прил. сыҥсыйар, боруоска; нюхательный табак боруоска табах.

аат. Киһи-сүөһү, кыыл муннун үүтэ, көҥдөйө, муннун аллараа кырыыта. ☉ Ноздря, ноздри
[Үчүгэй Үөдүйээн] бууру муннуттан сиэтэ барбыт, эһэни тэбэгэйиттэн сиэтэ барбыт, тайаҕы таныытыттан сиэтэ барбыт. Саха ост. I
Ат, таныытын тыаһаппытынан, туора ыстанна. Амма Аччыгыйа
Костя торбуйах таныытыгар ытыһын ууммутугар, атыҥыраан …… баһын быһа илгистимэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
Оҕонньор олоҕун оҥоһунна, икки таныытыгар биирдии кымаах боруоска табах уурунна. С. Сарыг-оол (тылб.)
◊ Тартаҕар таныы — киэҥ үүттээх кэтит таныы (үчүгэй сэлиик буолар ат биир сүрүн бэлиэтин быһыытынан сыаналанар). ☉ Широкие ноздри (один из признаков хорошего рысака)
Киэҥ, аһаҕас харах, тартаҕар таныы сылгы этсиин өттүнэн сөпкө сайдыбытын туоһулуур. АНП ССХТ
ср. каракалп. танау ‘ноздря’, алт. танак ‘внутренность носа’

туохт. («й» мурун дорҕ.)
1. Дьону кыбыһыннарар, өһүргэтэр гына толоостук, эмискэ тыл ыһыгын; этиллиэ суоҕу этэн кэбис. ☉ Сказать что-л. не к месту, брякнуть
Харытыана соһуйбут курдук: «Һуу, ыйыппытыҥ буоллар тахсыам этэ», — диэтэ уонна саатта даҕаны, кыбыһынна даҕаны: «Тоҕо бу айылаах айахтаттамый?» — дии санаата. П. Ойуунускай
[Сырбай:] Айдааны таһаарымаары, кистээн олорбутум, сүбэлэһэн баран, миэ-рэ ылаары, ону бу уол айахтатан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Улуу эмээхсин аатын алҕас айахтатан кэбистим дуу. Чэ, ол эрээри миигин, кыра киһини, муодалаабат ини. И. Гоголев
2. кэпс. Сымыйанан-кырдьыгынан элбэхтик саҥар, лахсый. ☉ Разглагольствовать, болтать (перемешивая ложь и правду)
Поль Робсон курдук бүтүн аан дойду үрдүнэн биллэр дьону Линч суутунан өлөрөргө соруналлар. Уонна Америкаҕа «демократия» дии-дии айахтаталлар. Н. Габышев
Кимнээхтэринханныктарын эппэттэр, ааттарынсуолларын айахтаппаттар. И. Данилов
3. кэпс. Саҥаҕын кыан, ону-маны, буолары-буолбаты саҥарыма (үксүгэр соруйар, дьаһайар киэпкэ тут-лар). ☉ Молчать, держать язык за зубами (обычно употр. в повелительной ф.)
[Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Айахтат, акаары кыыс! Аламай күнү кытта Аалса сытар андаҕардаах Ааттаах байҕал Аччаан эрэрэ буолуо диэн, Аҕалан испит Акаары далаҕаный!.. Өксөкүлээх Өлөксөй
— Бу хотун миигин сүгүн тыыннар эрэ, — Гаврил боруосканы сыҥсыйа-сыҥсыйа муннун аалла. — Хата, арыгы иһээри гынным. — Айахтат, кэм кини арыгыта, айаҕа. М. Доҕордуурап

1. тыын I диэнтэн дьаһ. туһ. Ньыыкан кыайан тыыннарбаттыы күөмэйэ аһыйда. Е. Неймохов. Быччыҥнары толорор үлэлэриттэн көрөн хас да бөлөхтөргө араартыыллар: такытар, чиккэтэр, эҕиритэр, төттөрү тыыннарар уо. д. а. СИиТ
2. кэпс., сэтэр. Кими эмэ холкутук саҥарт, саҥарар кыахта биэр. ☉ Давать кому-л. возможность что-л. сказать, выговориться
   Сиидэрэп хаанын хамнатан, үлтү дибдийэн: «Эһиги кулаак кутуруктараҕыт, эһигини кытары холкуостан таһаартыахха баар», — диэн саба саҥартаан, биир да киһини тыыннарбата. Күндэ
   «Бу хотун миигин сүгүн тыыннар эрэ», — Гаврил боруосканы сыҥсыйа-сыҥсыйа муннун аалла. М. Доҕордуурап
   [Яков — Васяҕа:] Эйигиттэн ыйытыллыбат. Бэл билиҥҥиттэн киһини тыыннарбат оҕо, эгэ улааттаҕына хайдах буолуой? Сиртэн сэрбэйбэккэ сылдьан улахан киһини кытта тэҥҥэ тыл аахсар. Н. Туобулаахап
   ♦ Тыҥалааҕы тыыннарбат көр тыҥа
   Хотуна …… Чалыбыай Аана диэн тыҥалааҕы тыыннарбат дьахтар. И. Федосеев. Утары тыыннарбат — кими эмэ утары саҥардыбат. ☉ Не давать кому-л. возможности возразить (букв. не позволяет дышать против)
   [Сүөкүлэ:] Оннооҕор кыыһым Дааска, убайыгар көҕүйэн, дьиэтигэр таба олорбот буолан хаалла. Тугу эмэни саҥаран, үөрэтэн көрөөрү гыннахпына, убайа буолуохсут, көмүскэһэн, утары тыыннарбат буолла. А. Софронов. Хабахха тыыннар — кими эмэ төрүт саҥардыма, бэйэтин санаатын этэр кыаҕы биэримэ. ☉ Не давать кому-л. говорить, свободно высказывать свои мысли
   Хабахха тыыннарар муҥур суут (өс хоһ.). Хайа, мантан антах хабахха тыыннарыыһыгын, хабарҕабыттан хаба олорууһуккун дии. И. Никифоров