көр сэбэргэнэ
Бөтүүктэрэ хотон сэбиргэнэтигэр утуктаан куоҕайа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Боппууда сыалаах эти, биир кытах суораты үөһэ, сэбиргэнэҕэ, уурбуттар. Саха ост. [Сөдүөт] сэбиргэнэ быыһыттан кус кынатын ылан, остуолун туора-маары сотуолаата. ГИП КДь

туохт., кэпс. Сири боромньунан тараа, көбүт. ☉ Бороновать пашню
Боппууда бурдуктарын Лэглээр оҕонньор, Дьөгүөрэптэргэ барыан иннинэ, тараахтаабакка эрэ, ыспыта буолла. Амма Аччыгыйа
От мунньан сордоно сырыттахпыт диэбиттии, саҥата суох сири тараахтыыллар. Венера

туохт. Хойгуонан тутун, хойгуонан тугу эмэ хас. ☉ Копать, рыть что-л. киркой, кайлом
Даарыйа эмээхсин: Хайа, ноколоор, куруҥҥут көтөҕүүтүн төһөлөөтүгүт? — Уһун Сэмэн: Оҕонньор хойгуолаан биэрбититтэн боппууда сирэ хаалла. Күндэ
Нуормабыт диэн сүүрбэ сэттэ кубометр тоҥ буору хойгуолуохтаах этибит. И. Бочкарёв

даҕ., көсп., кэпс. Боппууда ыйааһыннаах курдук ыарахан, олус ыарахан. ☉ Словно пудовый, очень тяжелый
Тутуллубуттарыттан ыла ыйтан ордук, күн бэҕэһээҥҥэ дылы, тимир эрэһиэҥкэ түннүктэрдээх боппуудалаах чугуун күлүүһүнэн хатаммыт хаайыыга олорбуттара. Эрилик Эристиин
Дьорҕоотоп, байыаннай гимнастеркалаах бөдөҥ-садаҥ киһи, боппуудалаах сутуруктарын остуолга ууран туран, күүстээх куолаһынан саҥаран баһыгаратар. Далан

үлүннэр диэнтэн атын
туһ. Арыгы да иһилиннэ, ас да аһанна. Арыгынан, үөрүүнэн үлүннэриллэн, элбэх кэпсэтии таҕыста. Н. Лугинов
Ол боппууда бурдук Быыпсайдаахха эһиил үлүннэриллэн төлөнүөхтээх. А. Сыромятникова
Хайа, уонна ол мин туспунан сурах хайыы-үйэҕэ кырата икки-үс төгүл үлүннэриллэн тиийбит буолуохтаах. Г. Колесов

аат., кэпс. Тугу эмэ оҥорорго кэпсэтээччигэ ол оҥоруутугар ылар төлөбүрүттэн төһөтүн эрэ эрдэттэн биэрии. ☉ Часть общей суммы, уплачиваемая вперёд, задаток
[Казаков:] Ол боппууда көмүһү билигин барытын биэрбэппит. Садаакката диэн бу манна муунта кэриҥэ көмүс баар, маны ыл. С. Ефремов
[Петров:] Бүгүн садааккатын эрэ биэриэм. Толорбутуҥ кэннэ барытын бэриллиэ. С. Ефремов
Хандараах оҥостон уонна ньукулаайыскай биир көмүс манньыаты садаакка диэн ылан, аҕабыт дьиэтигэр үөрэн, атаҕа сири билбэт буолан кэллэ. КА СДьДь

I
аат., эргэр. Суунар таас саҕа мас иһит, улахан кытыйа. ☉ Большая деревянная чаша
Ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүтүгэр дылы (өс хоһ.). Балачча буолан баран анараа дьиэттэн икки киһи арыычча көтөҕөр кытахха абыр-табыр бэс бутугас аһы аҕалан остуолга …… ууран кэбистилэр. Саха нар. той IV. Боппууда сыалаах эти, биир кытах суораты үөһэ сэбиргэнэҕэ уурбуттар. Саха ост. II
♦ Кытаҕын уһугар олордо — кимиэхэ эмэ анаан бэлэмнэммит аһылыкка түбэһэн асаһан хаалла. ☉ Случайно попал к столу, накрытому для кого-л. другого
«Хата бочуоттаах хоноһо кытаҕын уһугар олорустаҕым», — ньалбаҕар сирэйдээх, хаптаҕай муруннаах, икки чанчыгынан көрбүт эдэрчи киһи хабыгыраата. Болот Боотур
ср. др.-тюрк. хатыҥ ‘сосуд, кувшин’
II
аат. Саас уу ылар төгүрүк хотоол сир. ☉ Маленький зарастающий пруд
Лэглээр оҕонньор тэйиччи кытахха охсо сылдьан баран саҥа тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Сир балай эмэ сиигирбит, кытахтар ууламмыттар. Болот Боотур
Кытах сирдэргэ уу халыйан, ийэ сир сиэркилэ буола, чаҕылыйа оонньоото. М. Доҕордуурап

аат. Аһыйбыт үүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас. ☉ Творог (приготовляемый из скисшегося молока)
Тууйастаах иэдьэгэйдэрин билигин да тыыппакка сүбэлэстилэр. Амма Аччыгыйа
Бэҕэһээ Мурсай ойоҕо, элбэх баҕайы иэдьэгэйи ыга турдаҕына, ааны өҥөйөн туран ытыспын тоһуйбуппар, өрүү тылланаҕын диэн, дэлби мөхпүтэ. Эрилик Эристиин
Хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан, остуолга уурда. Р. Кулаковскай
Сакаастаабыт аспыт үксэ үрүҥ астан буолла. Хойуу сүөгэй, убаҕас сүөгэй, үүт, кымыс, иэдьэгэй онтон да атын. С. Васильев
♦ Иэдьэгэй мэйии фольк. - акаары, тугу да толкуйдаабат, быһаарбат. ☉ Тупица, мякинная голова
Куба буолабуола!.. Ар-дьаалы!.. Туох аанньатыгар туоска суруллубут үһү? Туналыйбытын тухары толору көҥдөй, иэдьэгэй мэйии буолбат дуо кини. П. Ойуунускай
«Торуой хаамар үгэскин Тосту быһа хаалларан, Төрөппүт дьон үлэтигэр Көмөлөһөр туһунан Иэдьэгэй эт мэйиигэр Эмиэ өйдөөн көр!» - диэтэ. Р. Баҕатаайыскай. Иэдьэгэй эттээх фольк. - кэбирэх эттээх. ☉ Человек с нежным, белым, легко ранимым телом
Ол Үөһээ дойду үлүскэннээхтэрин улуу моҕой уот тыыннарын ириҥэ мэйиилээх, иэдьэгэй эттээх урааҥхай саха барахсан тулуйуо дии санаабаппын. П. Ойуунускай
Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй
◊ Иэдьэгэй уута - иэдьэгэйи оҥорорго тахсар убаҕас. ☉ Жидкий отстой творога, сыворотка
Салҕалаан тиийээхтээн иэдьэгэй уутун истэ. П. Ойуунускай
Хайыы-үйэҕэ балтараа нэдиэлэ буолла аҥаардас от силиһинэн уонна аһыы иэдьэгэй уутунан аһаабытым. Пьесалар-1960. Иэдьэгэй эрбэһин - сыыс от көрүҥэ. ☉ Вид сорной травы. Бу сири иэдьэгэй эрбэһин былдьаабыт. Иэдьэгэй эриэн - быдьына-быдьына харалаах эриэн (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ В крапинку, крапчатый (о масти коровы)
Иэдьэгэй эриэн ынах.  Мукугур муостаах, муунта үүттээх Буомтуйбут хара ынахпытын Тэрэгэр муостаах, кэдэгэр систээх, Боппууда үүттээх иэдьэгэй эриэн Боруода ынах солбуйда. С. Зверев
ср. монг. эдьэгэй 'сметана'

I
аат. Күрэх муҥхатыгар кэлбит собону эһэргэ аналлаах күрдьүллүбүт сир. ☉ Специально отведённое, очищенное от снега место, куда сваливают рыбу, добытую неводом
Муҥ ханы тэбээн, тиэйэн баран дьон майдааны тула туран сүбэлэстилэр. Б о л о т Б о о т у р. Майдааҥҥа хаалбыт балыктары хомуйа сылдьан, халтарыйан Гриша этэрбэстэрин оһунан ууну киллэрдэ. Г. Попов
Балык элбэх! Майдааны киэҥник күрдьүөҕүҥ! «ХС»
II
аат.
1. Киһи-сүөһү элбэхтик мустар, үп-ас оонньуур, күрэс былдьаһар түһүлгэтэ. ☉ Место для проведения разных мероприятий (игр, состязаний и т. п.), площадь
Оччоҕо, бу кэмҥэ, саас …… сад быыһыгар, майдааннарга ыччат бөҕө мустан, көр, оонньуу бөҕөнү тардаллара. Суорун Омоллоон
Бастыҥ хотуур үлэтигэр — Балым майдаан дьаарбаҥар Хоруйа охсо киириэх пит Хоһоон-ырыа тэнитиэхпит. А. Абаҕыыныскай
Сарсыарда наҕылыччы чэйдээн баран, мунньахтыыр майдааҥҥа тиийбиппит, киһи бөҕө тоҕуоруспут. Ф. Постников
2. кэпс. Айдаан-куйдаан, сүпсүлгэн; иирсээн. ☉ Шум-гам; скандал
Мотуруона уола ити майдаантан куттанан …… ытаа да ытаа буола сырыттаҕына, Ньукулай дабыдалыттан харбаан ылла. Н. Түгүнүүрэп
Боппууда Матырыас, үрэх хэ киирэн күрүлүүр күнүс …… мэнэрийэн дьонун-сэргэтин долгутта, уруу дьонун уйулҕаларын көтүтэн майдаан бөҕөнү түһэрдэ. И Н Х Б. Левинсон туох диэй? Ити айылаах майдааны оҥорон баран, Гончаренко хараҕар аны хайа сирэйинэн көстүөй? А. Фадеев (тылб.)
ср. др.-тюрк. майдан ‘равнина, свободное место, место борьбы’
III
аат., эргэр. Хаартыһыттарга түҥэтии кэнниттэн хаалбыт хаарты холуодата. ☉ Часть карточной колоды, оставшаяся после раздачи игрокам
Доропуун майдаан саамай ортотугар сыппыт биэс-алта хаартыны ылан хаҥас илиитигэр тэниччи тутан олорбохтоото. И. Никифоров

туохт.
1. Туох эмэ буруйу, айыыны оҥоруу иһин эккирэтэн туран өһүөннээ (хол., ийэ кыыл, абааһы, иччи тустарынан). ☉ Неотступно следовать, мстить за какие-л. проступки, грехи (напр., о тотемах, злых духах и т. п.)
Былыр ити таҥарабыт диир көтөрдөрүн — хотойу, кубаны, суору өлөрдөхтөрүнэ, улаханнык буулуур үһү. Ыарыы буолан өлөҕүн. Ол иһин өлөрбөттөр. Багдарыын Сүлбэ
Чугас олорор ичээн эмээхсини аҕалан мэнэриттэрбиттэрэ, Боппууда балта буулаабыт диэн нэһиилэ уоскуйан дьиэлээбитэ. Болот Боотур
Кинилэри ханнык эрэ атыҥырас абааһы буулаабыт диэн кэпсииллэрэ. Бука, эстэргэ-быстарга булбут үөдэн буолуо. И. Федосеев. Тэҥн. бурууһаа
2. Сиэри, тэпсээри арахпакка кэлэ тур (сүөһү, кыыл туһунан); сүөһүнү тарт (сиэмэх кыыллар тустарынан). ☉ Постоянно приходить и травить (о животных); разодрать, раздирать скот (о хищниках)
«Дьэ кырыыстаах хара буор сүөһүтэ буулаан алдьатан эрэр», — диэн баран, оҕус диэки көрөн кэбистэ. А. Софронов
Иэдээн буолла, Көстөкүүн, булбатах кыыл буулаата, бөлүүн аппын тардан барда... Биир туора быраҕар бүлтэһи да хаалларбата. Л. Попов
Тоҕо эрэ мин чүөмпэбэр балык хаппат. Сордоҥ буулаан сытар быһыылаах. И. Федосеев
3. Тохтообокко уһун кэмҥэ салҕанан бар (хол., ыарыы туһунан). ☉ Не проходить, не прекращаться длительное время (напр., о болезни)
Кыыспыт бүгүн бэргээн оронтон турбата. Туох ааттаах буулаата буолла. А. Софронов
Табалары ыыраахсыт буулаан сордотолоото. «ХС»
«Хабарҕа сэллигэ диэн ыарыы буулаан сытыарар», — диэн Өндүрэй хардырҕаабыта. Н. Якутскай
4. Кими эмэ ааспакка-арахпакка батыһа сырыт, эккирэт, сойуолаа; күөмчүлээ, атаҕастаа, сабыта түс. ☉ Постоянно беспокоить кого-л., досаждать кому-л.; притеснять, угнетать, нападать
«Оччоҕо эрэ үлэһит дьыалата табыллар», — диэн, атын амырыын «тооппоордор» буулаан кэллэхтэринэ, тоноһор киһи буолуо. Амма Аччыгыйа
Өлүүнэн тыынааччы өстөөҕү ирдиибит, Өр кэмҥэ буулаабыт өһүөнүн иэстиибит. А. Абаҕыыныскай
Буулаа диэн ким эмэ арахпатыттан саҥарааччы абатыйдаҕына, ону абааһы көрдөҕүнэ этэр. «ХС». Тэҥн. адаҕый