саһар диэнтэн тиэт
көрүҥ. Борохуолка. Дьон халҕаһата Киит «балык» курдук хамсыыр. Дьалкылдьыйар уорҕата, Өрөһөтө саһарбахтыыр. Р. Баҕатаайыскай

атыыһыттаа диэнтэн холб. туһ. Гончаров сахалары көрсөн атыыһыттаспыттарын туһунан кэпсээбитэ бэйэтэ биир туспа кэрэхсэбиллээх. «ХС»
Борохуолкаттан атыыһыттаһа үөрүйэх дьон быһыытынан, маҥнай аахайбаттыы ааһа турдулар. Далан

дьүһ. туохт. Көннөрү кээмэйтэн үллэ улаатан, кэтирээн эбэтэр лоппойон, бүлтэйэн көһүн. ☉ Вспучиваться, растягиваться вширь, расширяться
[Маайыска] тэтэрээтигэр улахан туочуканы оҥордо. Ол туочука улам улаатан, хара мэҥ буола бэлтэйдэ. А. Сыромятникова
Миитэрээс, бэлтэйбит кытархай сирэйэ дьиэс-куос буолан, ол-бу диэки мэлээриҥнээтэ. П. Аввакумов
Борохуолка баһаарыттан атыыласпыт чаанньык хаппаҕын саҕа бэлтэйбит харытын чаһытын көрүннэ. Г. Колесов

туохт.
1. Күүрэн өрө-таҥнары түллүтэлээ (хол., уу); өрүтэ үллэҥнээ (хол., сир). ☉ Сильно волноваться (напр., о воде); вздыматься (напр., о земле)
Энэлийэр, ытыыр киэҥ Днепр, Күүстээх силлиэ-тыал сирилиир, Сиргэ тиийэ талах иэҕэҥниир, Баһархай долгун түллэҥниир. И. Чаҕылҕан
Онтон арыы кутуругун эргийэн, өрүтэ түллэҥнии сытар үөскэ киирэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
Тохтуохча гына-гына сир иччилээхтик түллэҥниирэ. И. Федосеев
△ Күүрэн хамсаа, үллэҥнээ (хол., сирэй быччыҥын этэргэ). ☉ Сокращаться, сжиматься и расслабляться (о мышцах — напр., лица)
Оҕонньор мүчүҥнүүр, омурда күөртүү түллэҥниир. С. Васильев
Аһылык маассата буһан истэҕин аайы куртах эркинэ түллэҥнээн кумуллуутугар куртахтан тахсан синньигэс оһоҕоско киирэн иһэр. СИиТ
2. Өҕүллэҥнээ, өҕүллэҥнии хамсаа. ☉ Гнуться, изгибаться, пружинить
Аал Луук Мас Төрүттүүн түллэҥнээтэ, Төбөлүүн түөрэҥнээтэ, Лаабычаан көмүс сэбирдэхтэрэ Иирэ-илибирии түстүлэр. П. Ойуунускай
Хотууру тумсунан маска тирээн баттыалаан көрүллэр, онуоха үчүгэй тимирдээх сытыы хотуур түллэҥнээччитэ суох. СБХА
△ Өрөтаҥнары бүгүллэҥнээн сыҕарый, бүгүллэҥнээн мөҕүс (хол., сыылааччылары этэргэ). ☉ Ползать, передвигаться, извиваясь всем телом, извиваться (напр., о пресмыкающихся)
Моҕой кыылым мохсоҕолтон куттанан мөлбөрүс гынан түллэҥнии түстэ. П. Ойуунускай
Өлөртөн куотаары түллэҥнээн, Уол сордоох сир диэки мөҕүстэ. Эрилик Эристиин
Ардах чиэрбэтэ [иннэнэн таарыйдахха] араастаан түллэҥниэн, этин илин эрэ эбэтэр кэлин эрэ өттүн мунньары тардыан сөп. ББЕ З
3. Өрүтэ уһуур (хол., уоту, буруону этэргэ). ☉ Стремительно подниматься, взмывать вверх (напр., о пламени, дыме)
Икки өттүлэриттэн буруо түллэҥниир, наһаа элбэх ыҥырыа көппүтүн курдук буулдьа тыаһа дыыгыныыр. Амма Аччыгыйа
Сүүнэ улахан уоттар өрүтэ түллэҥнээн эрэллэрэ баара да, ханна да барбыппын өйдөөмүнэ хаалбытым. П. Чуукаар
Сыл сыыллар аҥаара Сырдаабат халлааннаах, Түллэҥнии оргуйбут Түптэлэс тымныылаах. И. Чаҕылҕан
4. кэпс. Улахан хамсааһыннаах, сүгүлээннээх буол (хол., дьон халҕаһатын этэргэ). ☉ Приходить в движение, колыхаться (напр., о многолюдной толпе)
Борохуолка эбэ бүгүн эмиэ үллэҥнээбит, Болуоссат саҥа киэҥ таһаата түллэҥнээбит. С. Тарасов
Эмискэ саалаҕа ытыс тыаһа ньиргийэр, саала хамсыыр, өрүтэ түллэҥниир. И. Бочкарёв
Күрэх төлөн үлэнэн Күүрэ буолак оргуйда, Көлө өрө түллэҥнээн Хотоҕостуу субуйда. Күн Дьирибинэ
5. көсп. Күүр, оргуй (хол., олох, санаа туһунан). ☉ Кипеть, бурлить (напр., о жизни, чувствах)
Кини түөһүн иһигэр Түллэҥниир киҥэ-наара, Түмүллэллэр ыар санаалара. М. Ефимов
Өлүөнэ икки өттө дьолу-соргуну уһанар олоҕунан түллэҥниир. П. Аввакумов

аат. Киһи илиитин бэгэччэгиттэн тоҕоноҕор, оттон сүөһү, кыыл илин атаҕын тобугуттан бүлгүнүгэр диэритэ. ☉ Предплечье, часть руки от локтя до запястья; нижняя часть передней конечности животного
Икки бэрт бухатыыр дьон утарыта көрсө тураннар байтаһын сылгы харытын хаба тардыһан былдьаһан киирэн бараллар. Саха сэһ. I
Онтон Уйбаанчыгы харытыттан харбаан, кууһан ылла. Амма Аччыгыйа
Кусчут [ыт аата] кэлэн, ыйылыыыйылыы, иччитин харытын салаата. М. Доҕордуурап
♦ Харыга аспыт эһэ — кыыһырбыт, олус уордайбыт, кимтэн эрэ кыйахаммыт киһи. ☉ Раздражённый, кипящий от злости, разозлённый кем-чем-л. человек (букв. [точно] раненный в лытку медведь). Харытыттан харбаа — түөкүн уора туран туттарбытын эбэтэр уорбутун булларбытын этэллэр. ☉ Поймать на месте преступления, поймать с поличным, поймать за руку кого-л. (букв. схватить за руку)
Түөкүн син биир хаһан эрэ харытыттан харбатыа… Онон эн эрдэтинэ киниттэн тэй. И. Гоголев
[Лариса] кэлин, быһата, харытыттан харбатан баран, биирдэ билиммит. В. Яковлев
Биитэр итинник кыбартыыраҕа [сигнализациялаах] киирбит уоруйах сонно харытыттан харбатар. «Кыым»
Харытын күүһүнэн көр күүс. Миэхэ, ханна да сылдьыбакка, хары күүһүнэн хара тыа маһын эрэ кытта өрө туста сылдьар киһиэхэ, туох сонуна кэлиэй. С. Федотов
Оччотооҕуга туох тиэхиньикэ эҥин кэлиэй, үксүн хары күүһүнэн оҥоһуллара. «ХС»
Ити үлэни барытын билигин хары күүһүнэн толоруохха наада. «Кыым»
◊ Хары баттас көр баттас
Саха оонньуута буолан, мас тардыһан, хары баттаһан быйыл ким аҕамсыйан, күүһэ мөлтөөбүтэ, ким үүнэн, күүс киллэриммитэ быһаарылынна. Амма Аччыгыйа
— Дарыбыан! Төһө күүстээххиний? Кэл, харыта баттаһыах. Далан
Хары баттаһаачылар тоҕонохторун хамсаппакка эрэ, харыларын тиэрэ баттаһаллар. ВПК СОо
Харыгын <илиигин> ньыппарынан көр ньыппарын. Аныгы Бүлүү харытын ньыппарынан, толору быччыҥнарын күүрдүнэн социалистическай тутуу модун хардыыларынан хардыылаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Дьэ бу нэһилиэк үлэтин көннөрөргө харыны ньыппарынан, сорунан күүс үлэни ыыттахха сатаныыһы. Күндэ
Ананийдаах хаһыа да буоланнар харыларын ньыппарынан, эр хааннарын киллэрэн туран үлэлээн бардылар. М. Доҕордуурап
Хары куйаҕа көр куйах. Сорох дьон хары куйахтаах эрэ буолаллар үһү. Саха сэһ. I
Хары күрүө көр күрүө. Хас да балыктаан аһыы сылдьар быстыынньа дьон күрүөлэрин [кулубалара] хары күрүө оҥостон туһанарын эмиэ сэмэлииллэр. И. Гоголев
Харыйа кэтэҕэ сирбитин, хааччах гынар аатыран, хары күрүө гынан олорор. Эрилик Эристиин. Хары уҥуоҕа — илии тоҕоноҕуттан бэгэччэгэр диэри уҥуоҕа. ☉ Кость руки от локтя до запястья, кость предплечья
Бары биилэрэ ойуттубут, кылааннара сынтарыйбыт сүгэлэринэн, баһымньыларынан үлэлээннэр, сыралара-сылбалара быстан, харыларын уҥуоҕунан эрэ сордоно тураллар. Бэс Дьарааһын
Бии ас түҥэтээччи киһи, хары уҥуохтаах эти [Тиэтэйбиккэ] туттарда. «Чолбон». Хары устата — уста кээмэйэ: тоҕонохтон тарбах төбөтүгэр диэри уһуннаах. ☉ Мера длины: расстояние от локтя до кончиков вытянутых пальцев
Хары утаҕа көр утах II. Отут сэттэ бухатыыры ооҕуй ситимин курдук хара дьүһүннээх быаҕа харыларын утаҕыттан тобулута үүттээн баран онтон тиһэн кэбиспит айыы бухатыырдара кычыгыраһан тураллар үһү. Ньургун Боотур
Хары хабыс көр хабыс I. Урууга сүүстэн тахса киһи барар, ол иһигэр хары хапсар, нөрүөн көрсүһэр, күрэх былдьаһар бөҕөстөөхтөр, быһыйдаахтар. Саха фольк. Мойуос бухатыырыныын Мүһэ былдьаһан, Хары хапсан хачыгыраттылар. С. Зверев
Кини аакка киирбит көнө хонуутугар бар дьону түмэн оонньоторго, хары хапсыһыннарарга, илии баттаһыннарарга санаммыт. «ХС». Хары чаһыта — илиигэ кэтиллэр чаһы. ☉ Наручные часы
Миша харытын чаһытын көрүнэ түһээт, велосипед үктэлигэр атаҕын тирээтэ да өндөҥөлүү сүүрбүтүнэн барда. Амма Аччыгыйа
Борохуолка баһаарыттан атыыласпыт чаанньык хаппаҕын саҕа бэлтэйбит харытын чаһытын көрүннэ. Г. Колесов
ср. др.-тюрк. хары ‘локтевая часть руки; локоть’, туба кижи кары ‘часть руки от запястья до локтя’

аат. Киһи-сүөһү сыты билэр уонна тыынар уоргана. ☉ Нос (орган обоняния)
Арай биир хараҥа ойуурга чугаһаабыппар, куһаҕан баҕайы туох эрэ сыта муннубар саба биэрдэ. Суорун Омоллоон
Сыыр хааһа быстыбыт хаспаҕыттан буруо сыта муннугар би лл эр. Н. Якутскай
Ыт хараҕынан көрүөн иннинэ муннунан сытырҕаан билээччи. М. Доҕордуурап
♦ Мунна да бүппэт (тыбыырбат) — ыалдьыахтааҕар туму улаабат даҕаны, допдоруобай. ☉ Совершенно здоровый. Үс ый ааһар, биэлсэр мунна да бүппэт. Ам ма Аччыгыйа. Мунна тыаһаан барда — утуйан хаһыҥыраан барда. ☉ З а снул, погрузился в сон; захрапел
Сотору соҕус буолан баран, сылайбыт кырдьаҕас ийэ мунна тыаһаан барда. Су о ру н О мо ллоон. Аргыс дьонум күүстээх үлэттэн сылайбыттара эбитэ буолуо, түргэн ба ҕайытык утуйаннар, муннулара тыаһаан барда. «ХС». Мунна тыбыы рар — муннуттан хаан кэлэр. ☉ Кровь из носа сочится
Архип мунна тыбыырыар диэри араатардыыр. «ХС». Мунна тыырыллыбыт (киһи) — үгүс эрэйгэ-буруйга сыл дьан, олоххо улаханнык эриллибит (ки һи). ☉ Претерпевший жизненные невзгоды, битый жизнью
Эдэр, элбэхтик эриллибэтэх, мунна тыырыллыбатах эристиин. Онон кэнтиккэ киирэн биэриэн сөп этэ. Болот Боотур. Мунна (мунна-уоһа) кэрдиллибит (киһи) — үгүс эрэйгэ-буруйга сылдьыбыт киһи. ☉ Пе реживший много горя, претерпевший жизненные невзгоды, бывалый, видавший виды
Мин даҕаны муннум кэрдиллибит уолбун! Холобура, борохуолкаҕа эргиэни бэркэ билэбин. Р. Кулаковскай
Мин эдэр эрдэхпиттэн холкуос олоҕор эриллибит, муннум к э р д и л л ибит киһи буолан тулуктаһабын. Н. Габышев
Син үөрэнэн-үөрэнэн, эрэйдэнэн-эрэйдэнэн, мунна-уоһа кэрдиллэн, дьахтар даҕаны эр киһиттэн итэҕэһэ суох буолар. «ХС». Муннуга бэрдэр — муоска бэрдэр (оҕустар) диэн курдук (көр муос I). Уол кырдьыгын этитэн, муннуга бэрдэрэн, тута сөрөөн билиннэ. Муннугар сыттаах — аска-үөлгэ түбэһэ түһүмтүө, туһалааҕы куоттарбат (киһи). ☉ Удачливый, везучий на угощения, не упускающий выгоды
Төһөтүн да иһин, Топорковтара муннугар сыттаах күтүр быһыылаах. Софр. Данилов
Бу муннугар сыттаах манна олоро түһэн олоотообут, тугу эрэ билбит быһыылаах. В. Протодьяконов. Тэҥн. көхсүгэр оноҕостоох (көр көҕүс II). Муннугар тумуу да киирбэт — доруобай, туох да ыарыыга, дьаҥҥа-дьаһахха ылларбат. ☉ Не поддающийся болезням, совершенно здоровый
Аҕалара барарыгар ийэлэрэ Кантира бокуонньук, муннугар тумуу да киирбэккэ өлүөр хаалбыта. Эрилик Эристиин
Үчүгэйдик олороллор үһү. Мун нуларыгар тумуу да киирбэт үһү. Р. Кулаковскай. Муннугар харалаах т ү ө л б э. — айыылаах, буруйдаах. ☉ Греш ный, виноватый. Муннугар харалааҕын билинэн саҥата суох сылдьар. Муннуҥ анныгар (ыллаа, саҥар) — үчү гэйдик иһиллибэт гына, кыратык киҥи нэйэн (саҥар, ы л лаа). ☉ Тихо, невнятно, еле слышно, шёпотом, себе под нос (петь, говорить)
Мин санныбар кыра туурка саалаах, тугу барытын умнан баран, тыа суолун устун муннум анныгар киҥинэйэн ыллыы истим. Амма Аччыгыйа
Даша муннун анныгар ыллыыыллыы, сирэйэ-хараҕа сырдаан, туран к э л л э. М. Доҕордуурап
Арыт эмиэ тугу эрэ толкуйдуур курдук, сирэйэ-хараҕа дуоспуруннанан кэлэр. Муннун анныгар киҥинэйэн саҥарар. «ХС». Муннунан да, айаҕынан да тыыммат кэпс. — тугу да хардарбат, үчүгэй да, куһаҕан да диэн тыл быктарбат. ☉ соотв. не проронить ни слова, набрать в рот воды. Ойуун муннунан да, айаҕынан да тыыммакка, истибэтэх буолан хаалбыта. Болот Боотур
Дьэк ии м муннунан да, айаҕы нан да тыыммакка олорон, балыгы кутурук өттүттэн саҕалаан, кылгас-кылгастык кэрчиктээн испитэ. Н. Заболоцкай
Таня аҕатынаан дьиэлэригэр кэлэн киирбиттэрэ, и й э л э р э муннунан да, айаҕынан да тыыммат буолбут. М. Доҕордуурап. Муннун быатын соспут элэк. — сыыҥа т ү һ э с ы л д ь а р (оҕону этэргэ). ☉ С о п л и в ы й (о ребёнке)
Муннун быатын соспут үстээх-түөртээх уол хостон быган көрөн баран төттөрү сүүрдэ. «ХС». Муннун туур кэпс. — кими эмэ кырбаа. ☉ Набить морду кому-л.
Дуолан охсуһуу турда. Хас да киһини ытатан, хас да муннуну тууран, «илиҥҥилэр» кыайан-хотон төнүннүлэр. Амма Аччыгыйа. Муннуҥ тыаһа муораҕа тиий — муннугун күүскэ тыаһатан, кытаанахтык утуй. ☉ Заснуть крепким сном, задавать храпака
Өлөксөөстөөх утуйан муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. Г. Нынныров
Сылайбыт дьон утуйан, хайыы үйэ муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. «ХС». Муннуҥ анныттан ырааҕы көрүмэ — уһуну-киэҥи толкуйдаабакка күннээҕинэн олор. ☉ соотв. не видеть дальше своего носа
Хайдах дьаһанан оло руохтарай маннык дьон. Уһуну-киэҥи толкуйдуур диэн суох, муннуларын анныттан ырааҕы көрбөттөр. «ХС». Муннуҥ быатын сөрөн сэнээн. — эн баҕас бу дьыалаҕа тугуҥ кыттыгаһай диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ Сопляк, молокосос, не лезь не в своё дело
Бу эн хаһыатыҥ үһү дуу, тарбыйах! Хата, муннуҥ быатын сөрөн, ол баар! Бар ман тан! Суорун Омоллоон. Муннуттан сиэт — киһини өй-санаа өттүнэн баһыйан, этэриҥ хоту илдьэ сырыт. ☉ Вскружить голову кому-л., держать на коротком поводке, водить за нос кого-л.
Кинини баҕас муннуттан сиэтээ инибин.  «Биһиги уолаттарбыт муҥнаахтары муннуларыттан сиэтэр оҕо кэлбит эбит буоллаҕа», — Аана тылын таһааран иһэн, айаҕын ньимиччи тутунна. М. Доҕордуурап
Хайа баҕарар үрдүк сололоохтору үөрэҕинэн, өйүнэн баһыйан, муннуларыттан сиэтэ с ы лдьар …… кыахтаах киһи этэ. «ХС». Мурун бүөтэ кэпс. — ийэтэ-аҕата куруук сыллаан саатыыр саамай таптыыр кыра оҕолоро. ☉ Ребёнок, пользующийся особой любовью родителей (обычно младший), любимчик
Чороҥ соҕотох кыыстара — мурун бүөтэ Милалара бы йыл иккискэ киирэр. Р. Баҕатаайыскай
Сүппүт оҕо сааспын санаан, ону үйэтитэн бу кэнники төрөөбүт оһоҕос түгэҕэ, мурун бүөтэ оҕобун «Туораах» диэбитим. Н. Босиков
Саамай кырабыт, били, мурун бүөтэ, оһоҕос түгэҕэ уолчаан — Уйбаачаан, көр бэл кини — сэттис кы лааска тиийэ оҕуста. «ХС»
Ыт мунна баппат көр ыт II. Барбахтаабыттара. Иннилэригэр эмиэ ыт мунна бап пат ыркый ойуура кэлбитэ. Д. Таас
Тоҕой Сэ лэ арҕаа кэриититтэн харыйа тыа саҕаланар. Ыт мунна баппат ычыкыын ойуура. Л. Попов
Ыттар саҥалара ыт мунна баппат ыркый ойуурун кэтэҕэр иһиллэр. Р. Кулаковскай. Ыы муннугунан (анньылын, кэтилин) кэпс. — уун утары, субу кэтиллэ түһүөх курдук. ☉ Нос к носу встретиться, столкнуться
Тэппэй тыаны туораан иһэн тыа саҕатыгар турар эргэ өтөххө ыы муннунан кэтиллэ түспүтэ. Далан
Арай биирдэ разведкаҕа сылдьан, …… биир бандьыыкка ыы муннубунан кэтиллэ түстүм. А. Сыромятникова
Сүппүт сүөһүлэрин кө рд ү ү с ы л дьар олохтоох да, а а һан иһ эр да сахаларга ыы муннугунан анньылла түһүөххүн сөп. «ХС»
◊ Ыт мунна түөлбэ. — таска чалҕарыйан тахсан, дьапталҕаланан таастыйа хаппыт хатыҥ симэһинэ (урут чэй оннугар иһиллэр). ☉ Грибной наплыв на коре берёзы, который употребляли вместо чая, чага
Хатыҥ туоһугар үүнэр ыт мунна диэнинэн сахалар саарыны кырааскалыыллар. Суорун Омоллоон
др.-тюрк., тюрк. бурун, кирг. мурун

аат.
1. Бас (төбө) кэлин өттө; бас уҥуоҕун кэлин өттө. ☉ Затылок
Илин диэки эргитэ көрдөххө — киис кыыл кэтэҕин түүтүн кэдэриччи туппут курдук, кэҥкил хара тыалаах эбит. Ньургун Боотур
Арамаан ытаан кэтэҕэ титирээн ылыталыыр. Амма Аччыгыйа
Силипиэн ытын кэтэҕиттэн таптайбахтаата. Софр. Данилов
2. Ким, туох эмэ кэлин өттө; туох эмэ уҥуоргу өттө. ☉ Задняя сторона когочего-л.; противоположная сторона чего-л.
Онно иэҕэйбит титиик кэтэҕэр Кэҕэ кэлэн кэпсээннээн кэҕийэр. Эллэй
Күммүт былыт кэтэҕэр көрбүтүнэн тимирдэ. И. Эртюков
Биһиги чаастарбыт соҕотохто өстөөх кэтэҕэр баар буола түһэллэр. Т. Сметанин
△ Атах таҥаһын кэлин өттө. ☉ Задник (обуви)
Киниэхэ биир муннукка кэтэхтэрэ көтүллүбүт, хобулуктара элэйбит …… саппыкылар, бачыыҥкалар, түүппүлэлэр олус бэрээдэктээхтик ууруллан тураллар. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ улаҕа көстүбэт өттө, киһиэхэ омос биллибэт өттө. ☉ Задняя, невидимая сторона чего-л. [Поляков] бырыһыаннар, сыыппаралар кэтэхтэригэр тыыннаах дьоннору кинилэр үлэлэрин, кинилэр ситиһиилэрин уонна итэҕэстэрин араҥалаан көрө сатыыр. Софр. Данилов
Ол тыллар кэтэхтэригэр туох баарын таайа сатаан, төбөҕө араас санаалар элэҥнэстилэр. Н. Лугинов
Туман буолбут хонуктар Тумулларын кэтэҕэр кыһыл буурҕа аттаахтар Ньиргиэрдэрэ иһиллэр. Эллэй
4. көсп., кэпс. Ким, туох эрэ күлүгэ, кэннэ (куттамсах, чиэһинэйэ суох саһар хаххата диэн өйдөнөр). ☉ Чья-л. спина (за которой прячется трус, перекладывая на кого-л. ответственность или свои обязанности)
Туора санаалаахтан торуттан, Доҕоруҥ кэтэҕэр саһыма. Л. Попов
5. Ким эмэ тус бэйэтин киэнэ. ☉ Принадлежащий кому-л. лично, личный
Захар Титович кэтэҕэр кэтэҕэ хамныыр, уопсайга хамнаабат. А. Федоров. [Солко:] Кэтэххэ оттонноххо, тутан ылбаттар этэ дуо? С. Ефремов
Кини кэтэҕэр үс ынахтаах. «ХС»
6. Уоттаах сэрии барбат сирэ, тыыл. ☉ Тыл (территория позади фронта)
Хабыыча Далбаайап сулууспалыыр батальона аҕыйах хонукка сынньаныыга, толорунууга кэтэххэ таһаарыллыбыта. В. Протодьяконов
Өстөөх кэтэҕэр буола түстүлэр да, ньиэмэстэри кэтэхтэриттэн кэрдибитинэн бардылар. Т. Сметанин
7. эргэр. Былыргы дьахтар бэргэһэтин кэлин өттө. ☉ Задняя часть старинной якутской женской шапки
Хара саарба харгымын түүтэ Кэтэхтэнэн тигиллибит [бэргэһэ]. Саха нар. ыр. II
Кийиит дьахталлар Кэтэх гынан кэҕийэр Киистэригэр тэҥнээтэҕэ диэн, Киҥнэнэ истииһи [Кыраһыабай кыыс]. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Иттэнэ түстэххэ кэтэхтэн өйүө (умса түстэххэ сүүстэн өйүө) — хаһан баҕарар өлөр да түгэҥҥэ, эрэллээх киһи буолуо (чугас доҕор, төрөппүт оҕо туһунан). ☉ Всегда будет преданным другом, надежным и в критический момент (букв. если упасть навзничь, то поддержит с затылка, если упасть лицом вниз — подопрет со лба)
Умса түстэхпинэ сүүспүттэн өйүөх буоларыҥ, иттэнэ түстэхпинэ кэтэхпиттэн өйүөх буоларыҥ эбээт… ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын, баар буол! Ньургун Боотур. Кэлэри кэтэҕиттэн туппут (барары баһыттан туппут) — тугу барытын бопсо, хаайса сылдьар. ☉ Тот, кто постоянно возражает, мешает, чинит препятствия всему, запрещает все. Кэтэҕин аһа киргиллэммит — кырдьыбыт (кэтэҕин баттаҕа маҥхайбыт). ☉ Постарел, состарился (волосы на загривке стали седоватыми)
Чанчыгым аһа саалырсыйан, Кэтэҕим аһа киргиллэнэн, Көҕүлүм аһа күрэҥсийэн [барбыппар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэбис сэгээр, кырдьар кэллэ, Хайҕаама! — диэтэ киһим, — Кэтэх аһа киргиллэннэ, Хамсаан эрэр илин тииһим. Күннүк Уурастыырап
Иэ-татай оҕолор, Илэ илиэһэй сиир күнэ буолбут ээ. Кэтэҕим аһа киргиллэммит, кырдьыбыт киһини тулутуо дуо. ТТИГ КХКК. Кэтэҕин имитэн биэр — кырбаан, кэһэтэн биэр. ☉ Побить, проучить
Киэр буол диэн кимиэхэ эппиппиний?! Биитэр кэтэххин имитэн биэрэллэрин көһүтэҕин дуу?! ОЛ ПА. Кэтэҕин (кэтэҕиттэн) имэрий — көҕүлээ, биһирээ, эйэҕэстик, амарахтык сыһыаннас, таптаа. ☉ Поощрять кого-л., относиться к кому-л. благосклонно, ласково
Чүөчээски, күлэ-күлэ, бырастыы гынар быһыынан, Түргэнин кэтэҕиттэн имэрийдэ. Суорун Омоллоон
Биһигини да кэтэхпитин имэрийбэттэр, кэпсэтэр наадата кэллэ. А. Сыромятникова
Сымнаҕас түү курдук ытыһынан Ньургууна кэтэҕин имэрийтэлээтэ. «ХС». Кэтэҕин көрдөрдө — тэскилээтэ, куотта. ☉ Он ушел восвояси, недовольный (букв. показал кому-л. свой затылок)
Көлдьүн тылы утаран Көхсүтүн көрдөрдө, Кэпсэтииттэн кэлэйэн Кэтэҕин көрдөрдө. С. Тимофеев. Кэтэҕин кэрдэр (кэрбиир, кэбийэр) — биллэрбэккэ, кистээн, саһан сылдьан кимиэхэ эрэ буортуну оҥорор. ☉ Вредить кому-л. исподтишка
Көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр (өс ном.). [Егор Егорович:] Саһа сылдьан биһиги кэтэхпитин кэрбээччилэр кимнээхтэрий? С. Ефремов
Сирэйгэр үчүгэй курдук буолтарын иһин, кэтэххин кэбийэ сылдьыахтара. Э. Соколов
Ыы муруҥҥа, сүүс-сүүскэ киирсибэт, кистээн, кэтэхтэн кэрбиир күтүр илиитигэр киирэн биэрдим. Н. Габышев. Кэтэҕин тарбанар — саарыыр, мунаахсыйар, толкуйга түһэр, олуйтарар, мух-мах буолар. ☉ Быть в нерешительности, колебаться, быть озадаченным, раздумывать
Ээ, ким билэр, мин онно хаһан сылдьыбытым баарай, — Кириһээн кэтэҕин тарбанна. Амма Аччыгыйа
Барыта сөпкө дылы. Сеня кэтэҕин тарбана-тарбана туохха сыыһыан сөбүн көрдөөн кыайан булбата. Н. Лугинов
Оҕонньор, саараан, кэтэҕин тарбанан ылла. С. Никифоров. Кэтэҕинэн (кэтэҕиттэн) быалаах фольк. — өһөс, куруубай; куһаҕан санаалаах. ☉ Упрямый, несговорчивый, грубый (букв. имеющий веревку на затылке)
Тоҕус туорайдаах, Сэттэ биттэхтээх, Кэтэҕиттэн быалаах Тэгэлийэн тахсар тэргэн иэрэгэй ыйдаах [Орто дойду сирэ]. П. Ойуунускай
Былаас маҥнайгы сылларыгар, Баһым уҥуоҕа чычааһыгар, кэтэхпиттэн быаламмытым. С. Васильев
Кэтэх өттүбүттэн кэтээбит кэтэҕинэн быалаах Кэтэ бараан улууһа. ТТИГ КХКК. Кэтэҕинэн оонньуур — туохха да кыһаллыбат. ☉ Чувствует себя вольготно, свободно, независимо (напр., имея поддержку своих близких, родных)
Ойуурдаах куобах кэтэҕинэн оонньуур, дьонноох киһи сототунан оонньуур (өс ном.). Үлэ ыараханын, тымныы кытаанаҕын, куйааска буһууну барытын амсайдым ини доҕоор! Ол барыта утарынан ааста да, эмиэ кыырай буолан, кэтэххинэн оонньоон бараҕын. Н. Лугинов. Кэтэҕинэн тиэйэр — тугу да ылыммат, аккаастанар. ☉ Не соглашается никак, упорно отказывается
Аркадий аккаастаныан кэрэйдэ. Кырдьык да, биирдэ көрдөспүт киһиэхэ кэтэҕинэн тиэйиэҕин сүөргү. У. Нуолур
[Сэллээйэп курдук дьон] холкуоска киир диэтэххэ, кээлээни курдук кэтэхтэринэн тиэйэ сытар этилэр. Н. Апросимов. Кэтэҕиттэн ыл — кимиэхэ эмэ сорунуулаах, кытаанах ирдэбили туруор. ☉ Выставить, предъявить кому-л. решительные и суровые требования
Төһө өр итинник туҥуй торбуйах буолан сылдьыам эбитэ буолла, өскөтө ол биир сарсыарда миигин эмискэ кэтэхпиттэн ылбатахтара буоллар. Н. Габышев. Кэтэҕэ тулунна — 1) (ким-эмэ) кэтэх, хос санаатын быраҕан, көнө чиэһинэй, үтүө суолга киирдэ. ☉ Забросив свои хитрые расчеты, вступить на прямой, честный, открытый путь
Кириилэ кэтэх санаата, дьэ, тулунна. Кини курдук ким кэтэх санаатын тууран холкуоска киирэр баарый, илиигитин уунуҥ! Онтон бэттэх актыыба суох дьонтон уһугуннахтарына, «О, Кириилэ кэтэҕэ, дьэ, тулунна» диэн өс хоһооно буолта. Суорун Омоллоон; 2) киһи өлүөн, баһа быстыан курдук (алдьархайдаах, кутталлаах) буол. ☉ Быть в критическом положении
Киһиргээн кэтэх тулларын кэрэйбэт (өс ном.). Шарапов соһуйан кэтэҕин эрэ туура түспэт. Н. Якутскай
Аркадий Яковлевич кини [Маратик] туһунан киһи кэтэҕэ тулларын этэр дии. Дьулайабын. А. Сыромятникова. Кэтэҕэ (кэтэх) тыаһыыр — 1) кэтэххэ охсуллар (мэник оҕо туһунан). ☉ Получать подзатыльники (о детях)
Мэнигилээн кэтэхтэрэ тыаһыыр, муннулара туллар. Бэс Дьарааһын; 2) айаас көлөттөн бырахтарар. ☉ Падать с необъезженной лошади (быть сброшенным ею)
Халыан «атым» туора ойон, Хаста тыаһыыр кэтэҕим? Болот Боотур. Кэтэҕэ чонойбут — киһиргээбит, улахамсыйбыт. ☉ Принял заносчивый, горделивый вид
Киирэр хаана киирэн, Киил мас курдук Кэдэччи тартарда, Кэтэҕэ чонойдо. П. Ойуунускай
Киһиргээн кэлтэччи арбаммыт кэтэҕэ чонойбут бөтүүкпүт. В. Алданскай
Кэтэһэрбэр кэтэҕим көһүйдэ (кэтэҕим көһүйүөр диэри кэтэстим) — көһүтэрбэр көхсүм көһүйдэ (кэтэһэрбэр кэтэҕим ыарыйда) диэн курдук (көр көһүй). Көһүтэрбэр Көхсүм кыараата, Кэтэһэрбэр кэтэҕим көһүйдэ. П. Ойуунускай
Тохтобулга кэлэн, оптуобуһу кэтэҕэ көһүйүөр диэри кэтэстэ. П. Аввакумов
Кэтэх кэбис түөлбэ., көр кэтэх түс. [Дьаакып кинээс:] Хайа, Кууһума, эмиэ тоҕо кэтэх кэбистиҥ? [Кууһума:] Тугум да суох буолан кэтэмэҕэйдээн олоробун. А. Софронов
Кэтэх өйдөөх көр кэтэх санаа (санаалаах). Кэтэх өйдөөх Никитин Кэтэһэрин бырахпыт: Өһүөннэһэр киһитин Өрүү хаһар, арахпат. Р. Баҕатаайыскай. Кэтэх санаа (санаалаах) — оҕуруктаах кистэлэҥ хос санаа; киһини кытта аһаҕастык кэпсэппэт, көнөтүнэн өйдөөбөт, оҕуруктаах, ньуолбар (киһи). ☉ Задняя мысль; непрямой, неоткрытый человек, себе на уме
Кини доҕотторо көнө сүрэхтээх дьэллэм майгылаах дьон, кинилэргэ кэтэх санаа ньоҕоҕо ханан да сыстыбатах. А. Федоров. [Хонойоохоп] кинини кытары аһаҕастык кэпсэппэт, сүрдээх кэтэх санаалаах ньуолбар киһи. С. Никифоров
Кэтэх санаата суох сылдьартан ордук күн үрдүгэр үчүгэй баар үһүө. Н. Босиков. Кэтэх түс — хом түс, сөбүлээбэт, астыммат буол. ☉ Быть недовольным, чувствовать обиду, неудовлетворенность
«Уой, Гриша, арыт тоҕо наһаа кэтэх түһэр идэлээххиний?» — Ларьяна күүппэтэҕин истэн, курус гынна. «ХС»
«Үчүгэй сонуннаах кэлэн бараҥҥын, тоҕо кэтэх түһэ олороҕун?» — диэтэ Завилишин. К. Симонов (тылб.)
◊ Кэтэх аан — тутуу кэлин өттүгэр баар саппаас аан. ☉ Запасный вход в дом, заднее крыльцо
Улаанчык олбуор кэтэх аанын мүччү көтөн тахсан, Наҕыл аартыгын диэки быыппаста турда. Амма Аччыгыйа
Мин кэтэх аантан кыырыктыйбыт баттахтаах кырдьаҕас дьахтар тахсарын күүтэбин. Софр. Данилов. Кэтэх аанынан — кистии-саба табаары хоро тас, билсиилээхтэргэ атыылаа. ☉ С черного хода, через заднее крыльцо (напр., продавать товары)
[Баишев:] Мин көрдөхпүнэ кэтэх аанынан билсиилээхтэригэр биэрэ турар, оттон уочаракка турбут дьоҥҥо «суох» диир. Суорун Омоллоон
«Кэтэх аанынан хоро таһыллан [унтуу], борохуолка баһаарыгар буолунай үгүс үһү», — Бурдаачай Боскуо ситэрэн-хоторон эттэ. В. Протодьяконов. Кэтэх аһа — киһи баһын кэлин өттүгэр үүнэр баттах (урут сахаларга уһун буолара). ☉ Волосы, растущие на задней части головы (раньше не только у женщин, но и у мужчин волосы были длинные)
[Сэмэн:] Кэтэҕиҥ аһыттан ылан баран, ийэҥаҕаҥ ырыатын ыллата оонньуом ээ! А. Софронов
Хобуоччу Маҥаачай-Агаасаны кэтэҕин аһыттан ылан илби таһыйан баран куотуллуо этэ. Амма Аччыгыйа
Сыгынахха көхсүнэн буолан, ньохойон олорор эһэ оҕотун кэтэҕин аһыттан харбаан ылар. М. Чооруоһап. Кэтэх олоҕо — кэтэх төрдө, моойдуун силбэһэр сирэ. ☉ Основание затылка, место соединения затылка с шеей
Кэтэҕим олоҕуттан чыбырҕаччы кэйэн, ыарыйдаҕа тугун кытаанаҕай. Эрилик Эристиин
Аты ураанньыгын үөһээ өттүнэн, туоһахтатын хаба ортотунан түһэрэн, кэтэҕин олоҕунан мүччү көтүтэн …… таһаарда. Эрилик Эристиин. Кэтэх өттө — 1) туох эмэ нөҥүө өттө, төттөрү өттө. ☉ Оборотная сторона чего-л.
Эдэрчи дьахтар тахсан, оһох кэтэҕин диэки ааһан, сылабаарга уу кутан элэҥнээтэ. Н. Габышев; 2) кистэлэҥ, хос, тута биллибэт-көстүбэт өттө. ☉ Скрытая сторона чего-л.
Кэтэх Кирилэ Натальялаах Мүчүгү холбооттуур идиэйэтэ, дьиҥэр, кэтэх өттүлээҕэ. Р. Баҕатаайыскай. Кэтэх сүгэтэ — кэтэх чочоҕоро. ☉ Небольшая возвышенность на черепе, затылочный бугорок
Оботтоох-соллоҥноох батас Кэтэҕин сүгэтин быһа хабан, Сиһин сүлгүөҕүн дьукку салаан, Сыа тиҥилэҕин туура көтөн, Сири сэттэ бэчээтинэй Тоҕо дайбаан таһаарда. «ХС». Кэтэх (кэтэхтэн кэтэҕиттэн) тардыстан — икки илиилэрин тарбахтарынан хатыйан баран, тиэрэ кэтэхтэригэр сыттаналлар (көҥүллүк, холкутук, онуманы эргитэ саныы-саныы сынньана сытар эр дьоннор үгэстэрэ). ☉ Лежать на спине, сцепив руки замком на затылке (поза безмятежно отдыхающих и размышляющих мужчин)
Сылаанньыйан, ытык сэргэ төрдүгэр кэтэх тардыстан сытан эрэн, халлааны одуулуубун. Н. Лугинов
Кини бүгүн кинигэтин туора ууран баран, сахалыы кэтэх тардыстан, хоһун үрдүн одуулуу сытта. Н. Лугинов
Охойоо, балаакка иһигэр тиэрэ түһэн, кэтэх тардыстан сытан, бэйэтин ытын хайгыыр. А. Кривошапкин (тылб.). Кэтэх тардыһыы — быанан сосуһан оонньуур оонньуу (быаны кэтэҕиттэн мүччү тартарбыт эбэтэр соһуллан сурааһыны нөҥүө тахсыбыт кыайтарбытынан ааҕыллар). ☉ Якутская национальная игра: два игрока в упоре лежа, находясь по разные стороны проведенной по земле черты, тянут друг друга на свою сторону надетым на шею ремнем. У кого ремень слетит или кого перетащили за центральную линию, тот считается побежденным. Кэтэх тыа — балаҕан кэлин өттүнээҕи тыа. ☉ Лес, находящийся за задней стороной юрты
Кэрэ куолас Кэҕэ көтөр Кэтэх тыаҕа Кэлэн түстэ. Күннүк Уурастыырап
Кэтэх тыаҕа чоргуйар кэҕэ куолаһын кытта оһуохай дуораһыйда. А. Сыромятникова
Киэҥ аларга-күөрэгэйдэр, Кэтэх тыаҕа кэҕэлэр Кукууктууллар, күөрэйэллэр. И. Эртюков. Кэтэхтэн киэһээҥҥи оскуола — үлэлиир ыччат үөрэнэр оскуолата. ☉ Заочная вечерняя школа
Оройуон киинигэр кэтэхтэн киэһээҥҥи оскуола тоҕус учуутала тыа сирдэринээҕи консульпууннарга сыһыарыллан кыраапык быһыытынан тахсан көмөлөһөллөр. «Кыым». Кэтэхтэн үөрэн — сиэссийэҕэ бэйэҥ бэлэмнэнэн үөрэн. ☉ Учиться заочно
Семен Романович, үлэлээбит бастакы үс сылыгар кэтэхтэн үөрэнэн, улаханнык эрэйдэнэн университетын бүтэрбитэ. Н. Лугинов
Афанасий дойдутугар тахсан аҕыйах сыл учууталлыыр, реальнай училищены кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр. Софр. Данилов. Кэтэхтэн үөрэнии — лиэксийэлэргэ сылдьыбакка, бэйэ дьарыктанан үөрэниитэ. ☉ Заочное обучение. Кэтэхтэн үөрэнээччи — кэтэхтэн үөрэнэн дьарыктанар киһи. ☉ Учащийся заочной формы обучения
Ааҕар саалаҕа оскуола үөрэнээччитин, пропагандиһы, сопхуос специалиһын, үрдүк үөрэххэ кэтэхтэн үөрэнээччини, мэхэнисээтэри, булчуту уо. д. а. идэлээх киһини түбэһэ түһэн көрсүөххүн сөп. «Кыым». Кэтэхтэн үөрэхтээһин — кэтэхтэн үөрэнэр үөрэҕи тэрийии, кэтэхтэн үөрэнэр үөрэҕинэн ыччаты хабыы. ☉ Организация сети заочного обучения, охват заочным обучением молодежи
Бу күннэргэ биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр киэһээҥҥи уонна кэтэхтэн үөрэхтээһин оскуолата тэриллибитэ түөрт уон сылын туолла. «Кыым». Кэтэх уолаҕаһа — кэтэх чочоҕорун аннынааҕы хотостугаһа. ☉ Углубление в затылке
Кэтэҕин уолаҕаһыгар түмүктээх суһуохтаах. Д. Говоров
Тимир Саппыкы …… сүгэ өнчөҕүнэн Бадаайкыны кэтэҕин уолаҕаһыгар сырбаппыта. Д. Таас. Ыт кэтэҕэ түөлбэ. — хаамарга эрэйдээх, оҥхойдоох, оллороот-боллороот сир. ☉ Труднопроходимое, ухабистое, бугристое место, буерак
Мин лирика куруҥар биирдэ эмэ киирдэхпинэ, Лааҥкыга, ыт кэтэҕэр умса төннө түстэхпинэ, Абараммын, Алдьанаммын, Ону саҥараммын, суруйаары гыннахпына, Кэтэхпэр — мин истэбин — Кимнээх эрэ тыыналларын. С. Тарасов
Тула өттө кураан сайын түргэнник куурар-хатар, ыт кэтэхтээх, дулҕалаах, кымырдаҕас уйалаах, ыарҕалаах, кураайы толооннор. Г. Нынныров
Ыт кэтэхтэрэ хаар анныгар хагдарыйбыт бөлкөй-бөлкөй от быыһыгар чочоруһан олороллорун көрүөххэ сөп. «ХС»
ср. др.-тюрк. кет ‘конец, зад’, др.- тюрк. кед ‘конец, задняя часть’, тув. кэдэ ‘задняя сторона’, эвен. кэдэкэн ‘затылок’