I
1. туохт.
1. Кими-эмэ дэлби таһый, охсуолаа, кырбаа. ☉ Бить, избивать, наносить удары
Ааныска эмээхсин Мэхээлэни сыста. Амма Аччыгыйа
Маайа ытыырын быыһыгар, хотуна хайдах сыспытын, кини туохтан боруоктаан сыспытын барытын кэпсээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
[Баһылай:] Эр киһи ойоҕун сынньара, үөрэтэрэ таҥараттан ыйаахтаах суол диэн буолар дии. А. Сыромятникова
2. Алдьат, үлтүрүт, бытарыт. ☉ Раскалывать, разбивать, раздроблять на мелкие части
[Даарыйа эмээхсин:] Мукуйук, итиннэ таах ибили сытыйан олорума, тахсан маста быһыта сынньан киллэр. Күндэ
Микиитэ …… тыы баайыллан турар иирэтин тааһынан илдьи сыста. Амма Аччыгыйа
Адаархай силистэри тоҕута сынньан барда. А. Фёдоров
3. көсп. Туох да ордубат, өрүһүммэт гына өлөр-өһөр, урусхаллаа. ☉ Разгромить кого-что-л., разрушить, развалить что-л. Сэбиэскэй сэриилэр өстөөҕү үлтү сынньан босхолообут куораттарын ааҕыталаан бардылар. Амма Аччыгыйа
Урукку олоҕу үлтү-хампы сынньан, тиэрэ эргитэн саҥа олоҕу оҥоруохха. Күндэ
4. Бурдук түүтэҕин болооччунан илдьи охсон, кэбэн куолаһыттан туорааҕын араар, бурдугу астаа. ☉ Молотить (хлеб)
Мааһа сыспыт бурдугун сүөкээн көтүтэр, онтон сыыһын итигэстиир. Күндэ
Оннук [бурдук ыһыыта сайдыбыт] сирдэргэ сир хорутар, бурдук ыһар, бурдук быһар, бурдук сынньар эҥин сэптэр — массыыналар үөдүйэллэр. «Чолбон»
Итини биһиги биир нэдиэлэтээҕитэ быспыт бурдукпут түүтэхтэрин сынньан, мэлийтэрэн астаабыт этилэр. Ч. Айтматов (тылб.)
2. көмө т. суолт. -а, -ыы сыһыат туохтуурдары кытта холбуу «арыычча, чуут аҕай» диэн суолталаах көмө тыл курдук туттуллар. ☉ Как вспомогательный глагол в сочетании с деепричастиями на -а, -ыы образует аналитическую глагольную форму со значением «чуть, едва»
Харытыана эрэйдээх …… уҥуохтара халыр босхо бардылар, чааскылаах чэйин тоҕо түһэрэ сыста. П. Ойуунускай
Яков кэнникинэн тэһийбэккэ ыксаабытын, хаста да төннөн хаала сыспытын кэннэ аан аһылла түстэ. Н. Заболоцкай
Соһуйан чуут аҕай охто сыста. «ХС»
♦ Баскын (төбөҕүн) сыс (сыстар) көр бас II
Ол оннугар солбуйар киһи булбакка, төбөбүтүн сынньа олоробут. НС ОК
ср. ДТС йанч ‘давить, разминать; проламывать, избивать’, хак. нас ‘толочь что-л., рубить что-л., поколотить, побить кого-л.’
II
туохт. Сиринэн сос, соһо тарт. ☉ Тащить, тянуть, волочить что-л. по земле
Тарбааһын Чаччыына [сүөһүнү] атаҕыттан таҥнары сыһан таһаарар. Суорун Омоллоон
Ким эрэ сиэрдийэни сыһан, Киниэхэ аҕалан биэрэр. С. Васильев
Ол кэннэ [Манчаарыны] Остуруокка утаарыҥ! (Уҥан хаалбыт киһини сыһан таһаараллар). А. Сыромятникова
ср. кирг., уйг. соз ‘растягивать, растянуть, вытягивать’, каракалп. созыу ‘волочить’

туохт., кэпс.
1. Кими, тугу эмэ кыайбакка нэһиилэ соһус, сыһаҕастас. ☉ Тянуть, тащить волоком, волочить с усилием кого-л. или что-л. тяжёлое по земле
Уолуктай Уоһук Сүллүкү ойууну, нэһиилэ сыһан-соһон, тордоҕор киллэрдэ. Болот Боотур
Сырбаҥ Суоппуйа [Былааһабы] сыһан-соһон быыс кэтэҕэр илдьэн сытыарда. Е. Неймохов
2. көсп. Ылсан баран бүтэрэ охсубакка тугу эмэ өр кэмҥэ оҥор, бытаар. ☉ Затягивать, медлить с завершением чего-л. [Миша] эксээмэҥҥэ киирдэҕинэ, теорематын хайаан даҕаны сыһан-соһон син дакаастыыр. Н. Лугинов
Мин кэпсээни өр сыл, ыйы-ыйынан сыһан-соһон суруйар идэлээхпин. Н. Габышев
Хайа күн, хас да сыл сыспыт-соспут диссертациябын бөрүөрэн, көмүскээһиҥҥэ киллэрээри, мөхсө сылдьар бэрт киччим кэмим этэ. СДТА

1) бить, колотить кого-л.; оҕону сынньар сатаммат нельзя бить ребёнка; 2) перен. дробить, раздроблять, разбивать; сымара тааһы үлтү сыс = раздробить каменную глыбу; түннүк тааһын үлтү сыс = разбить стекло; 3) молотить; бурдугу сыс = молотить хлеб; 4) в сочет. с деепр. на =а, =ыы употр. как служебное сл. со знач. чуть, едва; охто сыстым я чуть не упал; бара сыста он едва не ушёл.