалар. МНА ФГ

I
даҕ.
1. Бүтүннүү маҥан, ханан да харата суох. ☉ Совершенно белый, без единого пятнышка
Мунан барар Мунаа чакыр сылгылаах Көнчүөккүүр Көҕүл Буурай тойон аймаҕа, Иччилээх суолгутун Тэлэн кулуҥ! Саха фольк. [Үрүҥ эһэ] Үөннээх чакыр хараҕынан Үрүҥ күнү одуулаата. Л. Попов. Чакыр тумустаах сылгы. СТБКТ
2. Туналы маҥан, туртаҕар (киһини этэргэ). ☉ Светлый, светлолицый
Бу дойду чакыр маҥаас кыыһа, Бука, өйдүө суох бу үөрүүнү. С. Тарасов
Эдэрбэр чакыр маҥан, кыыс да кыыс этим. «ХС»
Бу олох эдэр, чакыр дьүһүннээх, ис киирбэхтиҥи соҕус сирэйдээх-харахтаах киһи этэ. И. Тургенев (тылб.)
◊ Чакыр улар көр улар
Чабырҕайа хампы тоҥон Чакыр улар түһэр охтон. В. Миронов
Уол куулуттан улахан баҕайы чакыр улары хостоон таһаарда. «ХС»
ср. др.-тюрк. чахыр ‘пепельно-серый (о глазах)’, п.-монг. чакир ‘беловатый’, кирг. чэкир ‘бельмо’,
II
чакыр таас — сүүрүк охсуутугар уһуга, кырыыта суох буола мүлүрүйбүт, бытархай өрүс тааһа. ☉ Мелкие камешки округлой формы, обточенные водой, течением, галька
Чакыр таастары күн уота сыралытар, Таммах да уу суох, куурар тамаҕым. М. Ефимов
Дьиктитэ диэн, бу чакыр таас быыһыттан тыга сытар эмтээх уу бэйэтэ кыһынын тоҥмот. Багдарыын Сүлбэ
Чакыр таас хапчааннаргар Төкүнүйэн төрөөбүтүм. В. Лебедев (тылб.)
ср. п.-монг. чакиҕур ‘кремень’, узб. чакир тош ‘щебень, битый камень’, кирг. чагыр таш ‘кремень’

1) ломаться, портиться; разрушаться; массыына алдьаммыт машина вышла из строя, машина испортилась; алдьаммыт иһит битая посуда; өлбүттэн үп сиир , алдьаммыттан ас таһаарар погов. присваивает деньги умершего, извлекает выгоду из чужой беды; 2) перен. портиться; сигилитэ алдьаммыт у него испортился характер; 3) перен. разг. гневаться, злиться, раздражаться; досадовать; итинтэн ордук алдьанна от этого он пуще разгневался.

1) биться, ударяться обо что-л.; маска охсулун= удариться о дерево; 2) быть битым, ударенным; быһа охсулун= быть перерубленным; хайа охсулун= быть расколотым; 3) достигать чего-л., доходить до чего-л.; сиринэн охсулун= доходить до земли (об одежде); 4) выкашиваться, скашиваться, быть скошенным; охсуллубут от скошенная трава; 5) коваться, быть выкованным; үчүгэйдик охсуллубут быһах нож хорошей ковки; 6) перен. заходить, заезжать куда-л., посещать кого-что-л. (от случая к случаю, мимоходом, на короткое время); биһиэхэ охсуллан аас заходи к нам как-нибудь.

аат. Киһи-сүөһү сыты билэр уонна тыынар уоргана. ☉ Нос (орган обоняния)
Арай биир хараҥа ойуурга чугаһаабыппар, куһаҕан баҕайы туох эрэ сыта муннубар саба биэрдэ. Суорун Омоллоон
Сыыр хааһа быстыбыт хаспаҕыттан буруо сыта муннугар би лл эр. Н. Якутскай
Ыт хараҕынан көрүөн иннинэ муннунан сытырҕаан билээччи. М. Доҕордуурап
♦ Мунна да бүппэт (тыбыырбат) — ыалдьыахтааҕар туму улаабат даҕаны, допдоруобай. ☉ Совершенно здоровый. Үс ый ааһар, биэлсэр мунна да бүппэт. Ам ма Аччыгыйа. Мунна тыаһаан барда — утуйан хаһыҥыраан барда. ☉ З а снул, погрузился в сон; захрапел
Сотору соҕус буолан баран, сылайбыт кырдьаҕас ийэ мунна тыаһаан барда. Су о ру н О мо ллоон. Аргыс дьонум күүстээх үлэттэн сылайбыттара эбитэ буолуо, түргэн ба ҕайытык утуйаннар, муннулара тыаһаан барда. «ХС». Мунна тыбыы рар — муннуттан хаан кэлэр. ☉ Кровь из носа сочится
Архип мунна тыбыырыар диэри араатардыыр. «ХС». Мунна тыырыллыбыт (киһи) — үгүс эрэйгэ-буруйга сыл дьан, олоххо улаханнык эриллибит (ки һи). ☉ Претерпевший жизненные невзгоды, битый жизнью
Эдэр, элбэхтик эриллибэтэх, мунна тыырыллыбатах эристиин. Онон кэнтиккэ киирэн биэриэн сөп этэ. Болот Боотур. Мунна (мунна-уоһа) кэрдиллибит (киһи) — үгүс эрэйгэ-буруйга сылдьыбыт киһи. ☉ Пе реживший много горя, претерпевший жизненные невзгоды, бывалый, видавший виды
Мин даҕаны муннум кэрдиллибит уолбун! Холобура, борохуолкаҕа эргиэни бэркэ билэбин. Р. Кулаковскай
Мин эдэр эрдэхпиттэн холкуос олоҕор эриллибит, муннум к э р д и л л ибит киһи буолан тулуктаһабын. Н. Габышев
Син үөрэнэн-үөрэнэн, эрэйдэнэн-эрэйдэнэн, мунна-уоһа кэрдиллэн, дьахтар даҕаны эр киһиттэн итэҕэһэ суох буолар. «ХС». Муннуга бэрдэр — муоска бэрдэр (оҕустар) диэн курдук (көр муос I). Уол кырдьыгын этитэн, муннуга бэрдэрэн, тута сөрөөн билиннэ. Муннугар сыттаах — аска-үөлгэ түбэһэ түһүмтүө, туһалааҕы куоттарбат (киһи). ☉ Удачливый, везучий на угощения, не упускающий выгоды
Төһөтүн да иһин, Топорковтара муннугар сыттаах күтүр быһыылаах. Софр. Данилов
Бу муннугар сыттаах манна олоро түһэн олоотообут, тугу эрэ билбит быһыылаах. В. Протодьяконов. Тэҥн. көхсүгэр оноҕостоох (көр көҕүс II). Муннугар тумуу да киирбэт — доруобай, туох да ыарыыга, дьаҥҥа-дьаһахха ылларбат. ☉ Не поддающийся болезням, совершенно здоровый
Аҕалара барарыгар ийэлэрэ Кантира бокуонньук, муннугар тумуу да киирбэккэ өлүөр хаалбыта. Эрилик Эристиин
Үчүгэйдик олороллор үһү. Мун нуларыгар тумуу да киирбэт үһү. Р. Кулаковскай. Муннугар харалаах т ү ө л б э. — айыылаах, буруйдаах. ☉ Греш ный, виноватый. Муннугар харалааҕын билинэн саҥата суох сылдьар. Муннуҥ анныгар (ыллаа, саҥар) — үчү гэйдик иһиллибэт гына, кыратык киҥи нэйэн (саҥар, ы л лаа). ☉ Тихо, невнятно, еле слышно, шёпотом, себе под нос (петь, говорить)
Мин санныбар кыра туурка саалаах, тугу барытын умнан баран, тыа суолун устун муннум анныгар киҥинэйэн ыллыы истим. Амма Аччыгыйа
Даша муннун анныгар ыллыыыллыы, сирэйэ-хараҕа сырдаан, туран к э л л э. М. Доҕордуурап
Арыт эмиэ тугу эрэ толкуйдуур курдук, сирэйэ-хараҕа дуоспуруннанан кэлэр. Муннун анныгар киҥинэйэн саҥарар. «ХС». Муннунан да, айаҕынан да тыыммат кэпс. — тугу да хардарбат, үчүгэй да, куһаҕан да диэн тыл быктарбат. ☉ соотв. не проронить ни слова, набрать в рот воды. Ойуун муннунан да, айаҕынан да тыыммакка, истибэтэх буолан хаалбыта. Болот Боотур
Дьэк ии м муннунан да, айаҕы нан да тыыммакка олорон, балыгы кутурук өттүттэн саҕалаан, кылгас-кылгастык кэрчиктээн испитэ. Н. Заболоцкай
Таня аҕатынаан дьиэлэригэр кэлэн киирбиттэрэ, и й э л э р э муннунан да, айаҕынан да тыыммат буолбут. М. Доҕордуурап. Муннун быатын соспут элэк. — сыыҥа т ү һ э с ы л д ь а р (оҕону этэргэ). ☉ С о п л и в ы й (о ребёнке)
Муннун быатын соспут үстээх-түөртээх уол хостон быган көрөн баран төттөрү сүүрдэ. «ХС». Муннун туур кэпс. — кими эмэ кырбаа. ☉ Набить морду кому-л.
Дуолан охсуһуу турда. Хас да киһини ытатан, хас да муннуну тууран, «илиҥҥилэр» кыайан-хотон төнүннүлэр. Амма Аччыгыйа. Муннуҥ тыаһа муораҕа тиий — муннугун күүскэ тыаһатан, кытаанахтык утуй. ☉ Заснуть крепким сном, задавать храпака
Өлөксөөстөөх утуйан муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. Г. Нынныров
Сылайбыт дьон утуйан, хайыы үйэ муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. «ХС». Муннуҥ анныттан ырааҕы көрүмэ — уһуну-киэҥи толкуйдаабакка күннээҕинэн олор. ☉ соотв. не видеть дальше своего носа
Хайдах дьаһанан оло руохтарай маннык дьон. Уһуну-киэҥи толкуйдуур диэн суох, муннуларын анныттан ырааҕы көрбөттөр. «ХС». Муннуҥ быатын сөрөн сэнээн. — эн баҕас бу дьыалаҕа тугуҥ кыттыгаһай диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ Сопляк, молокосос, не лезь не в своё дело
Бу эн хаһыатыҥ үһү дуу, тарбыйах! Хата, муннуҥ быатын сөрөн, ол баар! Бар ман тан! Суорун Омоллоон. Муннуттан сиэт — киһини өй-санаа өттүнэн баһыйан, этэриҥ хоту илдьэ сырыт. ☉ Вскружить голову кому-л., держать на коротком поводке, водить за нос кого-л.
Кинини баҕас муннуттан сиэтээ инибин.  «Биһиги уолаттарбыт муҥнаахтары муннуларыттан сиэтэр оҕо кэлбит эбит буоллаҕа», — Аана тылын таһааран иһэн, айаҕын ньимиччи тутунна. М. Доҕордуурап
Хайа баҕарар үрдүк сололоохтору үөрэҕинэн, өйүнэн баһыйан, муннуларыттан сиэтэ с ы лдьар …… кыахтаах киһи этэ. «ХС». Мурун бүөтэ кэпс. — ийэтэ-аҕата куруук сыллаан саатыыр саамай таптыыр кыра оҕолоро. ☉ Ребёнок, пользующийся особой любовью родителей (обычно младший), любимчик
Чороҥ соҕотох кыыстара — мурун бүөтэ Милалара бы йыл иккискэ киирэр. Р. Баҕатаайыскай
Сүппүт оҕо сааспын санаан, ону үйэтитэн бу кэнники төрөөбүт оһоҕос түгэҕэ, мурун бүөтэ оҕобун «Туораах» диэбитим. Н. Босиков
Саамай кырабыт, били, мурун бүөтэ, оһоҕос түгэҕэ уолчаан — Уйбаачаан, көр бэл кини — сэттис кы лааска тиийэ оҕуста. «ХС»
Ыт мунна баппат көр ыт II. Барбахтаабыттара. Иннилэригэр эмиэ ыт мунна бап пат ыркый ойуура кэлбитэ. Д. Таас
Тоҕой Сэ лэ арҕаа кэриититтэн харыйа тыа саҕаланар. Ыт мунна баппат ычыкыын ойуура. Л. Попов
Ыттар саҥалара ыт мунна баппат ыркый ойуурун кэтэҕэр иһиллэр. Р. Кулаковскай. Ыы муннугунан (анньылын, кэтилин) кэпс. — уун утары, субу кэтиллэ түһүөх курдук. ☉ Нос к носу встретиться, столкнуться
Тэппэй тыаны туораан иһэн тыа саҕатыгар турар эргэ өтөххө ыы муннунан кэтиллэ түспүтэ. Далан
Арай биирдэ разведкаҕа сылдьан, …… биир бандьыыкка ыы муннубунан кэтиллэ түстүм. А. Сыромятникова
Сүппүт сүөһүлэрин кө рд ү ү с ы л дьар олохтоох да, а а һан иһ эр да сахаларга ыы муннугунан анньылла түһүөххүн сөп. «ХС»
◊ Ыт мунна түөлбэ. — таска чалҕарыйан тахсан, дьапталҕаланан таастыйа хаппыт хатыҥ симэһинэ (урут чэй оннугар иһиллэр). ☉ Грибной наплыв на коре берёзы, который употребляли вместо чая, чага
Хатыҥ туоһугар үүнэр ыт мунна диэнинэн сахалар саарыны кырааскалыыллар. Суорун Омоллоон
др.-тюрк., тюрк. бурун, кирг. мурун

I
туохт.
1. Наһаа тымныы буолан, көһүйэн хаал, бөҕүөр. ☉ Коченеть от холода, мёрзнуть, зябнуть
Утаакы гыммата, дэлби тириппит оҕо тоҥон уһуктан кэллэ. Суорун Омоллоон
Сайын от үлэтигэр буһарбыт, Кыһын ынах уулатан тоҥорбут. С. Данилов. Кырынаас тоҥон өлөрө кэлэн, утуктаан нуурайан барбыт. Саха фольк.
2. Тымныыттан бөһүй, муус буол. ☉ Превращаться в лёд, замерзать, застывать
Үрэх мууһа саҥа тоҥмута. Суорун Омоллоон
Кыһыныгар сайылык дьиэҕэ тоҥмут үүтү, астаммыт бурдугу уураллар. Амма Аччыгыйа
3. кэпс. Оттуллубакка тымный. ☉ Вымерзать без отопления (напр., о жилом доме)
Төлөпүөн өрө тырылыы түстэ. «Оройкуом уопсайа тоҥон эрэр, хачыгаар суох», — диэтилэр. «ХС»
♦ Суола тоҥмут (сойбут) көр суол
Эргэ тыытын туһунан эттэххэ — ол эмиэ суола тоҥмут этэ. Н. Заболоцкай
◊ Дөйүөрэ тоҥ көр дөйүөр
Күөллэр дөйүөрэ тоҥнулар. Көппөх тоҥор ыйа көр көппөх. Көппөх тоҥор ыйыгар отон амтаннанар. Силиитигэр тиийэ тоҥно көр силии. Бэл кинилэр, эдэр дьон, уҥуохтарын силиитигэр тиийэ ыбылы тоҥнулар дии. Софр. Данилов
ср. др.-тюрк. тоҥ ‘замерзать’, тат. туҥу, уйг. тоҥмак ‘мерзнуть’
II
1. даҕ.
1. Ириэнэҕэ суох, ирбэтэх. ☉ Мёрзлый, мороженый
Үчүгэй да этэ, сэгэрдэр, Тыаттан киирэр тоҥ чохоон. П. Тобуруокап
Күн киириитэ Тоҥ чалбахха толбон түспүт. С. Данилов
Тымныыны тулуйан кэлбиккин Тоҥ буору тоҕута силэйэн. И. Артамонов
2. кэпс. Сылыйа илик, тымныы. ☉ Плохо отапливаемый, прохладный, холодный
Куруутун тоҥ тордоххо олоруоҥ, тымныы аһы аһыаҥ. Суорун Омоллоон
Тоҥ чуулаан долбууругар ууран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
3. кэпс. Сахалыы билбэт, саха быһыытыгар-майгытыгар үөрэнэ илик. ☉ Не владеющий якутским языком, не знающий якутских обычаев, уклада жизни
[Күлүк Өлөксөй:] Тоҥ күтүр эбит. А. Софронов
«Ээ, тоҥ киһи кэлбит буоллаҕа диэбитим, хата, сахалыы бэрт үчүгэйдик билэр эбиккин дуу!» — Мэтээллээх киһи үөрбүтэ. Н. Якутскай
«Ыстапааһа, эһиэхэ биэлсэр аҕаллым. Эдэркээн баҕайы нуучча уола. Тоҥ», — диэтэ Дьаакып. Айталын
4. фольк. Туохтан да сынтайбат, өһүллүбэт хабараан күүстээх. ☉ Очень сильный, мощный
[Борохуот аал] Тоҥ күөнүнэн Дохсун сүүрүгү Тоҕо анньан, Тохтообокко дьулугурайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Борохуот тоҥ күөнүнэн сүүрүгү өрө үтүрүйэн дьулурутан иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Эйэҕэһэ суох, үтүөнү санаабат. ☉ Недоброжелательный, холодный
Таня тоҥ харахтара күн уотугар чаҕылыһан, хайдах эрэ сүтэн ыллылар. Н. Заболоцкай
Таптаабат тоҥ кымньыы тылларыҥ Кыйдаата дьолум уот чыычааҕын. Айталын
Сопхуос парткомун сэкэрэтээрэ чыҥха атын, дьоҥҥо тоҥ сыһыаннаах салайааччы. «ХС»
2. аат суолт.
1. Тымныы, ирбэтэх туох эмэ. ☉ Что-л. замороженное, холодное
Төһөҕө даҕаны, тымныыга тоҥу, куйааска итиини аһыыр куолу. И. Федосеев
2
ирбэт тоҥ диэн курдук (көр ир I). Үс тилик-малык уолаттар Буору хаһан бурҕайаллар, Тоҥҥо тиийэн хойгуо чыҥыргыыр. П. Тобуруокап
Баҕар, тоҥ баар буолан, сибэккилээхпит буолуо. С. Тарасов
Томороон силискинэн тоҥугар тиийэ Тирэммитиҥ баҕас кытаанаҕын! Баал Хабырыыс
3. кэпс. Дьыл тымныы кэмэ, кыһын. ☉ Холодное время года, зима
Маһы тоҥҥо төбө өттүттэн саҕалаан хайыталлара. АЭ ӨӨКХ
4. Тоҥнуу сиэнэр балык (хол., бил, туут, хатыыс, чыыр, уомул). ☉ Некоторые сорта рыбы, которые употребляют в пищу в сыром мороженом виде, строгая стружкой, строганина
Тоҥтон уурайбыттарыгар Логлойо хончоҕор миискэни Ньургун Николаевич иннигэр аҕалан уурар. Г. Угаров
Саатар биирдэ эмэ тоҥ кыһан аҕалбат буоллахтара. «ХС»
Таһыттан тоҥно уонна быарда киллэр. А. Кривошапкина (тылб.)
♦ Тоҥ иҥиирдээх көр иҥиир
«Тоҥ иҥиирдээх дьон таһыахтара», — Ньаҕай бүтэн сүгэтин төҥүргэскэ саайда. Ф. Постников
Бэрэссэдээтэлиҥ эйиэхэ, тоҥ иҥиирдээх киһиэхэ, анаан-минээн хотуур ыыппыта. «Чолбон»
Тоҥ иҥиирдээхтэр хапсаҕайдаһан халбарытыстылар. «Кыым». Тоҥ киһи — тоҥкуруун майгылаах, улаатымсык киһи. ☉ Неприветливый, высокомерный, гордый человек
Таах даҕаны тот аччыктыах, доруобай ынчыктыах айыланан, тоҥ киһи. Э. Соколов. Тоҥ күөс быстыҥа — 1) көр быстыҥа. Тоҥ күөс быстыҥынан эргиллиэм; 2) олус өр, олус уһуннук. ☉ соотв. битый час
[Тайҕа оҕонньор кэрэх тиити] тоҥ күөс быстыҥа кэрпитин кэннэ, дьэ хаачыгыраата. И. Гоголев
Уордаахап дьоҕойон тоҥ күөс быстыҥа көһүтэр. Софр. Данилов. Тоҥ маһы тосту тардар — күүстээх-уохтаах, доруобай (киһи). ☉ Здоровый, сильный, в расцвете сил
Бу күөгэйэр күннэригэр сылдьар, тоҥ маһы тосту тардар дьон, кыбыстыах иһин, сүүс биэстии үлэ күннээхтэр! В. Протодьяконов
Киһи күлүөх, бачча тоҥ маһы тосту тардар доруобай киһи кэтэһэн хороллон олоруом үһү дуо? «Кыым». Тоҥ нуучча кэпс. — сахалыы олох билбэт, өйдөөбөт нуучча киһитэ. ☉ Русский, совершенно не владеющий якутским языком (букв. мороженый русский)
Оҕо хаһан да харахтаан көрбөтөх тоҥ нууччатыгар сыстыбыт. Суорун Омоллоон
Икки тоҥ нуучча лоһугураһан киирбиттэрин кулуба ойоҕо …… сонургуу көрдө. Болот Боотур
Тоҥ нуучча оҕолоро хата уу сахалыы саҥарар буолбуттара. «ХС»
Тоҥор-ириэнэҕэр тиий (тириэрт) көр ириэнэх. [Витя] сонургуу санаабытын сиһилии ыйыталаспакка, тоҥор-ириэнэҕэр тириэрпэккэ хаалбат. Н. Заболоцкай
Тоҥ (тор) суолун тордоо, ир (ириэнэх) суолун ирдээ көр ир II. Тоҥ суолун тордуур күнүм, Ир суолун ирдиир күнүм Күөн түөспэр Күөйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
Аата биллибэт алдьархайы Тоҥ суолун тордооҥҥут, Ириэнэх суолун ирдээҥҥит Тибии буолан тибилийиҥ. С. Зверев
Тоҥтон толлубат <ириэнэхтэн иҥнибэт> көр иҥин. Кини тоҥтон толлубат Уоттаах төлөн сүрэхтээх. И. Эртюков
◊ Ирбэт тоҥ көр ир I
Киэҥ Өлүөнэ хотун Ирбэт тоҥ буорун Илгэнэн тыыннаан, Эн күнүҥ тыгар. Күннүк Уурастыырап
Билигин хайыы-сах ирбэт тоҥ уорҕалаах Сахам сирин үрдүнэн көтөн истэхпит буолуо. Н. Лугинов
Хайа боруодаларын үгүс сыллаах ирбэт тоҥ араҥалара олус бөҕө уонна ууну аһарбат. САИ ССРС ФГ
Сылгы тоҥ быара көр сылгы. Саха биир таптаан сиир аһылыгынан сылгы тоҥ быара буолар. Дьиэ к. Тоҥ балык көр балык. Манна эт, арыы, тоҥ балык булууһу толору симиллэн сытара. Н. Якутскай
Таһырдьаттан титирээн киирээт, тоҥ балыгы сиэ, итии чэйдэ ис — тоҥмутуҥ, сылааҥ тута ааһар. Н. Габышев
Тоҥ былыттар көр былыт. Тоҥ, көһүүн былыттарга ый толбоно тохтор. Баал Хабырыыс. Тоҥ көмүс — туох да булкааһа суох ыраас үрүҥ көмүс. ☉ Чистое серебро
Тоҥ көмүһү уулларан куппуттуу, үллэр үс үөһэ, үрүлүйэ тохтон, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон. Тоҥ күөрчэх — кыра-кыра гына тоҥоруллубут, тоҥнуу сиэнэр күөрчэх. ☉ Взбитые мутовкой (ытык) и затем замороженные сливки, замороженный күөрчэх
Киниэхэ доҕотторо, биир эмэ аймаҕа итии ас, отон, тоҥ күөрчэх аҕалаллара. Н. Габышев
М.Н. Артамонова маастардаах биригээдэ оҥорбут кымыһа, суората, тоҥ күөрчэҕэ үрдүк бааллары ыллылар. «Кыым». Тоҥ күүс — туруору күүс, быччыҥ күүһэ. ☉ Физическая, мышечная сила
Мас хайытыыта омос көрдөххө олус судургу, аҥаардас тоҥ күүһү эрэйэр үлэ курдук. АЭ ӨӨКК. Тоҥ омурҕан — тоҥ күөс быстыҥа 2 диэн курдук (көр быстыҥа). Тоҥ омурҕан тухары туран тахсыаххын баҕардыаҥ? И. Данилов
Биир тоҥ омурҕан сыппыппыт кэннэ, таһааран устуруойдаттылар. В. Яковлев. Тоҥ үүт — иһиккэ кутан тоҥоруллубут үүт. ☉ Молоко, замороженное в посуде. Ийэм тоҥ үүт ыыппыт
□ Кыра-кыралаан мас көтөрө, балык, тоҥ үүт эмиэ булулунна. И. Никифоров
Сүүс киилэлээх тоҥ үүтү Чочур Мырааҥҥа ирбэт тоҥҥо харайыахтара. «Кыым». Тоҥ хаһаа — син биир таһырдьа курдук олус тымныы. ☉ Холодно, как на улице (напр., о помещении)
Дьиэлэрэ тоҥ хаһаа буолбут. Р. Кулаковскай
Киирээт, тумнаста сыстым, оптуобуспут иһэ тоҥ хаһаа эбит. «Кыым». Тоҥ эт — тоҥнуу сиэнэр сылгы, убаһа этэ. ☉ Конина, жеребятина, употребляемые в сыром и замороженном виде
Тоҥ эти харса суох сиэтэ. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. тоҥ, тат. туҥ, уйг. тоҥ ‘мёрзлый’
III
тыаһы үт. т. Көҥдөй туохха эмэ охсуллан дуорааннанан иһиллэр тыас. ☉ Подражание гулкому звуку, возникающему от удара по полому предмету. Барабааны тоҥ-тоҥ оҕустулар
□ Удаҕан дүҥүрүн «тоҥ-тоҥ-тоҥ» тоҥсуйда. ПЭК СЯЯ
ср. др.-тюрк. тоҥ ‘грохот’, туркм. тоҥк ‘звукоподражание ружейному выстрелу или глухому удару’