фольк. божество, творец и покровитель лошадей; Күн Дьөһөгөй оҕолоро лошади (букв. дети Солнечного Божества).

несов. кому-чему 1. (чтить как божество) сүгүрүй, үҥк; поклоняться силам природы айылҕа күүстэригэр үҥк; 2. (преклоняться) сүгүрүй; я поклоняюсь его таланту мин кини талааныгар сүгүрүйэбин.

миф. Илбис (единственное божество, имеющее только одну дочь и одного сына; дух кровожадности, войны); Илбис кыыһа богиня войны; дух насильственной смерти.

Хардай кыыл аат., миф. Аллараа дойду абааһыта. ☉ Демонская птица Хардай (в олонхо).
ср. санскр. Гаруда ‘божество с птичьим клювом и крыльями’

гордиться, кичиться, важничать; улуутуйан кэпсэппэт буолбут он до того заважничал, что и не разговаривает; тугу гынан улуутуйар ? чем он так кичится? ср. улуутумсуй = # Улуутуйар улуу Тойон уст. Громовержец (божество).

фольк. священный, божественный; высокочтимый; үрүҥ аар тойон пресветлый господин (всевышнее божество, творец и верховный властитель всей жизни на земле); аар баҕах священный жертвенный столб (где приносился в жертву духам скот необычной масти); аар маҥан холумтан священный домашний очаг (букв. огромный белый камин); аар тойон аҕа высокочтимый господин отец (почтительно-церемонное обращение к отцу); аар тайҕа седая священная тайга.

аат., миф. Былыргы саха итэҕэлинэн: сылгы сүөһүнү үөскэтэр, араҥаччылыыр Үөһээ дойдуга олохтоох айыы, таҥара. ☉ По представлениям древних якутов: божество-небожитель, считающийся создателем и покровителем конного скота
Мин эйиэхэ аналлаах ат сылгы буолан Уоттаах Дьөһөгөйтөн айыллыбытым. Ньургун Боотур
Тэһиин быстыаҕынан Чиччигинэс иҥиирдээх, Көнтөс быстыаҕынан Күлүмэх күүстээх Күн Дьөһөгөй оҕото Дьэлтэччи көрөн …… турар эбит. П. Ойуунускай
Айыы бухатыырын миинэр миҥэтэ, көлүнэр көлөтө, дьөһөгөй тойон анаан айбыт ат сылгыта …… аалыы көмүс сиэлэ арыллан айаннаан хабылыннаран иһэр. Амма Аччыгыйа

I 1. и д. от ай= созидание; 2. творение, создание.
II 1) миф., фольк. доброе начало; доброе божество, добрый дух; үрүҥ айыы тойон всевышний властелин; айыы сирэ страна добрых духов; айыы бухатыыра богатырь—представитель доброго начала, светлого мира; айыы киһитэ человек светлого мира; айыы сирэ аһаҕас , күн сирэ көҥдөй посл. мир божий открыт, страна подсолнечная вместительна; 2) судьба, рок, участь; эн айыыҥ инньэ твоя доля там (т. е. судьбы у нас разные) # айыы! или айыым таҥарам ! межд. боже мой!; айыыта киирбит в добром настроении; ол айыыта онон на том и делу конец; и поминай, как звали.

I
тох диэнтэн холб. туһ. [Кыргыһыы кыдьыга] Кыа хааны тохсуһар, кыл тыыны бысыһар. Күннүк Уурастыырап
II
тоҕус II диэнтэн кэр
ахс. аат. [Госпитальтан] тохсус ыйыгар Орлов дьэ тахсыбыта. Суорун Омоллоон
Тохсус уола элбэхтик Иринньэҕирэр үөдэн этэ. И. Гоголев
Быйыл тохсус кылааһы бүтэрдэ. Н. Габышев
◊ Тохсус добун маҥан халлаан фольк. — Үөһээ дойду саамай муҥутуур чыпчаал араҥата, Үрүҥ Айыы Тойон олоҕо. ☉ Самый верхний ярус Верхнего мира, где живёт Верховное божество Үрүҥ Айыы Тойон
Тохсус добун маҥан халлаан, Тордуйалаах уу курдук долгуйан, …… Күөх чаалай уотунан күлүбүрүү [умайда]. П. Ойуунускай

уст. обычно употр. в деепр. ф 1) предопределять судьбу (о божествах, живущих, по древнему поверью якутов, в верхнем мире); орто дойдуга айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ фольк. предопределили (его судьбу) и спустили в срединный мир; 2) творить и даровать, указывать и даровать (в обращениях к богам, божествам скота, охоты и т. п.); атыыр сылгыта айан-кэрдэн кулу сотвори и подари мне жеребца.