1) непривязанный; незакреплённый; свободный || свободно; босхо сүөһү скот на свободе; оҕуһуҥ босхо сылдьар твой бык ходит свободно (не привязан); босхо бар= освобождаться; отвязываться (от привязи); ыт босхо барбыт собака отвязалась; гайка босхо барбыт гайка разболталась; 2) бесплатный, даровой || бесплатно, даром; босхону эрэ үрдүнэн очень дёшево, за бесценок (букв. чуть выше, чем бесплатно); маны барытын босхо биэрэр всё это он отдаёт даром.

a. free, unencumbered, unattached; cheap; босхолоо= v. to liberate; босхолооһун n. liberation, liberating

1. сыһ.
2. Тугунан да туттарыллыбакка, иҥиннэриллибэккэ эбэтэр көҥүл хамсыыр, холку гына туттарыллан. ☉ Без закрепления, свободно или в свободном, недостаточном закреплении. Үөһээҥҥи бэрэбинэ босхо сытар, туттара иликпит
   □ Арай таһырдьа тымныы тыал босхо турар түннүк тааһын хамсатар тыаһа тырдыргыыр. Н. Якутскай
   Сатанар буоллаҕына, босхо ыйанан турар гына баайдахха ордук буолуо этэ. Эрилик Эристиин
3. Баайыллыбакка, тутуллубакка; баайбакка, көҥүл. ☉ Не на привязи, на свободе (о домашних животных). Ыт босхо сылдьар
   □ Хараанай эмээхсин ынаҕын хотонугар босхо ыытта. И. Гоголев
   «Этэҥҥэ сырыт! Аны маннык иэдээҥҥэ түбэһимэ!» — диэн алгыыалгыы, үс доҕордуулар туртастарын босхо ыыппыттара. И. Федосеев
   Ыраас күөх хонууларга Аттар аһыы сылдьаллар. Отуу кэтэх өттүгэр Иитиэх эһэ босхо сытар. А. Пушкин (тылб.)
4. Иҥнибэккэ чэпчэкитик, холкутук, аллаахтык (үксүгэр, соһон сыҕарытар тугу эмэ этэргэ). ☉ Без затруднений, без труда; легко, свободно (о скольжении, напр., саней)
   Айаҥҥа үчүгэй буоллун диэн соруйан оҥорбут курдук хам тоҥон хаалбыт тааҥ үрдүнэн сыарҕалар босхо сүүрэн истилэр. Эрилик Эристиин
   Эн хотууруҥ босхо сүүрэр, доҕор! Амма Аччыгыйа
   △ Ордук түргэнник уонна холкутук (киһи хайа эмэ миэстэтин хамсааһынын этэргэ). ☉ Без труда, с легкостью, свободно (о движении глаз и др. органов человека)
   Кини …… босхо сүүрэлээбит күөх харахтаах, курбуу курдук үрдүк уҥуохтаах, саха ийэтиттэн хаана суох нуучча киһи этэ. Эрилик Эристиин
   Кыыс сүр босхо баҕайытык баһын эргичиҥнэппитигэр баттаҕа …… саба түспүтүн ып-ыраас, сип-синньигэс тарбахтарынан сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
5. кэпс. Хаайыллыбакка (хаайбакка), тутуурга киирбэккэ (киллэрбэккэ; көҥүлгэ). ☉ Не в заключении, на свободе
   Амурга өр босхо сырытыннарыа суохтарын сибикилээн, А. Наумов киин Россияҕа барар. Софр. Данилов
   Балбаара эмээхсин, эн манна ол-бу буолума. Хата бэйэҕин даҕаны босхо сырытыннарарбытыгар үөрбэккин. Хаайтаран кэбиһиэм. С. Ефремов
   Муннукка турдахтарына …… босхо сылдьааччылара килиэп аҕалан биэрэр. Амма Аччыгыйа
6. Атыы эбэтэр хамнас, төлөбүр төлөөбөккө (ылбакка) эбэтэр наһаа кыраны төлөөн (ылан). ☉ Бесплатно, даром или за бесценок. Киһи наадыйара босхо көстүбэт
   □ [Дьаакып кинээс:] Эн дьадаҥыҥ, тугуҥ да суоҕа мин буруйум буолбатах
   Акаарыны, миигин, тохто сытар үптээҕи-астааҕы булаҥҥын, босхо ылаҥҥын сиэри гыммыккын дии. А. Софронов
   Никифоров кинээс бэйэтэ үлэлээн байбат, киһини босхо үлэлэтэн байар. М. Доҕордуурап
   Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри буор босхо хомуйар. Н. Якутскай
   △ кэпс. Туох эмэ атаҕастабылга хардатын биэрэн ситиспэккэ эбэтэр оннук атаҕастаан баран ол иэстэбилигэр түбэспэккэ; хардата суох, көҥүл. ☉ Без ответа, без наказания, без отмщения (оставлять обиду с чьей-л. стороны); безнаказанно (наносить кому-л. обиду)
   Дьадаҥы сирэйэ аны босхо быстыбат буолбута. Амма Аччыгыйа
   Бу дойдуга атаҕастанар да күннээх буоллахпына — көҥүлбүн, бырааппын босхо тэбистэриэм суоҕа, көмүскүүр сууту булуом. П. Ойуунускай
   [Маайа:] Аҕам хаана босхо тохтуо суоҕа. С. Ефремов
   Хайдах?! Оччоҕо балтыбытын босхо атаҕастатабыт дуо? Н. Лугинов
7. даҕ. суолт.
8. Туох да туттарыыта (тутуллара), баайыыта суох эбэтэр ситэтэ суох туттарыылаах. ☉ Ничем не закрепленный, не связанный или недостаточно закрепленный
   Бука диэн, аллара киирэн баран быаҕын ыһыктаайаҕын, онно таастарыҥ босхо буолуохтара. С. Ефремов
   Босхо болуот мас курдук Уста сылдьар урсуна биллибэт, Нуучча киһи аалын курдук Айаннаан сылдьара биллибэт, Абыраллаах, аһыныылаах Аан ийэ дойду Бу курдук Айыллыбыт эбит. Саха фольк. Сарсыарда туран Дьячковскай оҕонньор …… аттарын ыҥыырдаспыта буола-буола, холуннарын босхо гына тардан биэрэн атаартаабыт уонна бэйэтэ, сыбыдах ат үрдүгэр түһэн, тыанан быһа Едлин этэрээтигэр тиийэн тыллаабыт. Эрилик Эристиин
9. Көҥүл хамсыыр курдук күүһэ-сэниэтэ суох буолбут (киһи-сүөһү илиитин-атаҕын, төбөтүн этиллэр). ☉ Ставший свободным в результате утраты силы или расслабления (о конечностях и голове человека, животных)
   Кыыс төрүт утарыласпата, илиитэатаҕа утуйбут киһи илиитинии босхолор. И. Гоголев
10. көсп., кэпс. Ордук түргэнник, имигэстик, холкутук хамсыыр (киһи хайа эмэ миэстэтин этэргэ). ☉ Способный с легкостью и быстро поворачиваться, двигаться (о голове, глазах и суставах человека). Төбөтө мэкчиргэ төбөтүн курдук босхо
    □ Тос курдук дуоһунастаах киһи Чугаһыырын кытта: һиһи-һи! — Утары сүүрэн тиийэн тута Уҥа илиитин ыга тутта
    Эргичиҥнэс босхо моойдонно, Иэмэх имигэс тоноҕостонно. Ф. Софронов
11. Ханыыта, кэлимэ суох, быстах, ойдом. ☉ Отделенный или отделившийся от основной массы, стоящий особняком; отдельный, обособленный. Босхо тумул. Босхо былыт
12. Туох да таһаҕаһа, үлэтэ суох, иллэҥ. ☉ Ничем не нагруженный, не занятый, свободный
    Үксүгэр аҥаар илиитигэр улахан бартыбыаллаах, босхо илиитинэн сайгылдьыччы дайбаталаан …… уулуссанан баран эрэрин эбэтэр мунньахтарга сылдьарын мин да түбэһэн көрүтэлиибин. Амма Аччыгыйа
    Модьу атах модьугу Айан күүһүн харгыстыы Аҥаар босхо атаҕынан Ааһар тииттэн тардыспыт. Т. Сметанин
    △ Үлэҕэ эбэтэр туох эмэ улахан наадаҕа тутуллубат, бокуойдаах, иллэҥ. ☉ Не занятый трудом или каким-л. делом, свободный (о времени)
    Олох-дьаһах диэн дьоннор олохторун саамай күннээҕи салаата. Онно киһи производственнай уонна общественнай үлэттэн босхо бириэмэтин барытын атаарар. ДИМ
13. Атыыта, төлөбүрэ суох. ☉ Производимый или используемый без оплаты затрат, даровой, бесплатный. Босхо аһылык. Босхо кэнсиэр
    □ [Хобороос:] Амсай, кытаат
    Хата босхо үүтү иһиэҥ. С. Ефремов
    1978 сыллаахха ГДР-га баран күүлэйдээн кэлэргэ босхо путевка анаммыта. ПДИ КК
    Биллэн турар, кинээс тойон «иитиэх» уол оҥостубут буоллаҕына, ол тулаайах уол сордоох аны өлүөр диэри босхо хамначчыт буолар. Н. Якутскай
14. аат суолт. Атыыта, төлөбүрэ суох көстөр туох эмэ. ☉ Даровая, бесплатная вещь
    [Уйбаан:] Киһи босхото дьоло суох дииллэрэ кырдьык эбит. А. Софронов
    Тоҕо биһиги, айылҕаҕа тугу да эппэккэ, киниэхэ көмөлөспөккө, наар босхону хомуйабыт? Далан
    Икки атахтаах бииһин ууһа …… үпкэ, барыска, босхоҕо умса түһэр. Н. Павлов
    ♦ Босхо бастаах фольк. — ырыаҕахоһооҥҥо үксүн бороҥ урааҥхай диэн ситимҥэ уларыйбат быһаарыы курдук туттуллар, киһини төбөтүнэн хамсанарын хоһуйан этэр ис хоһоонноох. ☉ Постоянный фольклорный эпитет, используемый в основном с выражением бороҥ урааҥхай и описывающий человека по движению головы: «со свободно вращающейся головой»
    Боһоллоох дьыл обургу Босхо бастаах Бороҥ урааҥхайы Буор дьиэ анныгар Боҕутуннаран олорпута. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Босхо бастааҕынан, Бокуйар сүһүөхтээҕинэн, Сиик-туман тыыннааҕынан, Симэһиннээх эттээҕинэн Орто туруу дойдуну Олоҕун булларыахха диэннэр, Улуу күтүрдэр, Уот буурайдар Ууруу уурбуттар. П. Ойуунускай. Босхо тыллаах (бэлэстээх) — тылын кыаммат мээнэ саҥалаах киһини тыла мээнэ хамсыыр диэн хоһуйан этии. ☉ О болтливом человеке
    Санаабытын саҥара сылдьар босхо соҕус тыллаах эдэр киһи репликаттан өһүргэммитэ буолла. Г. Нынныров. Кулун босхо сырыт кэпс. — дьиэ-уот көрүнүүтүн кыһалҕатыгар киирэ илик эдэр киһини, кыыһы этэргэ: туох да кыһалҕата түбүгэ суох олох көҥүл сырыт. ☉ Гулять совершенно свободно, беззаботно (о несемейных молодых людях)
    [Ыстапаан:] Мантан чугас Кумах Хаппытыан кинээс Куччугуй кыыһа Кулун босхо сылдьар. А. Софронов
    Уҥуохтара <халыр> босхо бардылар көр уҥуох. «Төһө эрэ итиинэн-тымныынан, уотунан-мууһунан хаарыйбахтыыр», — диэн уҥуох уҥуохтара босхо бардылар, сатаатахха, сыҥаахтара бабыгырас буоллулар. П. Ойуунускай
    Үөрүүбүттэн уҥуоҕум халыр босхо барда. Т. Сметанин
    ◊ Босхону эрэ үрдүнэн — олус кыра сыанаҕа, олус чэпчэкитик. ☉ За очень низкую плату, за бесценок
    Аара биир ат атаҕа суох буолбутун, хайдах да гынар кыаҕа суох буолан, босхону эрэ үрдүнэн атыылаабыта. А. Сыромятникова

туохт.
1. Баайыыттан, кэлгиэттэн сөлүн, төлөрүй (сүөһүнү, киһини этэргэ). ☉ Срываться, освобождаться от привязи или пут. [Алааппыйа:] Сүөдээр, атыҥ босхо барбыт ээ. Онтукаҕын тахсан тут. Н. Неустроев
Бурхалей, илиитэ босхо баран, били мэйиитэ дөйөр өлөр өлүү суолугар киллэрбит бааһын туттан көрдө. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ туттарыыттан, баайыыттан төлөрүй эбэтэр холкутаа. ☉ Освобождаться, отрываться от закрепления или становиться свободным, разболтаться
Онуоха били дүлүҥнэрэ босхо барыталааннар, Ньыыкан өрө сүгэн туран кэлбит. М. Чооруоһап
Оҕуһун бурҕалдьыта олус босхо барбытын дьиибэргээн, нэһиилэ кэннин хайыһан көрбүтэ, сыарҕата кураанах: хоруоп мэлигир. Ф. Софронов
△ кэпс. Чэпчээн эрэйэ суох соһуллар, хамсыыр, барар буол; улаханнык чэпчээ. ☉ Становиться более легким, незатруднительным, быстрым (напр., о скольжении саней)
Көннөрү кэмҥэ хара күүскүнэн өрө мөхсөн, нэһиилэ сыралаһан кыайар үлэҥ ол саҕана эмискэ чэпчээн, босхо баран, бэйэтэ бэйэтиттэн ыпсан тахсар буолар эбит. Н. Лугинов
3. Сылайан эбэтэр туох эмэ буолан мээнэ хамсаа (киһи миэстэлэрин этэргэ). ☉ Трястись, дрожать от усталости, нервного напряжения (о суставах и органах человека)
Манньыаттарын икки ытыһынан ыгыта туппахтаата, уостара ибир босхо бардылар. Т. Сметанин
Кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
Ырбаахытын сиэхтэрин ньыппарыммыт, сүртүүгүн устубут, кубарыйан хаалбыт, сыҥааҕа босхо барбыт доктор хостон таҕыста. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. бош ‘свободный, пустой’

сыһ. Туох да хааччаҕа суох, туох да бобуута суох. ☉ Без каких-л. ограничений и запретов, свободно, беспрепятственно
Судаарыстыбаттан судаарстыбаҕа, континентан континеҥҥа сылдьыһыы, билиҥҥи биһиги өрөспүүбүлүкэлэрбит икки ардыларыгар сылдьыһыы курдук, көҥүл-босхо буолбут. Амма Аччыгыйа
Өлүөнэ эбэм дьөссө кыараан, көҥүл-босхо бараары, күр таас хайатыгар тахсан түөһүнэн милкийэр. Суорун Омоллоон
— Алыс да көҥүл-босхо барбыт оҕоҕун, доҕор! Өрө быччаҥнаан ким уолай бу? Амма Аччыгыйа