несов. 1. (тускнеть) өлбөөдүй, хараҥар; 2. перен. (слабеть, бледнеть) самый, мөлтеө.

бледнеть, блёкнуть; сирэйэ кубарыйбыт его лицо побледнело; хонуу хагдарыйан кубарыйбыт поле поблёкло.

туохт. Кубарыйа саһар (хол., күн уотуттан эбэтэр хаһыҥтан); хагдарый. ☉ Бледнеть, блекнуть; желтеть (напр., от солнца, заморозков — о растениях)
Куула сир кугдарыйа куурбут. А. Софронов
Хаһыҥ түһэн от-мас, кукаакы кутуругун курдук, кугдарыйан барда. М. Доҕордуурап

дьүһ. туохт. Чэбдигэ, доруобайа суох, кубархай, ыарыһах, аһаах көрүҥнэн; кубарыйан көһүн. ☉ Иметь нездоровый, бледный, болезненный вид; быть бледным, поблекшим
Хатыҥыр көрүҥнээх кукаарыйбыт кыыс ас тардан, сэниэтэ суохтук тутта сылдьара. М. Доҕордуурап
ср. бур. хүхэр ‘бледнеть, становиться бледным’

туохт. Чаҕылхай ыраас өҥҥүн сүтэр; кэхтэ быһыытый; өлбөөркөй өҥнөн, өлбөөдүй (от-мас туһунан). ☉ Бледнеть, начинать вянуть (о растениях)
Аҥаат-муҥаат алаастарбыт Ача күөх отторо Аалыксыйан хагдарыйда. Е. Иванова
△ Ононманан элэйэн, аалыллан соролоо, халтаҥнаа (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Обтереться местами, терять шерсть (о домашнем скоте, зверях).

туохт. Күл курдук дьүһүннэнэн көһүн, кубарымтый. ☉ Становиться серо-бурым, пепельным; бледнеть
От-мас күкээрийэн барда. Л. Попов
Маша баар эбит: сирэйэ-хараҕа иһэн, үрүҥнүҥү кугас баттаҕа күкээрийэн, арбайан тахсыбыт. Н. Павлов
Сайын чэлгийэ көҕөрүөхтээх күөх хонуута оһорбо бааһына хордоҥ ача отунуу күкээрийбитэ. «ХС»

туохт.
1. Кубархай, кубаҕай буолан хаал (долгуйууттан, ыарыыттан; араас эрэйтэн, кэхтииттэн — сирэй өҥүн, киһи дьүһүнүн туһунан). ☉ Становиться бледным, бескровным, бледнеть (от волнения, болезни, невзгод, страданий и т. п.)
Маайа тылыттан Сэмэнчик курус гына түстэ, сирэйэ кытаран баран кубарыйан хаалла. Н. Неустроев
Олус сылайар буолла, саҥата улам мөлтөөн, бэйэтэ улам кубарыйан истэ. Амма Аччыгыйа
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэ-сиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Өлбөөркөй маҥан кубаҕай, кубархай өҥнөн (хол., күн уота куурда сиэбититтэн, эргэрииттэн эҥин). ☉ Стать, становиться бледным, белесым, блеклым, тускло-светлым; светло-серым (напр., от солнца, ветра)
Бу хара тыа ортотугар төгүрүк тыымпы күөл кубарыйан, долгулдьуйан көстөр. Н. Неустроев
Үс сүнньүөхтээх үүт күрүө, лэппэгэр суон сэргэ кубарыйыахтарынан кубарыйан баран, син туруулаһан тураллар. М. Ефимов
Ардах түһүмүнэ сир-дойду кубарыйа кууран барда. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. хувар ‘сохнуть’, тюрк. кубар ‘бледнеть, линять’

туохт.
1. Арыый, кыратык сырдаа. ☉ Светать, рассветать
Халлаан илин кырыыта суһуктуйан барда. Амма Аччыгыйа
Балачча хаамсыбыппыт кэннэ халлаан илин кырыыта суһуктуйан барбыта. Далан
Илгэ туундаратыгар уһун хотугу түүн бүрүүкээтэ. Халлаан күнүс кыратык суһуктуйан ылар, онтон эмиэ боруорбутунан барар. С. Дадаскинов. Тэҥн. суһуй
2. Боруоран, хараҥаран көһүн. ☉ Сереть, темнеть
Урут күн ньуура суһуктуйдаҕына, сахалар «күн өллө» дииллэрэ. П. Ойуунускай
Күммүт тахсан сылыйан, эмиэ дьикти ичигэс сарсыарда буолла. Мааман хостуур сирбит эрэ күлүккэ суһуктуйан турар. Н. Габышев
Күн уота олус өһөн суһуктуйан эрэр. М. Доҕордуурап
△ Чаҕылхай өҥҥүн сүтэрэн өлбөөрүй, кубарый. ☉ Блёкнуть, бледнеть
Кулуумбаҕа чуоҕуспут сибэккилэр күнүскүлэриттэн быдан уратыйан, чаҕылхай кырааскалара суһуктуйа нуоҕаспыттар. Софр. Данилов
Оттоох өрүү күөх бэс маһым Иинэн-хатан хаалбыт. Турбутунан суһуктуйан, Хаарыан өҥө хагдарыйбыт. Урсун

I
туохт.
1. Кэхтэн, куур-хат, кыччаа. ☉ Сохнуть, уменьшаться от высыхания, усыхать
Үөл маһы хатардахха, иинэн хаалар.  Ол эрээри холкуос дьиэтэ-уота үксээн, үрдээн истэҕин аайы, кинилэр балаҕаннара улам кыччаан, иинэн, кирийэн иһэргэ дылы. Амма Аччыгыйа
[Хатыҥнар] сэбирдэхтэрэ иинэн, таарыйдах аайы сиргэ тохтон кулахачыһаллар. Н. Заболоцкай
2. Эккин-сииҥҥин сүүйтэрэн дьүдьэй, ыр, көтөхтөр (үксүгэр ыарыыттан, ыар санааттан). ☉ Тощать, худеть (обычно от болезни, печали, горестных, тяжелых дум, переживаний)
Хайдах эрэ ииммит, кубарыйбыт көрүҥнээх, ол да буоллар ордук үчүгэй, нарын-намчы буолбукка дылы. Болот Боотур
Иэдэстэрин этэ хайдах эрэ ииммит, кубарыйбыт соҕус буолан көстөр. Н. Заболоцкай
Магдьали оҕонньор уостан, иинэн, симэлийэн иһэргэ дылыта. «ХС»
3. түөлбэ. Кубарый. ☉ Бледнеть. Хаана ииммит сирэйигэр мэлдьи арахпат дириҥ кутурҕан иҥмит. А. Федоров. Медынцева сирэйин хаана, хаһыҥ хаарыйбыт отун курдук, ииммит. А. Федоров
ср. тюрк. син 'убывать, уменьшаться'
II
аат.
1. Хаспах, оҥкучах, хаһыллыбыт сир. ☉ Яма (вырытое в земле углубление)
Иин уутугар муҥхалаабыкка дылы (өс ном.). Баҕана ииннэрин хаһыталаабыттар эбит. Амма Аччыгыйа
Ампаар кэннигэр иин хаһан, көмүһүн, көмүс харчытын кистиир. Н. Якутскай
Икки миэтэрэ дириҥнээх уонна аҕыс миэтэрэ уһун иини хаһабыт. М. Доҕордуурап
2. Өлбүт киһини көмөр умуһах. ☉ Могила (яма для погребения умершего)
Өлбүт иинэ суох буолбат, тыыннаах аһылыга суох буолбат (өс хоһ.). Уон ордуга түөртээхпэр төрөөбүт ийэм-аҕам уҥуохтарын, дьаҥҥа өлбүттэрин кэннэ, бэйэм соҕотоҕун иин хаһан туппутум. Суорун Омоллоон
Снайперскай бинтиэпкэни туора тутан, киһим иинин боруогар сөһүргэстээн олордум. Т. Сметанин
3. Хороон. ☉ Нора. Үөр бөрө иинин хастыбат (өс хоһ.)
4. көсп. Баттал, ыар олох. ☉ Гнет, насилие, тяжелая жизнь
Эн хаайыыҥ хараҥа иинин Ол күн уобарас сырдатара. Эллэй
Ыаһаан турар хараҥа түүн ааһыа, тыыннаахтыы көмүллүбүт хараҥа иинтэн тахсар күнэ кэлиэ. Күндэ
5. көсп. Улахан хайдыһыы (хол., хаһан да эйэлэспэт гына өстөһүү). ☉ Пропасть (коренное расхождение, глубокое разногласие между кем-л. в чем-л.)
Оччоҕо мин баай уонна дьадаҥы икки ардыларыгар дириҥ иин хаһылла сытарын өйдүөх киһи буолуом дуо, кыыс сөбүлээтэ да миэнэ буолуо диэн эрэнэ саныырым. Эрилик Эристиин
6. түөлбэ. Ас уурар оҥкучах, боппуолдьа. ☉ Погреб, подполье
Хаҥас диэки баар иинтэн арыы, килиэп таһааран, чэйдиири бэлэмнээн бардылар. Эрилик Эристиин
Бэҕэһээ сарсыарда Дьаарбаҥҥа үүтүн ииниттэн ыллара турара. Эрилик Эристиин
♦ Иин айаҕар сытар - өлөр турукка киирэн сытар. ☉ Быть, находиться на краю могилы
Мин көрдөхпүнэ, Даниил Егорович - иин айаҕар сытар. Н. Босиков. Иинин өҥөйбүт - букатын иэдэйбит, өлөрө адьас чугаһаабыт (өрүттүбэт гына ыалдьыбыт эбэтэр кырдьан буорайбыт киһи туһунан). ☉ соотв. смотреть в могилу, стоять одной ногой в могиле (букв. заглянул в свою могилу)
Мин билигин өлөрүм чугаһаан, ииммин өҥөйөн олорор киһибин... П. Ойуунускай. Иин иһин курдук (иин иһинии) - наһаа сүрдээхтик, киһи сүрүн-кутун баттыырдык (хараҥар, дьиппиэр). ☉ Страшно, таинственно-угрожающе (темнеть, затихать)
Хабыс-хараҥа хаайыы хоһо иин иһин курдук дьиппиэрэн турда. Суорун Омоллоон
Тордох эмискэ иин иһинии хараҥара түстэ. С. Курилов (тылб.). Иин <иһин> курдук хараҥа - наһаа хараҥа, туох да көстүбэт хараҥата. ☉ Непроглядная темень, тьма кромешная
Эмиэ түгэҕэ биллибэт дириҥ уонна иин курдук хараҥа. Н. Заболоцкай
Түүҥҥү Берлин түннүктэрэ хара таҥаһынан сабылланнар иин иһин курдук хараҥа иэһийбит. Т. Сметанин
Иинэ суох (биллибэт) илдьиркэй, аана суох (биллибэт) алдьархай көр аан I. Мин иинэ суох илдьиркэйгэ киирдим, аана суох алдьархайга бардым. Ньургун Боотур
Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай. Ииҥҥэ киирбит (киирии) - өлбүт, олох олорон бүппүт. ☉ соотв. ложиться в могилу (букв. вошел в могилу)
Ийэ дойдукам иннигэр Ииҥҥэ да киирэр минньигэс. Эллэй
Төрөөбүт чиэспин Киртиппэккэ эрэ ииҥҥэ киириэм! Күннүк Уурастыырап
Илин өттө кылгаан, ииҥҥэ киирэрэ чугаһаан... П. Тобуруокап
Бачча үлэ үөһүгэр өрө мөхсө сылдьан ииҥҥэ киирии, бар дьонтон туорааһын - ордук ыар. «ХС». Ииҥҥэ киллэр - өлөр, суох оҥор. ☉ соотв. свести в могилу, вгонять в гроб кого-л.
Сэриигэ көрсүбүт эрэйдэрэ-муҥнара элбэхтэри эрдэ ииҥҥэ киллээртэрэ. «ХС»
Ийэ буолар үрдүк аналлаах дьахтар этэ-хаана сайдыытын, физиологиятын аахсыбакка туран, хара ньуура суох үлэлэтии кинини эрдэ ииҥҥэ киллэрэрэ. ФЕВ УТУ. Ииҥҥэ этиллибит - өлөр дьылҕаламмыт. ☉ Иметь предопределенную горькую участь, приводящую к смерти
Ама билигин, Үйэлээх сааһын туолан, Өлөн сытарын иһин, Ама билигин, Эттээх хаана Ииҥҥэ этиллибитин иһин... А. Софронов
Кутуйах иинин кэҥэтэр көр кутуйах. Биһиги сөмөлүөттэрбит тыас эрэ таһаарар буомбалары быраҕаттаабыттар. Фашистар, ону дьиҥнээх буомбалар диэн, кутуйах иинин кэҥэтэ сыппыттар. Т. Сметанин
тюрк. ин