күкээрий диэнтэн көстө түһүү. Кута быстан, Хоохулла баттаҕа күкээрис гынан хаалла. Л. Попов

күкээрий диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Туртаҕар астык кубалар дьоҥҥо, бэл тыраахтарга да соччо кыһамматтар, моойдоро күкээриҥниир, кынаттарын даллах да гымматтар. Н. Габышев

даҕ. Үрүҥ соҕус. ☉ Беловатый
Онто эмпэ эбит — икки миэтэрэ дириҥнээх! Петя иннигэр үрүҥнүҥү болоорхой уу дьэбидийэн сытта. М. Доҕордуурап
Маша баар эбит: сирэйэ-хараҕа иһэн, үрүҥнүҥү кугас баттаҕа күкээрийэн арбайан тахсыбыт. Н. Павлов

I
күкээрий диэнтэн холб. туһ. Иччитэх балаҕан диэки көрбүтүм, им-ньим, үрдүгэр үүммүт эрбэһиннэрэ тулаайахсыйбыттыы күкээриһэллэр. Н. Заболоцкай
Толооҥҥо хагдарыйбыт эрбэһин оттор төбөлөрө күкээриһэллэр. П. Аввакумов
II
аат., бот. Сыһыыларга үүнэр хойуу силистээх элбэх сыллаах бурдуктуҥу от. ☉ Овсяница
Эйигин олус аһыйа оҕо сааһым сайына Хаалбыта күкээрис оттоох киэҥ сыһыыга. С. Гольдерова
Бу оттортон [сыыпар, быалык оттортон] Сибиир күкээриһэ иҥэмтэтинэн бүтэһик миэстэни ылар. ААФ САХТ

I
дьүһ. туохт. Сымнаҕастык, ис киирбэхтик күлүм аллай, симик соҕустук күл. ☉ Засиять искренней, доброжелательной улыбкой, робко смеяться
«Дьэ, доҕоттоор, чэпчээбит киһи кэпсээнэ көбүтүүлээх буолар да, биһиги балыгы хайаан да бултуохпут»,— диэтэ Тоҕойо, күлэн бычаарыйа-бычаарыйа. «Кыым»
II
туохт. Таммаҕынан хойуутук олор (окко-маска олорбут сиик туһунан). ☉ Осесть густыми каплями (о росе на растениях)
Вишнялаах садка киирдэ, сиик түһэн, уу-хаар бычаарыйбыт, күкээрийбит отугар сытта. М. Шолохов (тылб.)

туохт.
1. лып гын диэнтэн дьаһ. туһ. Дьиэлээх английскай сомуоктаах аанын сабан лып гыннарда
2. Тугу эмэ түргэнник хаба тардан тутан ыл. ☉ Ловко и быстро схватить, поймать что-л. Алексей киһитин субу быраҕыахтыы харса суох харбыалаабытынан барда, ол икки ардыгар болгарин күкээрийбит төбөтө хонноҕун аннын диэки элэгэлдьийэн эрэрин бэйэтэ да өйдөөбөтүнэн лып гыннарда. НЕ ТАО
Танкистар бинтиэпкэлэрин лып гыннара хаба н ы л лы ла р да, үөһ э д и эк и ы т ы алаан куһуйдулар. К. Симонов (тылб.)

туохт.
1. Хантан, туохтан эмэ кэл, тарҕан, тунуй (сыт туһунан). ☉ Разноситься, распространяться (о каком-л. запахе)
Ол [түүтэх от] төбөтүттэн аргыый аҕай сылаас күдэн күкээрийэр уонна никсик сыт аҥылыйан биллэр. Амма Аччыгыйа
Кинилэр дьиэҕэ киирбиттэрэ, киһи тыына хаайтарар дьаардаах сыт аҥылыйда. М. Доҕордуурап
[Булгунньах] оройугар чугаһаан истэх аайы улам бадарааннанан иһэр уонна ол бадараана сытыйбыт буорах сытынан аҥылыйар. Багдарыын Сүлбэ
△ Үчүгэй сытынан тунуй. ☉ Обдавать приятным запахом, благоухать
Охсуллубут от сыта минньигэс сытынан аҥылыйар. Эрилик Эристиин
Хайа таастаах буоруттан үүммүт жасмин, сирень сыттара киһини итирдиэх курдук аҥылыйаллара. Суорун Омоллоон
2
Үргүй, үр (тымныы салгын, тыал туһунан). Тянуть, дуть, обдавать (о холодном воздухе, ветре). Киһи куйахата дырдыргыыр, иэнэ кэдэҥниир, туох эрэ харбыах курдук сарбаҥныырга дылы буолар, уонна ханнык эрэ иин дьыбарын тымныытынан аҥылыйар. Суорун Омоллоон
Киэһэ төгүрүк остуолларын анныгар тымныынан аҥылыйа сылдьар күөх оту тэлгэппиттэрэ. Күннүк Уурастыырап
Хаар түһэн намылыйар, Халлаан тымныынан аҥылыйар. С. Васильев
Томтордор диэкиттэн кыһыҥҥы тымныы тыал аҥылыйбыта. «Кыым»

I
дьүһ. туохт. Сааһыламматах, тарааныллыбатах, ыһыллаҕас буол (баттах туһунан). ☉ Быть растрепанным, взъерошенным, взлохмаченным (о волосах)
Эр киһи сирэйэ саппаҕырбыт, баттаҕа арбайбыт. Софр. Данилов
Сиэркилэҕэ кылгас бүрүчүөскэтэ арбайбыт, ытаан салбаҕырбыт сирэй көстүбүтэ. П. Аввакумов
Маша баттаҕа күкээрийэн, арбайан тахсыбыт. Н. Павлов
[Ийэм] баттаҕын дуома арбайбыт, көхсө бөгдьөйбүт, өрүтэ тыыммахтаан ылла. Н. Заболоцкай
п.-монг. арбайи
II
аат.
1. Хойуу мастаах иһирик ойуур. ☉ Чаща, густой лес. Тайах арбай иһигэр киирдэ
□ Дьол хараҕа суох диэбиккэ дылы, биир арбай саҕатыгар тиийэн хараҕа бэрдьигэскэ муох сыыһа ыйаммытыгар хатаммыт. В. Миронов
2. түөлбэ. Үөт, талах. ☉ Ива
Ол истэҕинэ, талах иһиттэн Мохсоҕол саҥата ньаргыйда уонна субу ойоҕоһун диэкинэн хаппыт арбай салаата хачыгыр гына түстэ. Н. Заболоцкай
Олгуй диэн арҕах хастыбакка таһырдьа кыстыыр эһэни ааттыыллар. Кини арбай мастары кыстаан, ол үрдүгэр олорон кыстыыр. «ХС»

аат.
1. Туох эмэ алдьаммытын (көтүллүбүтүн, хайдыбытын, тостубутун, сиҥнибитин эҥин) чөлүгэр түһэрии, өрөмүөннээһин; оҥорон туһаҕа таһаарыы. ☉ Ремонт, починка
Быйыл эн [оһох] да абыраххыттан ордубат дьон буоллубут. Амма Аччыгыйа
Саатар күрүө эҥин абыраҕар сылдьыаҥ этэ. А. Федоров. Сарсыныгар ийэтэ кичэллээхтик абырахтаабыт ырбаахытын, илбирийбитэ эмиэ абырах күүһүнэн эрэ тулуһа сылдьар ыстаанын кэппитэ. Уустаах Избеков
2. Туох эмэ алдьаммытын сабар, самыыр самалык, киллэһик. ☉ Заплата, заплатка
Хотун икки сиринэн сибиниэс абырахтаах, лааҕа бараммыт тимир тэриэлкэни биэрдэ. Суорун Омоллоон
Бачыыҥката буоллаҕына эргэрэн, олус өр кэтиллэн, төбөтө салтайан уонна хас эмэ абырах, киллэһик оҥоһуллан, ханнык да холуоһаҕа — саҥаҕа да, эргэҕэ да наадыйбат таҥас буолбут этэ. Н. Заболоцкай. Үрдүк күүлэлээх ампаар айаҕар ситэ түспэтэх кур түүтэ онон-манан сыһыартаабыт абырах курдук күкээрийэн көстүбүт хара ыт түүрүллэн сытар. А. Федоров
♦ Төбө (бас) абыраҕа кэпс. — арыгыга баттаппыт киһи «эмтэнээри» иһэр арыгыта. ☉ Вино, оставленное для похмелья
Бары кыһалҕаттан быыһаабыт доҕоругар Кэйэр Ыстапааҥҥа «төбө абыраҕа» диэн ааттаан бүтүн иһити туруорбута. Н. Босиков
Ээ, төбө абыраҕа барахсан ханна тиэрпэтэҕэ, тугу оҥорботоҕо баарай. И. Егоров
Бары мустан аһаатылар. Бас абыраҕа ааттааннар, Бар дуома арыгылаатылар. П. Ершов (тылб.)

көмө аат.
1. Сыһыат түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предмет ыксатыгар, таһыгар буоларын көрдөрөр. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, возле которого совершается действие (вблизи, возле, у, около, подле)
Ойуур саҕатыгар, оттоох күрүө аттыгар отуу уота чаҕылыйар. Күндэ
Бары кинилэр аттыларыгар бөлүөҕүстүлэр. Эрилик Эристиин
Туус үллэр сирин аттыгар эмтээх бырыылаах күөллэр бааллар. И. Данилов
2. Сыһыат түһүк форматыгар хайааһын ханнык эмэ предмет таһыгар туһуламмытын көрдөрөр. ☉ В форме дательно-направительного падежа употребляется при обозначении предмета, возле которого совершается действие (к, на, в)
Микиитэ мүччү көтөн ийэтин аттыгар баар буолан хаалла. Амма Аччыгыйа
Бу икки ардыгар икки куртуйах адьас мин аттыбар кэллилэр. Суорун Омоллоон
Арыт эн аттыгар кэлиэхпин толлобун даҕаны. С. Ефремов
3. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предмет таһыттан, ыксатыттан тахсарын, тэйэрин көрдөрөр. ☉ В форме исходного падежа употребляется при обозначении предмета, от близости которого исходит, совершается действие (от, с, у, возле)
Иванов комендант уонна сүүстэн тахса пограничник эргэ саахта аттыттан хаҥас тумулга диэри кыраныыссаҕа киирэн маныыллар. Н. Якутскай
Уҥа орон аттыттан тимир күрдьэҕи илдьэн биэрэр. Н. Неустроев
Света түс-бааччы туттан, ийэтин аттыттан арахпатын хайгыы санаата. Н. Лугинов
△ Хайааһын туох эмэ таһыгар буоларын көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок указания, что действие совершается в непосредственной близости от кого-чего-л.
Мин уу аттыттан ойон турбутум уонна үрдүлэринэн ыппытым. Н. Якутскай
Кинээһи кэмниэ кэнэҕэс, Болот торбосторун уулата сылдьан, ойбон аттыттан булан дьиэтигэр илдьэн өрүһүйбүтэ. Н. Заболоцкай
4. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын ханнык эмэ предмет ыксатынан, таһынан буоларын көрдөрөр. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, около которого совершается действие (мимо)
Икки мэндиэмэннээх таас маҕаһыын аттынан аастылар. Амма Аччыгыйа
Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Оһох иннинэн, остуол аттынан Оҕо төбөтө күкээрийбэт буоллаҕына, — Унаар буруо субуруйбатын даҕаны. С. Васильев. Тэҥн. ыксата