I
даҕ.
1. Имиллибэтэх, хаппыт, кытаанах. ☉ Жёсткий, грубый. Хаҕыс тирии
2. көсп. Элэккэйэ суох, тоҥкуруун, холус. ☉ Недружелюбный, неласковый, чёрствый
Дьахталларбыт олус хаҕыс, хотумсук, куруубай буолан иһэллэр. Н. Габышев
Аҕабыт олус да хаҕыс, Буруйдааҕы таһыйар, Болооччутук дьарыйар. М. Тимофеев
3. көсп. Тымныы, тыйыс, кытаанах (хол., дьыл кэмин туһунан). ☉ Холодный, студёный (о времени года)
Хаҕыс дьылбыт Халбарыйбыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дөрүн-дөрүн хаҕыс тыал сабыта охсон ааһар. Софр. Данилов
Хаһааҥҥытааҕар да хаҕыс саас буолла. «ХС»
♦ Хаҕыс эҥээрдээх киһи — киһи туохха да сатаан тапсыбат киһитэ. ☉ Человек, с которым невозможно ладить. Ээ, ол кини хаҕыс эҥээрдээх киһи
II
аат., түөлбэ, харыс т. Ыт үрүүтэ. ☉ Собачий лай. Ыт үрүүтүн халымалар харыстаан хаҕыс диэн ааттыыллар

сылгылаа 2 диэнтэн дьаһ
туһ. Туох үлүгэрэй бу сибилиҥҥэттэн, быыкайкаан эрдэҕиттэн, дьиэттэн түүнү быһа сүтэн хаалар, дьэллик торбос кэриэтэ сылгылатар диэн! Софр. Данилов
Дьаакыбылап кулуба маҥнай утаа кыра уол күрээбитин соччо кумаардаабатаҕа, сылгылаппатаҕа даҕаны. Н. Якутскай
Болооччу Дохсун, Муос Ойууһут диэн Икки уоллаах эмээхсин Кэлэн булбутун Улахан уолга сылгы сылгылаппыт, Уонча сылгы ууга түһэн өлбүт. С. Зверев

туохт.
1. Туох эмэ аһы киһи сиир гына буһар. ☉ Готовить, приготовлять, стряпать (еду)
«Чэ, оҕонньор, туох астааххыный? Киирэн астаа. Мин кэргэммин аҕаллым», — диэн Бүөтүр хардарда. Эрилик Эристиин
Оҕуруот аһыттан үгүс араас аһы астыахха сөп эбит. Софр. Данилов
Симон дьиэҕэ мас көтөҕөн киллэрэн быраҕыталыыр. Онно Үүйэ алаадьы астыыр. Л. Попов
2. Өлбүт сүөһүнү, кыылы тириитин сүлэн эттээ, хол-буут араар. ☉ Свежевать и делить на части забитый скот, зверя
Дьэ, ийээ, мин Бөкө диэн сир тыатынан быһа түһэн истэхпинэ, тыаҕа икки киһи биир биэни өлөрөн астыы тураллар эбит. МНН
Маныаха [уокка] сыранан олорон эрэ, Чүөчээски куобаҕы астаан барда. Суорун Омоллоон
Ээ, үүтээнтэн кэлэн, ити бууру астаан баран, налыччы суоллуохпут. Онуоха диэри сытыганнаатын. Р. Кулаковскай. Эһэлэрин астаан, тыҥатын ылан Билиип бүлгүнүн бааһын саба баайбыттар. ЧМА СБ
△ Түүтүн үргээ уонна иһин хостоо (көтөрү). ☉ Ощипывать и потрошить (дичь). Миитэрэй өлөрбүт куһун астаата, күөскэ укта
△ Хатырыктаа уонна иһин хостоо (балыгы). ☉ Чистить и потрошить (рыбу). Балыккын астаан баран, остуолга уураар
3. Сэппэрээтэринэн үүттэн сүөгэйин араар. ☉ Сепарировать молоко
Аны мин сэппэрээтэрбэр үүккүн астаама. Амма Аччыгыйа
Дьиэ хоту өттүгэр сыста турар муосталаах улахан балаҕаҥҥа үүт астыыллар, сэппэрээтэр ырыата күннэтэ дьиэрэйэр. М. Доҕордуурап
4. Бурдук туораҕа куолаһыттан арахсар гына сыс. ☉ Молотить, обмолачивать зерно
Ыт үрэр, Кэтириис бурдугун астыыр. Бүөтүр киирэр. А. Софронов
Сайыныгар кыстык дьиэҕэ үүт кыынньараллар, бурдук астыыллар, тирии имитэллэр. Амма Аччыгыйа
[Бурдугу] күһүн муус тоҥно да, аны туран, болооччунан сынньан астыаҥ турар дии. С. Федотов
Маҥхааһай таһыгар бурдук астыыллар, Уйбаан эһиилги сонуогу хорутар. С. Данилов
5. кэпс. Арыгыны үрүүмкэлэргэ кутуталаан, дьону күндүлээ. ☉ Разливать вино по рюмкам и угощать людей. Доҕоор, Маппый, ити бытыылканы астаа эрэ
□ «Үөлээннээх, итини астаа, былыргы остолобуой арыгы
Эйиэхэ кэһиим», — диэтэ кинээс албын куолаһынан. М. Доҕордуурап
◊ Сир астаа — тыаҕа, ойуурга үүнэр сир үүнээйилэрин отоннорун хомуй. ☉ Собирать плоды, ягоды дикорастущих растений
Онно оҕолоргун кытта сынньан, сир астаа, бултаа-алтаа. Далан
Дьахталлар ынахтарын түөртүүтэ ыыллар, сүөһүгэ түптэ оҥороллор, таҥас абырахтыыллар, тар хаһааналлар, сир астыыллар. И. Аргунов

I
1. туохт.
1. Кими-эмэ дэлби таһый, охсуолаа, кырбаа. ☉ Бить, избивать, наносить удары
Ааныска эмээхсин Мэхээлэни сыста. Амма Аччыгыйа
Маайа ытыырын быыһыгар, хотуна хайдах сыспытын, кини туохтан боруоктаан сыспытын барытын кэпсээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
[Баһылай:] Эр киһи ойоҕун сынньара, үөрэтэрэ таҥараттан ыйаахтаах суол диэн буолар дии. А. Сыромятникова
2. Алдьат, үлтүрүт, бытарыт. ☉ Раскалывать, разбивать, раздроблять на мелкие части
[Даарыйа эмээхсин:] Мукуйук, итиннэ таах ибили сытыйан олорума, тахсан маста быһыта сынньан киллэр. Күндэ
Микиитэ …… тыы баайыллан турар иирэтин тааһынан илдьи сыста. Амма Аччыгыйа
Адаархай силистэри тоҕута сынньан барда. А. Фёдоров
3. көсп. Туох да ордубат, өрүһүммэт гына өлөр-өһөр, урусхаллаа. ☉ Разгромить кого-что-л., разрушить, развалить что-л. Сэбиэскэй сэриилэр өстөөҕү үлтү сынньан босхолообут куораттарын ааҕыталаан бардылар. Амма Аччыгыйа
Урукку олоҕу үлтү-хампы сынньан, тиэрэ эргитэн саҥа олоҕу оҥоруохха. Күндэ
4. Бурдук түүтэҕин болооччунан илдьи охсон, кэбэн куолаһыттан туорааҕын араар, бурдугу астаа. ☉ Молотить (хлеб)
Мааһа сыспыт бурдугун сүөкээн көтүтэр, онтон сыыһын итигэстиир. Күндэ
Оннук [бурдук ыһыыта сайдыбыт] сирдэргэ сир хорутар, бурдук ыһар, бурдук быһар, бурдук сынньар эҥин сэптэр — массыыналар үөдүйэллэр. «Чолбон»
Итини биһиги биир нэдиэлэтээҕитэ быспыт бурдукпут түүтэхтэрин сынньан, мэлийтэрэн астаабыт этилэр. Ч. Айтматов (тылб.)
2. көмө т. суолт. -а, -ыы сыһыат туохтуурдары кытта холбуу «арыычча, чуут аҕай» диэн суолталаах көмө тыл курдук туттуллар. ☉ Как вспомогательный глагол в сочетании с деепричастиями на -а, -ыы образует аналитическую глагольную форму со значением «чуть, едва»
Харытыана эрэйдээх …… уҥуохтара халыр босхо бардылар, чааскылаах чэйин тоҕо түһэрэ сыста. П. Ойуунускай
Яков кэнникинэн тэһийбэккэ ыксаабытын, хаста да төннөн хаала сыспытын кэннэ аан аһылла түстэ. Н. Заболоцкай
Соһуйан чуут аҕай охто сыста. «ХС»
♦ Баскын (төбөҕүн) сыс (сыстар) көр бас II
Ол оннугар солбуйар киһи булбакка, төбөбүтүн сынньа олоробут. НС ОК
ср. ДТС йанч ‘давить, разминать; проламывать, избивать’, хак. нас ‘толочь что-л., рубить что-л., поколотить, побить кого-л.’
II
туохт. Сиринэн сос, соһо тарт. ☉ Тащить, тянуть, волочить что-л. по земле
Тарбааһын Чаччыына [сүөһүнү] атаҕыттан таҥнары сыһан таһаарар. Суорун Омоллоон
Ким эрэ сиэрдийэни сыһан, Киниэхэ аҕалан биэрэр. С. Васильев
Ол кэннэ [Манчаарыны] Остуруокка утаарыҥ! (Уҥан хаалбыт киһини сыһан таһаараллар). А. Сыромятникова
ср. кирг., уйг. соз ‘растягивать, растянуть, вытягивать’, каракалп. созыу ‘волочить’

I
аат.
1. Аска кутуллар аһыы амтаннаах бып-бытархай үрүҥ өҥнөөх тума. ☉ Соль. Күөскэр тууста кут
□ Тууһа суох да аһыы баар үһү (тааб.: табах)
Ынаҕын уоскутаары, бэйэтэ да уоскуйа таарыйа ынаҕар туус ытыһан аҕалан сиэттэ. В. Яковлев
Оччоҕо... Оччоҕо, доҕочуок, Олоххо, үлэҕэ таптал суох. Барыта, барыта болооччу, Тууһа суох ас курдук буолааччы. С. Данилов
2. хим. Кислота водородун оннугар металл холбоспутуттан үөскүүр бэссэстибэ. ☉ Вещество, в котором водород кислоты замещён металлом, соль (минеральные соли). Калий тууһа
□ Металл аатамнарыттан уонна кислота тобохторуттан оҥоһуллубут молекулалардаах уустук бэссэстибэни туус диэн ааттанар. КДМ Х
Сир анныттан уруудалары уонна туустары хостууллар. КЗА АҮө
Аһыыр аска белок, сыа, углевод, битэмииннэр, минеральнай туустар (микроэлеменнэр) ситэри баар буолуохтаахтар. ППА БЭССЭ
♦ Айаҕын абатын (тумсун тууһун) көр айах I
[Алтан Садаҕа:] Айыы-хаан оҕолоро Киһиргэстэрэ диибин диэн Кимнээҕэр ордук, Тумсуларын тууһа Туохтааҕар да ордук, Айахтарын абата Атын үлүгэр... П. Ойуунускай
Бу баранаактар айахтарын абатын, тумсуларын тууһун истиҥ эрэ, киһини арааска балыйардаахтар, баҕастаахтар. Н. Заболоцкай. Харах уутун тууһа калька. — кыһалҕа, ыар санаа баттыга. ☉ Горечь слёз
Харах уутун тууһунан тураҥыран Эрбэһин отунан сабыллыбыт, Туруйа түспэт тумарата буолбут Туруу бараан дойдубут Кэмэ биллибэт кэтит таһаатын Кэхтэри билбэт кэскилинэн туруктаатыҥ. А. Абаҕыыныскай
Чуучугуруур туус тумус көр чуучугураа. Чуучугуруур туус тумус Хомпоруун Хотой баай Тойон оҕонньор аҕалаах. Күннүк Уурастыырап
◊ Туус иһитэ — туус кутан остуолга уурар иһит. ☉ Небольшой сосуд для соли, подаваемый к столу, солонка. Туус иһитинэ аҕал эрэ. Туус собуота — айылҕа тууһун аһылыкка туттуллар гына оҥорон таһаарар собуот. ☉ Завод для переработки соли
Кэмпэндээйитээҕи туус собуота Саха сирин бүтүннүүтүн кэриэтэ тууһунан хааччыйар. И. Данилов
Хаар (куба, муус, туус) маҥан көр маҥан. Туус маҥан таҥастаах дьахтар кэллэ, ити кимий? А. Софронов
Антах, халдьаайы үрдүгэр, үс туус маҥан ураһа көстөр. Суорун Омоллоон
Туус маҥан атынан Манчаары көтүтэр. Уол оҕо охтума, Аккыттан сууллума. Т. Сметанин
др.-тюрк. туз, тюрк. туз, дуз
II
аат., хаарты. Хаарты саамай улахан хараҕа (хаартыга соҕотох хараҕынан бэлиэтэнэр). ☉ Старшая в масти игральная карта с одним очком посредине, туз. Чиэрбэ тууһа. Туора тууһа
♦ Туус куоһур буол — туох эмэ мөккүөргэ, куотуһууга ордук сүүйүүлээх күүс буол. ☉ Служить наиболее сильным аргументом, козырным тузом в чём-л. (споре, соревновании)
Бырайыакпыт сүрүн уратыта — экэниэмийэлээһин — биһиги туус куоһурбут. Н. Лугинов. (Туус) куоһур тутун — тугунан эмэ өҥнөн, киһиргии тутун. ☉ Выставлять что-л. напоказ, хвастаться чем-л., козырять. Соҕуруу баран кэлбитинэн туус куоһур туттар

даҕ.
1. Сабардама кыра, киэҥэ-куоҥа, холкута суох. ☉ Тесный (о помещении)
Кыараҕас баҕайы дьиэҕэ олус үгүс киһи ыга симсэн, таһыттан киирдэххэ ыарахан сыт саба биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Кыараҕас хоруопка угаммыт, Кинини биһиги сүкпүппүт, Үс арсыын усталаах дьаамаҕа Доҕорбут уҥуоҕун көмпүппүт. Эллэй
Таһаҕаспытын, сааларбытын сүгэн, өрө хааман тахсаммыт, сыыры эмти хаһан оҥостуммут кыараҕас үүтээни буллубут. Амма Аччыгыйа
2. Синньигэс, ситэ кэтитэ, киэҥэ суох, икки өттүттэн ордук кыһарыйтарар. ☉ Узкий, неширокий
[Тогойкин] олбуор кыараҕас кэлииккэ ааныгар ойон тиийэн, аһа баттаата. Амма Аччыгыйа
Таас сир кыараҕас үрэҕэ босхо да былыттан кыынньан барааччы. Н. Заболоцкай
Биһиги сотору били кыараҕас, орох курдук суолбутун туораан, дулҕалаах, араас аҥхалаат сирдэринэн киирэн-тахсан истибит. «ХС»
3. Кыра, ыга тутар, сөп түбэспэт (үксүн киһи таҥнар таҥаһын туһунан). ☉ Тесный, жмущий, стесняющий движения, слишком плотно прилегающий, узкий (обычно об одежде и обуви)
Яков бу уоттуйан хаалбыт уонна олус кыараҕас таҥаһы сэрэнэн, тиирэ киэптээн кэппитэ, холуокка курдук, кэдирги ылан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Кыһынын буоллаҕына кыараҕас хомуутунан хабарҕабын ыга туттаран тыыммын хаайара, моонньубун быстарара. М. Доҕордуурап
4. Киэҥ, арылхай буолбатах, быһыччы көрбүт курдук (харах туһунан). ☉ Узкий, неширокий (о глазах)
Кыараҕас соҕус сытыыкан харахтарын сүр сэргэхтик чэрэличчи көрөн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Кини болооччу курдук сүүстээх, тараҕай төбөлөөх, кыра уҥуохтаах, кыараҕас харахтаах. Н. Якутскай
Кыараҕас харахтарын тэрбэтэ-тэрбэтэ, Илларион Давыдов чаҕаарыйа түстэ. М. Доҕордуурап
5. көсп. Тиийиммэт-түгэммэт, кыһалҕалаах, арыычча олорор. ☉ Бедный, малоимущий, нуждающийся (о человеке); неурожайный, полный лишений (год)
Ойуунускай дьадаҥы, кыараҕас ыалга төрөөбүтэ. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии уот кураан Оту, бурдугу умаппыта. Кыһын ыган кэлиитигэр Кыһалҕа бөҕө улааппыта. Ол эрээри биһи аҕа ууһа Оннук кыараҕас дьылларга …… Улахан күөллэрдээх буоламмыт Улууһу ордук санатарбыт: Илимнээн, куйуурдаан эбинэрбит, Туулаан, муҥхалаан туһанарбыт. Болот Боотур
6. көсп. Кыра ычалаах, чычаас билиилээх, кыранан муҥурданар, тутах. ☉ Имеющий небольшие познания, узкий кругозор, узкие интересы
Сылгы, ынах сүөһү Сылдьар ыырын саҕа Сылдьыбыт сырыым Сытала суох кыараҕас эбит, оһоҕос тоторунан кэмнэнэр Олоҕум уйгута олус да дьоҕус эбит. С. Зверев
Урукку өттүгэр биһиги, культура үлэһиттэрэ, туохха барытыгар бэйэбит эрэ сүүрэрбит-көтөрбүт. Онон үлэбит да ис хоһооно чычаас, кыараҕас, …… наар оонньууну-көрү, үҥкүүнү эрэ тэрийии курдук буолара. И. Артамонов
Устудьуоннар малааһыҥҥа ыллыыллар, табахтыыллар, кыараҕас өйдөөх-санаалаах дьоннору үөҕэллэр. И. Тургенев (тылб.)
7. Аҕыйах нэһилиэнньэлээх, чиэски сытар, барыыта-кэлиитэ суох (сир). ☉ Малонаселенный, расположенный вдали от центра (о местности)
[Куола:] Эһиги манна кыараҕас сиргэ булкуһа олорор буолаҥҥыт, кыра, мээнэ да хаалыах дьыалалары, үрэн-тэбэн барар үгэстээххит. А. Софронов
Витя ыраах, кыараҕас сиргэ, быыкаа пиэрмэ аттыгар үөскээбит буолан, ол баҕата сорох ардына арыый омуннаахтык уонна соһумардык киирэн ылар. Н. Заболоцкай
♦ Кыараҕаска киир — кыһалҕаҕа ыллар, олуйтар, күчүмэҕэй балаһыанньаҕын ыарат. ☉ Оказаться в нужде, попасть в трудное положение
Баайдааҕы да баранаак оҥорорум, Тоту да торҕон ыытарым, Кылааттааҕы да Кыараҕаска киллэрэрим. С. Зверев
Холкуос бэрэссэдээтэлэ сэрииттэн кэлбит, саас ортолоох, турбут-олорбут үскэл киһи кыараҕаска киирэн сылдьар. Айталын
Сиэн эбэтэ аймаммытыттан өссө кыараҕаска киирдэ. ЧКС ЫаЫЫ. Кыараҕас көҕүстээх — ыгым, кыраттан да кыыһырар, ордуос киһи. ☉ Нетерпеливый, вспыльчивый, раздражительный
Суола үрэх — кыра үрэх. Ол гынан баран кыараҕас көҕүстээх киһи ордук тэбиэс-өһүргэс буоларыгар дылы, кини сааскытыгар олус омуннура дэбилийэн ааһар үрэх. Амма Аччыгыйа
Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолуталыыгын диэн сэмэлиирэ. СГС ӨСҮДь
◊ Кыараҕас аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — бу дорҕоону саҥарыыга тыл үрдүктүк көтөҕүллэр, айах кыратык атар, уос төгүрүйэн кыттар. Маннык дорҕооннор саха тылыгар түөртэр: ы, и, у, ү. ☉ Узкий гласный
Кыараҕас аһаҕас дорҕооннор кыра тыастаах буолаллар. ПНЕ СТ
Сыһыарыы аһаҕас дорҕооно наар киэҥ эбэтэр наар кыараҕас буолар. КИИ СТ-2