үлбүрүй диэнтэн тиэт
көрүҥ. Иҥэрсийбэхтээн кэбиһээтин кытта, Тойон Дьөллүүт Иэҕии тимир тэһииниттэн Иилэ хабан ылла даҕаны, Үөһээ боллоругуттан үлбүрүйбэхтээтэ, аллараа боллоругуттан таптайбахтаата. П. Ядрихинскай

иҥэрсий диэнтэн тиэт
көрүҥ. Кэлэн хорус гына тура түстэ да, Иэдэс-хаалдьык биэрбэхтээн Иҥэрсийбэхтээн кэбиһээтин кытта, Тойон Дьөллүүт Иэҕии тимир тэһииниттэн Иилэ хабан ылла даҕаны, Үөһээ боллоругуттан үлбүрүйбэхтээтэ, Аллараа боллоругуттан таптайбахтаата. П. Ядрихинскай
Иҥэрсийбэхтээн баран сүтэн хаалла. Н. Заболоцкай

дьүһ. туохт. Биир кэм үмүрүҥнүү, хапсыҥныы хамсаа, оннук көһүн (хол., киһи уоһун, сүөһү боллоругун этэргэ). ☉ Втягивать, вбирать губы в процессе пережёвывания пищи (напр., о беззубом человеке, о жвачных животных). Ыстаатаҕын аайы омурда ньаймаҥныыр

сыһ. Бүөмнээн, бүччүмнүк, туора киһитэ суох. ☉ Наедине, уединенно; от всей души
Тогойкины кытта хайдах эмэ биһирэмнээн кэпсэтээри, наар кинини тоһуйар, кинини батыһар буолла. Амма Аччыгыйа
Атын ким да суоҕа — бадаҕа, бэрэссэдээтэл соҕотоҕун биһирэмнээн ыҥырыллыбыт быһыылааҕа. Далан
Биир минньигэһэ боллоруга дииллэр, ону баҕас дьиэҕэ-уокка киллэрэн сиэниллиэ, биһирэмнээн. В. Яковлев

дьүһ. туохт. Түргэнник уонна имигэстик хамсаа (уос, омурт, боллорук туһунан — үксүгэр кыылы этэргэ). ☉ Быстро и ловко двигать губами (обычно о зверях, животных)
Табалар лабыктаны сииллэр, уостара обугуруур, иҥээннэрэ арыт лачыгырыыр. И. Гоголев
Чыс хороонун аттыгар чыыбаайылаан сии, омурда обугуруу олорор. В. Миронов

I
аат. Улахан адаар муостаах, бороҥ өҥнөөх уһун атахтаах, бөдөҥ тыа кыыла. ☉ Крупный лесной зверь серого окраса, с большими ветвистыми рогами и длинными ногами, лось, сохатый
Күн ортотун саҕана Кыараҕас үрүйэ төбөтүттэн аарыма атыыр тайаҕы туруордубут. Амма Аччыгыйа
Адаар муостаах атыыр тайах, Бөлкөй ыарҕаны силэйэн, Уу иһэ күөл диэки сиэлэр. Л. Попов
Лаҥкыы оҕонньор тайах чоҥкутун курдук толоос улахан атаҕын тус-туспа уурталаан, оргууй алтахтаан кэлбитин көрөн Хобороос дьиэтигэр ньимис гынан хаалла. А. Сыромятникова
◊ Аараҕай тайах (аар тайах) — кырдьаҕас улуу кыыл. ☉ Старый матёрый лось
Аараҕай тайах суладыйбыт Арбах бэһин эркээйи оҥостон (дабайан истим). С. Зверев. Буур тайах — баараҕай атыыр тайах. ☉ Матёрый лось-самец
Ол куруҥ ортотугар Буур тайахтар Буралла сиэлэн иһэллэрин курдук, Буордаах сыгынахтар адаарыспыттар. С. Зверев
Үтүө нуучча киһитэ үөлээннээхпэр Буур тайах Модун муоһун бэлэхтиибин. И. Гоголев. Дуул тайах — дуолан тайах. ☉ Огромный матёрый лось
Туйгун булчут дьон Дуул тайаҕы кытта Тугунан да сырсаннар Тутуспаттара чахчы. П. Тобуруокап. Лөкөй тайах — сиппит атыыр тайах. ☉ Матёрый лось-самец
Лөкөй тайах, уҥуор харбаары, Дьухха буоларын кистээн кэтэһэр. Хамсаабат күлүгэ хайаҕа хараарар. Л. Попов. Ойдоох буурай та- йах — адаархай улахан муостаах тайах. ☉ Лось-самец с ветвистыми рогами
Ойдоох буурай тайахтан Орулуос куһугар дылытын, Кыһыл эһэ адьырҕатыттан Кыыкы балыгар дылытын [бултуурум]. С. Зверев
Тайах (таба) — бараах диэн курдук. Хара түөстээх, моонньуларыгар сэксэйбит маҥан түүлээх эһэ бараахтар дабдарыһаллар, араҕас уһун атахтаах тайах бараах кэрэ дьүһүнүттэн киэн туттубуттуу чоноллор. И. Гоголев. Тайах боллору- га — тайах үөһээ сыа уоһа (күндү минньигэс аһылык). ☉ Верхняя жирная губа лося (редкое лакомство)
Уулуу турар тайах боллоругун Сиирэ хабар сиэмэх сордоҥноох Уһун сордоох эһэм олоҕун Иитимньитэ ити сордоҥноох. В. Миронов. Үөҥэс тайах — үс-түөрт саастаах тайах. ☉ Молодой трёх-четырёхгодовалый лось
Аан дойду иччитэ бу үс инибиигэ анаан, кинилэр сүүрүктэрин билээри, үстээх үөҥэс тайаҕы дьиэлэрин таһыгар аҕалан кэбиһэр. Саха ост. I. Эмньик тайах — биир сааһыгар сылдьар тайах оҕото. ☉ Лосёнок первого года жизни
Эргийэ хаамар ийэ дойдум иччитэ, Эт-сыа аһылыктаах, Эмньик тайах көлөлөөх, Элбэх кыыл иитиэхтээх Ытык Эдьилээн Куо эдьиийим, Аһаа, сиэ! Саха нар. ыр. II
ср. монг. токи ‘лось’, кет. кай ‘лось’
II
аат. Аҥаар илиигэ тутан, хаамарга тирэнэр мас. ☉ Палка для опоры при ходьбе, трость, посох
Коловоротов аҕылаан киирэн иһэн тайаҕын мүччү тутан талыгыр гыннарда. Амма Аччыгыйа
Тайахха өйөнөн эбэтэр сыарҕаҕа тиэллэн киирбит дьоннор биир ый буолан баран үтүөрэн, туох да көмөтө суох хааман тахсаллар. И. Данилов
♦ Аттаах ойбоно, сатыы тайаҕа түөлбэ. — киһиэхэ барытыгар туһалыыр, абыраллаах (саҥа ыалы алгыыр алгыска тут-лар). ☉ Сердобольный, отзывчивый, всегда готовый помочь другим (букв. прорубь для конного, посох для пешего — употр. в благопожеланиях молодожёнам)
Сатыы тайаҕа, Аттаах ойбоно, Аччыктаабыты аһатар Эһиги буолаарыҥ! С. Зверев. Аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ыл- быт — былыргы иҥсэлээх баайдар тустарынан. ☉ У конного — плеть, у пешего посох отнял (о жадных ненасытных баях)
[Ньукулай:] Ити Байбал оҕонньор суохтан соролоон, дьадаҥыттан саралаан сатыыттан тайаҕын, аттаахтан кымньыытын ылан муспут баайын, үбүн ылан сиэн туһанаарыгын …… күтүөт оҕо буолан олорор сырайгын бар дьон көрбөттөр ээ! А. Софронов. Тайах-баттах бар — эһин-быһын (дьадайан, иэдээҥҥэ түбэһэн). ☉ Пойти по миру (обнищав, попав в беду). Тайахха киир — тайаҕынан сылдьар сааскар тиий (бүдүгүрэ кырый). ☉ Стать престарелым (букв. входить в посох)
Бу дойдуга, эмсэх эмэр оҕо буолан үөскээн, тайахха киирэр оҕонньор буолуохпар диэри, мин биир санааны биһирээбитим. Суорун Омоллоон. Тайахха тэптэр — 1) улаханнык ыалдьан, суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытан баран аматыйан, тайахтанан хаамар буол. ☉ Ходить, передвигаться, опираясь на палку, с помощью палки после тяжёлой болезни
Саҥардыы тайахха тэптэрэн иһэн, эт, миин иһэн, тымныы чохоон сиэн, эмискэ бэргээн өлбүт сурахтааҕа. А. Софронов
Мааппа эмээхсин тайаҕар тэптэрэн туран, оронугар тиийэн, саҥата-иҥэтэ суох улаҕа диэки хайыһан сыппыта. Күндэ; 2) бүдүгүрэ кырдьан тайаҕынан сылдьар буол. ☉ Ходить с помощью палки в старческом возрасте
[Нүһэр Дархан:] Элбэх эһэни хам баттаабыт Дүлүҥ сохсо бэл эмэҕирэн Иитиллибэт буолар, мин эмиэ кырдьан Тайахха тэптэрэрим чугаһаата. И. Гоголев
Кырдьыга, кырдьыам турар… Мас тайахха тэптэриэм. С. Тарасов
◊ Абааһы тайаҕа көр абааһы
Абааһы тайаҕа эрбэһин сараҕар төбөтүн илиитин таһынан булгу сөрөөн ылар. Амма Аччыгыйа. Маҥас тайаҕа — хатыылаах эрбэһин от. ☉ Чертополох. Тайах абаҕата — маһы сиир хомурдуос. ☉ Жук-дровосек
Тайах мас көр та- йах II. Түптүр Хара киирэн кэлэр, ыаҕас тоҥолохтонуулаах, тайах мастаах. Суорун Омоллоон
Таптал диэн, бадаҕа Тайах мас кэриэтэ. И. Федосеев. Тайахтаах сулус — күһүн киэһэ илин саҕахха көстөр мэндэҥэ сулуһа. ☉ Орион
Былыргы хараҥа сахалар халлааҥҥа уонча сулуһу чопчу ыйаллара, онон ыйдараллара — Үргэли, Тоҥус араҥаһын, Халлаан сиигин, Чолбону, Тайахтаах сулуһу, Үс мэндэги сулуһу — мин итилэри да араартаабаппын. Н. Габышев
ср. др.-тюрк., тюрк., монг. тайах ‘палка, посох, трость’

I
аат. Кытархай эбэтэр кыһыллыҥы атахтаах, уһун күөкэгэр араҕас ала моойдоох, көҕөннөөҕөр улахан, кубатааҕар кыра уу көтөрө (дьиэтийиэн эмиэ сөп). ☉ Водоплавающая птица из отряда гусеобразных семейства утиных (может быть одомашненной), гусь
Биир хайа үрдүгэр түөрт хаас олорор үһү (тааб.: ынах эмиийэ, синньэ). Андылыын, хаастыын эбэҕэ бары сайылыыллар, саарыыллар. Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри, хааһым улахана сүр, эмис да эмис. П. Егоров
♦ Хаас харабыла буолла калька. — дьон аһыыр кэмигэр аһаабакка олордо. ☉ соотв. сидеть караульным гусём (говорится о человеке, к-рый, сидя за столом, один не ест, когда все едят)
Хабыыча кулуупка хаас харабыла буолан, түннүгүнэн оройуонтан кэлэр суолу кэтэһэн таҕыста. В. Протодьяконов
◊ Айан хааһа (куһа, көтөрө) көр айан
Арай баччаҕа үчүгэй Арыы кумаҕар хонук хоно Айан хаастарын кэтэһэр. С. Данилов
Кылыкыныы саҥардылар Арай айан хаастара. Баал Хабырыыс
Дыллык хаас — дыллык диэн курдук. Куорат анныгар Хатыыстаах арыыга сааланан, бэҕэһээ биир дыллык хааһы өлөрөн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Арыт дыллык хаас бокуойа суох кылыгырыыр, хабдьылар араастаан хабыргыыллар. А. Данилов. Иитиэх хаас кэпс. — киһиэхэ үөрүйэх, дьиэ таһыгар иитиллэр хаас. ☉ Домашний гусь
Кубаҕа холобурдаах муус маҥан иитиэх хаастар дэриэбинэттэн хонууга халыйан кылбаһан киирдилэр. Суорун Омоллоон
Иитиэх хаас боруодалара эриэн түөс диэн дьиикэй хаастан үөскээбиттэрэ. ББЕ З. Лаамы хааһа көр лаамы. Бүгүн лаамы хааһыгар түбэстэ. Лыглыйа хаас — лыглыйа диэн курдук. Киниттэн чугас лыглыйа хаастар олороллоро. Оҕолоох хаас ыйа көр оҕолоох. Оҕолоох хаас ыйа саҕаламмыта. Өрүс хааһа көр өрүс. Өрүс хааһа кэлэр кэмэ кэллэ. Таас лыглыйа (алтан харах, хаҥынай хаас) көр таас I. Хаҥынай хааһы ытан ылла. Үөр хаас — үс муннуктуу сэлэлээн көтөн иһэр хаастар. ☉ Гусиная стая
Били киһи тохтоон, эмиэ көмүөл устарын одуулаһа, үөһэнэн халыгыраһа хаҥкынаһан ааһар үөр хаас саҥатын иһиллээн турда. П. Филиппов
Халлааҥҥа туруйа хаһыытыыр, Үөр хаастар айманан ааһаллар. Дьуон Дьаҥылы
Үс муннуктуу сэлэлээн үөр хаастар кылыһахтаах куоластарынан кылыгырата ыллаан кылбаҥнаһа туруохтара. «Кыым». Үрүҥ хаас — Саха сирин хотугулуу-илин балаһатыгар кэлэн сааһыыр, сайылыыр, кынатын төбөтүгэр уонна тумсун тулалыыр харалаах, тумса уонна атахтара тэтэркэй кыһыл өҥнөөх үрүҥ дьүһүннээх хаас. ☉ Перелётная птица, проводящая весну и лето на северо-востоке Якутии, белый гусь (концы крыльев и основание клюва чёрные, клюв и лапы розовые)
Ааспыт (уон тохсус) үйэ ортотугар үрүҥ хаас Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр икки ардыларынааҕы туундара киэҥ эйгэтигэр баһаам элбэҕэ. Айылҕаны х. Хаас барар ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа. ☉ Август, месяц отлёта гусей
Кини хаас барар ыйыгар төрөөбүтэ. Хаас боруута көр боруу. Саха сиригэр боруу арааһа: сирэм боруу, үрүҥ боруу, хаас боруута уо. д. а. үүнэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй. Хаас киирэр (киириитэ) — күһүн хаас соҕуруу көтөн ааһар кэмэ. ☉ Осенний период перелёта гусей на юг
Холобур, күһүн үрэх баһыгар хаар түстэр эрэ, хаас киирбитинэн барар. Далан
Быйыл күһүн хаас эрдэ киирэн ааста, хаар эрдэ түһэр буолла быһыылаах. В. Протодьяконов
Урут хаас киириитинэн дьылы быһаараллара. «ХС». Хаас кэлэр ыйа түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май, месяц прилёта гусей
Кыыһа хаас кэлэр ыйыгар оҕоломмута. Хаас лууга көр луук. Луковицалаах үүнээйигэ оҕуруот лууга, хаас лууга, онтон да атын үүнээйилэр киирсэллэр. КВА Б. Хаас саарар ыйа түөлбэ. — от ыйа. ☉ Июль, месяц гусиной линьки. Хаас саарар ыйын саҥатыгар уот куйаас турбута. Хаас тумус (тумустаах) түөлбэ. — сылгы боллоругун үрүҥэ. ☉ Белый окрас верхней губы у лошади. Сирэйэ атын туох да өҥө суох, мунна үрүҥ буоллаҕына, хаас тумустаах дэнэр. Сылгыһыт с. Хаас тыла — сүү- түк от диэн курдук (көр сүүтүк). Хаас тылын үргээн ылла. Хаас хаамыы- та кэпс. — чохчойон олорон хаамыы. ☉ Ходьба по-гусиному, гусиный шаг
Аармыйаҕа сырыттахпытына сороҕор хаһаарымабыт олбуорун хаас хаамыытынан хаста да эргиттэрэллэрэ. «ХС». Хаас чыычааҕа — сыыр чыычааҕа диэн курдук (көр сыыр II). Хаас чыычааҕа хоту баар буолар. Хара хаас — туундара арҕаа өттүгэр олохсуйар хара дьүһүннээх хоҥор хаас. ☉ Западный тундровый гуменник, отличающийся чёрным окрасом
Хара хаас Саха сирин туундаратыгар көстөөччү. «Кыым». Хаҥалас хаас — эриэн түөстээх кыра лыглыйа. ☉ Гусь с пёстрой грудкой, гусь-пискулька
Хаҥалас хаас диэн баар эбит, ити мунааҕа да, мөккүөрэ да суох. Багдарыын Сүлбэ. Хоҥор хаас — Сибииргэ олохсуйар болоорхойдуҥу бороҥ дьүһүннээх, хара тумсун ортотунан кытархай араҕас дьураалаах, хаастартан ордук бөдөҥнөрө. ☉ Большой сибирский гусь-гуменник (крупная птица буровато-серой окраски, напоминающая серого гуся, с чёрным клювом с оранжевой полоской посередине)
Хоҥор хааһым уһуктубут, Тойон лоокуут туойбут, Алтан далбарай ыллаабыт, Кэрии кэҕэтэ кэпсээбит. С. Зверев
Сайылыгыҥ үрдүнэн Көтөн ааһар хоҥор хаас. П. Тобуруокап
Хоҥор хаастар үөһэнэн холкутук көтөн ааһаллар, киэҥ сиринэн эргийэ тэлээрэллэр. Н. Павлов
др.-тюрк., тюрк. хаз, кас
II
аат.
1. Харах олоҕун үрдүнэн сурааһынныы үүнэр түү. ☉ Узкая полоска волос над глазной впадиной, бровь
Кини ойоҕо Настааччыйа хопхойуу кэтит хаастарынан оонньуур. Амма Аччыгыйа
Кини мытыллыбыт төгүрүк сирэйигэр кыараҕас харахтарын хара сурааһын хааһа киэргэтэр. М. Доҕордуурап
Николай хааһын сабыччы туттан, биир сиргэ турда. А. Сыромятникова
2. Туох эмэ (хол., сыыр) үрүт кырыыта. ☉ Верхний край, кромка чего-л. (напр., горки)
Былырыын арҕаа кэдээн бүтүннүү үчүгэйдик үүммүтэ, уолбата, көҥүһүн хаастара баһыы от этэ. Болот Боотур
Оһуу-тоһуу көһөҥө суорбалар, оту быһа баттаан баран тиэритэ кэбэн кэбиспиттии, хайа хааһыгар лөглөрүттэн сыталлар. Суорун Омоллоон
Көрүүй, ол сыыр хааһыттан күн киириитэ ураты кэрэтик көстөөччү. Айысхаана
3. кэпс. Кэбиһиигэ түстүөх иннинэ кытыытынан эргиччи ууруллар от. ☉ Кромка основания верхней части стога, от которой формируется его конусообразная верхушка (түс)
Оту кэбиһэргэр буортуйбут оту төһө кыалларынан ортотугар бырахпаккын, хааска — кытыыга эрэ уураҕын. ПАЕ УуАХО
◊ Үөрэр хаас кэпс., күл-ооннь. — уҥа хаас (киһи үөрэригэр кыһыйар диэн өйдөбүл баар). ☉ Правая бровь (есть примета, что, если чешется правая бровь, то это — к радости)
[Күөх Көппө:] Ол иһин мааҕын үөрэр хааһым кыһыйбыта. Суорун Омоллоон
Көр эрэ, Маайаны, ол иһин да, кэлэн иһэн үөрэр хааһым кыһыйбыта эбээт! Н. Заболоцкай
Биир сарсыарда Уйбаанчык эрдэ уһугунна, тоҕо эрэ үөрэр хааһа кыһыйда. «Чолбон»
Хааста уур — хаастаа II диэн курдук. Хонооһой от кыдамалаан мадьыктаһар, аны икки-үс эргиир хаас уурдаҕына, түстэниитэ саҕаланыа. У. Нуолур
Кылааралаах Сөдүөрэ ыһыллан хаалбыт отторун атырдьахтаан ыла-ыла, хаас ууран, эмиэ тиэйбитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
Хас кэрискэ туолла да, аны ортото томтойуор диэри бугул быраҕыллар, онтон эмиэ саҥа хаас ууруллар. С. Маисов
ср. др.-тюрк. хаш ‘край, берег, бровка, граница’, тюрк. каш