көр бохсурҕан
Сорох саха ыаллара, дьылыттан көрөн, дьиэлээх дьахталлар, оҕолор үөрэ отун, унньууланы, сарааҥканы, нохсурҕаны, кииһилэни, отону эҥин хаһааналлара. И. Алексеев

аат. Ириҥэтийии, сэтэрийии, сүһүрүү (киһи, сүөһү бааһын этэргэ). ☉ Нарыв, воспаление; сепсис. Бохсурҕан сэбирдэхтэрин норуодунай медицинаҕа баас көрдүйүүтүн утары …… туһаналлар. МАА ССКОЭ. Тураах отонун бопторон ыалдьыыны, дөйүөрүүнү эмтииргэ итиэннэ хааны буойар уонна баас көрдүйүүтүн утары сириэстибэ быһыытынан тутталлар. МАА ССКОЭ

аат. Оргутуллубут үүтү бүрүйэн, бөлөнүтэн баран сиир үрүҥ аһылык. ☉ Кисломолочный продукт, получаемый путём заквашивания кипячёного молока, сорат
Кеша биһикки биир улахан миискэттэн сүөгэйдээх тымныы суораты ньуосканан баһан сиибит. Н. Габышев
Суораты тымныы сиргэ ууран сойутуллар. Дьиэ к.
◊ Суорат от бот. — бөлөхтүү үүнэр куорсуннуҥу быһыылаах тыырыттаҕас сэбирдэхтээх олус сыттаах от үүнээйи. ☉ Тысячелистник
Суорат от сүнньүнэн арамааска курдук дьайыылаах. ФВН ТС
Гастрикка арамааска, суорат от, бохсурҕан …… ордук туһалаахтар. АВТ ГСЭ
ср. ДТС йоҕрут, тюрк. йоҕурт ‘кислое молоко’, кирг. жуурат ‘цельное кислое молоко’

аат.
1. Сап, быа, иҥиир биир синньигэс утаҕа, салаата. ☉ Волоконце нитки, одна нить ссученного в несколько ниток шнурка, сухожилие
Быа үс утаһына быһа ыстанан хаалта. Күннүк Уурастыырап
Утаһыннары синньигэс уһуктарын холбуу имэрийэн эрийдэххэ утах тахсан кэлэр, икки утаҕы холбуу хаттахха ситим буолар. ГПП ТО
Кычым. Бу аата үрүҥ түүнү, кылы сыыйан баран, олус синньигэс гына сыыйыллыбыт иҥиир утаһынынан баттата тигии, ойуу дьураатын батыһа ис өттүн хараҥа гына өҥнүүллэр эбэтэр бу кыым курдук өҥнөөх сабынан толороллор. НБФ-МУу СОБ
Хамтүм нэһилиэктэргэ сылдьан көрдөххө, хаппыт тирбэҕэ, сэбэһэ утаһына, бирээдьинэ төрдүгэһэ, салҕааһыннаах өтүү, муоһа, көнтөс сир ахсын элбэх буолар. «ХС»
2. Кыл курдук синньигэс туох эмэ. ☉ Что-л. тонкое, похожее на конский волос
Бу сылдьан …… боруобаттарга утаһыннары арааран хам баайары көрөн билэр, олору бэйэтэ оҥорорго үөрэнэр. «ХС»
Хойуу баттаҕын утаһыннара сүүһүгэр саба түспүттэр. «Кыым»
Эн миэхэ бытыккыттан үс утаһынна аҕал. ҮҮА
Баттаҕар үрүҥ утаһыннар көстөр буолбуттар. В. Арсеньев (тылб.)
3. биол. Үүнээйи уһун синньигэс утаҕа. ☉ Волокно (растения)
[Бохсурҕана] сэбирдэхтэрэ утаһыннардаах бөҕө тымырдардаах. СМН АҮө
Хаппыыста мас сэбирдэхтэриттэн кумааҕы оҥороллор, утаһыныттан быа уонна ханаат хаталлар. КВА МГ
◊ Сото утаһына — сото утаҕа диэн курдук (көр утах II)
Маска кыбыппыт атаҕыҥ сототун утаһына тостубут быһыылаах диэн, травпууҥҥа илдьэн гипсэлээбиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Хары утаһына — хары утаҕа диэн курдук (көр утах II). Харыларын утаһынын үүттээн быаҕа тиһэн, сынньан, тыыннаахтыы ииҥҥэ симэн өлөртөөбүттэрэ. А. Бэрияк
ср. бур. утаһан ‘нитка, нить’, тунг. утаһун ‘шёлковый шнур’, тув. удаҕын ‘нить’

туохт.
1. Киһи этэ аһыйар, ыарыыланар гына сытыытык тымныынан биитэр итиинэн салаа, билин. ☉ Вызывать ощущение жжения, обжигать, жечь (о чём-л. горячем или холодном)
Сарсыардааҥҥы дьыбар кулгааҕын хаарыйда, сымнаҕас түү былаатынан саба тардынна. А. Сыромятникова
Түүҥҥү тымныы салгынтан чараас таҥаһым эппин тыбыс-тымныынан хаарыйар. В. Иванов
Күлүмнүүр күн уота Көхсүгэр тыкпыта Уорҕатын таһыйар, Уотунан хаарыйар. «ХС»
2. Хаһыҥнаа, тоҥор. ☉ Подморозить, прихватить
Хаар хаһыҥ маҥнай нарыннамчы хатыҥ мастары хаарыйда. И. Сысолятин
Оҕурсуну үүннэрэргэ кылаабынайа тымныы хаарыйбат сирин булуу буолар. ФНС ХО
3. көсп., кэпс. Кими эмэ сирэй-харах ас, хомуруй, кириитикэлээ. ☉ Подвергать кого-что-л. критике, указывать на недостатки
Кириитикэбэр аан бастаан дириэктэри хаарыйыам, онтон сопхуоһу даҕайыам. Н. Габышев
Кырдьаҕас үлэһит эдэри үөрэтэ таарыйа, биир обургу мунньахха хаарыйан турардаах. И. Павлов
Форумҥа тыа оскуолатыгар үөрэтии хаачыстыбата намыһаҕын хаарыйбыттар. «Кыым»
4. көсп. Ыар өйдөбүлү хаалларан, ыарыылаахтык биллэн аас, таарый (тугу эмэ этэргэ). ☉ Больно задевать когочто-л., ранить (о чём-л.)
Сэрии кэннинээҕи кырыымчык, тиийиммэт-түгэммэт олох ыар тыына барытыгар биллэрэ, хаарыйан ааһара. В. Гаврильева
Маша ити эппит аҕыйах тыла Николай сүрэҕин ыарыылаахтык хаарыйда. А. Сыромятникова
Дьулус иннигэр олох хаҕыс салгына хаарыйа охсубут, уйулҕатын хаһыҥҥа хаарыйтарбыт кыысдьахтар олорорун саҥардыы өйдөөн көрдө. С. Юмшанов
◊ Хаарыйар от — ытырыык от диэн курдук (көр ытырыык)
Бохсурҕана, хаарыйар от, зверобой суурадаһыннарынан сайҕаатахха, баттах сыата эмиэ аҕыйыыр. ФВН ТС
Сааһыары сайын кыылга сүмэһиннээх аһылыгы оҕуруот аһынан, хаппыыста сэбирдэҕинэн, хаарыйар отунан уо. д. а. үүнээйинэн толоруллар. САССР КИиФ
Саһылы иҥэмтэлээхтик аһатыыга сүбүөкүлэ, кучу, хаарыйар от, мас сэбирдэҕэ, онтон да атыттар туһалыыллар. БЗИ СА
ср. др.-тюрк. хавыр, хаҕур, хоҕур ‘жарить, калить’, кирг. каары ‘прижигать калёным железом’

төһө ахс. аат.
1. 5 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 5. Биэскэ иккини эп. Биэстэн үһү көҕүрэт
△ 5 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 5. Биэс харчы. Биэс сыл тухары
□ Оройуон мантан биэс көс. Амма Аччыгыйа
Биэс хонук айаннаан ийэлэрин балаҕанын дьэ көрбүттэрэ. И. Данилов
Хас биирдии киһи иккиттэн биэскэ диэри күрүө сирдээх буолуох тустаах. М. Доҕордуурап. 2.Үөрэнээччи билиитин сыаналыырга «туйгун» диэн сыана. ☉ Отметка успеваемости ученика, означающая «отлично», пятерка. Бүгүн биэһи ыллым. Барыта биэскэ үөрэнэр
3. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «биэстээх, биэс саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В форме принадлежности употребляется в значении «пять лет кому-л., пятилетний». Кыра кыыһа биэһэ. Биэһэ буолан эрэр
тюрк. беш, бес, биш
♦ Биир-биэс кэпсэтиитэ суох көр биир-биэс. Биир биэс кэпсэтиитэ суох, устарга быһаардылар. Биэс тарбах (тарбаҕыҥ) курдук бил калька — бэрт үчүгэйдик бил. ☉ Очень хорошо знать (букв. знать как свои пять пальцев)
Мин кинилэр сүөһүлэрин бэйэм биэс тарбаҕым курдук билэбин. А. Софронов
Бу дойду сирин-уотун биэс тарбаҕын курдук билэр ааттаах суолдьут киһилээхпит. Суорун Омоллоон
Муммат киһи, бу дойдуну биэс тарбаҕын курдук билэр. Н. Босиков. Биэс уон икки күлэр эмэгэт кэпс. — хаарты оонньуутугар «хаарты» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В карточной игре употребляется в значении «карты». Дьэ эрэ, биэс уон икки күлэр эмэгэтим, бэттэх хайыс, сүүйүүтэ биэр
◊ Биэс гыммыт биирэ — биэскэ үллэрбиттэн биир өлүүтэ. ☉ Одна пятая. Биэс гыммыт биирин эп. Биэс гыммыт биирин быс. Биэс муннук мат. — биэс тоһуттаҕас сурааһын бүтэйдии холбоммутуттан турар геометрическай фигура. ☉ Геометрическая фигура, ограниченная пятью замкнутыми ломаными линиями, пятиугольник. Тэтэрээккэ биэс муннукта тарт. Биэс муннук иэнэ төһөнүй? Биэс сүүс — 1) сүүһү биэстэ ылбыт саҕа ахсаан. ☉ Пятьсот. Биэс сүүс сүөһүлээхтэр этэ. Ааҕан биэс сүүскэ чугаһаттым; 2) кэпс. биэс солкуобай. ☉ Пять рублей. Биэс сүүстэ иэһээ эрэ. Биэс тымыр көр бохсурҕан. Биэс тыһыынча — тыһыынчаны биэстэ ылбыт саҕа ахсаан. ☉ Пять тысяч. Биэс тыһыынча харчы. Биэс тыһыынчалаах сон. Биэс тыһыынчаҕа атыылас. Биэс уон — түөрт уонтан уонунан ордук ахсаан. ☉ Пятьдесят
Мин итиннэ сааламмытым биэс уон сыл буоллаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа. Киниискэбэр биэс уон тыһыынча сытар. А. Федоров
△ Үйэ аҥаара. ☉ Полвека. Кини биэс уона. Биэс уоммун эһиил туолабын

I
дьүһ. туохт.
1. Тула халыччы бар, халыйа тарҕан (хол., ууллан, сымнаан эҥин). ☉ Растекаться, расплываться, теряя форму (напр., во время таяния). Быластылыын ууллан ньалҕайбыт. Тиэстэ ньалҕайа тарҕанна
2. кэпс. Хаптайан, халыйан хаалбыт курдук көһүн (туох эрэ улаханы этэргэ). ☉ Быть, казаться приплюснутым, примятым сверху, расплывшимся (о чём-л. крупном)
Хонууга бэрт киэҥ истээх бээс балаакка ньалҕайар. Софр. Данилов
Улахан дьиэ верандатыгар турар ньалҕайбыт улахан дьыбааҥҥа куустуһан олорбуппут. Н. Босиков
Сорох сирдэргэ халыйбыт түгэхтээх, алларааттан үөһэ синньээн тахсар куһаҕан түстээх ньалҕайбыт оттору көрөҕүн. Ходуһа х.
3. көсп. Халыччы барбыт курдук кэтит хаптаҕай, сымнаҕас дьүһүннээх буол (киһи сирэйин, тас көрүҥүн этэргэ). ☉ Быть, казаться чрезмерно плоским, широким (о лице), оплывшим (о человеке)
[Далбаайап] ханньаах обургу күөмэйин уотунан салаан истэҕин аайы, улам-улам тэллэйэн, тиэстэ курдук ньалҕайан истэ. В. Ойуурускай
Костя Шилов [кылаас иһигэр] сүрэҕэлдьээн түгэххэ ууллан ньалҕайбыт. «Чолбон»
Үөл-дьүөл хараҥаҕа Филипп сирэйэ, ууга түспүт ый курдук, ньалҕайа күлүгүрэн көһүннэ. А. Алдан-Семёнов (тылб.)
4. көсп. Аһара уйарҕаа, манньыйан хаал (хол., долгуйан, атаахтаан эҥин). ☉ Стать сентиментальным, расчувствоваться, размякнуть (напр., от волнения, капризничая)
«Аны оҕонньору кытта көрсүһүүбэр ууллан, ньалҕайан хаалыам», — диэн дьиксиннэ. В. Протодьяконов. Тэҥн. ньалбай
ср. монг. нялхрах ‘становиться слабым, нежным’
II
аат. Маардыҥы сиргэ үүнэр туораах сиэмэлээх кылыс от (сүөһү сииригэр сөбө суох аһыы — күһүнүн саһарчы хаппытын сахалар угунньаҕа тутталлара). ☉ Ситник, вострец (осенняя пожелтевшая трава, к-рую используют в качестве потников и стелек)
От охсор массыына алааспыт бэттиэмэтин уонна ньалҕайын бүтүннүүтүн сынан кэбиспит. Р. Кулаковскай
Туораах сиэмэлээх оттор — үкэр, ньалҕай о. д. а. сүөһүгэ туһата суохтар. ДьСИи. Маар сирдэргэ олохсуйар үүнээйи көрүҥүн ахсаана син үгүс: үкэр уонна ньалҕай араас көрүҥэ, уу бохсурҕана, кулун туйаҕа, алтан от уо. д. а. КВА Б

аат. Хара дьүһүннээх дааҕырҕаан саҥарар суордуҥу көтөр. ☉ Ворона
«Даах-дуух», — диэтэ тураах барахсан. П. Ойуунускай
Уйа туттар тураахтар, «Даах-дуух» бөҕө буолбуттар. П. Тобуруокап
Тыа саҕатыгар саҥа кэлбит тураахтар …… хааҕырҕаһан эрэллэр. Бэс Дьарааһын
♦ Ардахтаабыт тураах курдук көр ардахтаа
Уол туохтан эрэ хомойон, ардахтаабыт тураах курдук буолбут. Тураах (кымырдаҕас, тигээйи) уйатын тоҕо тарт көр тарт. Дьэ, доҕоор, тураах уйатын тоҕо тартым, уокка буораҕы дьэ кутан күүдэпчилэттим [бу хаһыыбынан]. Н. Заболоцкай
Тураах уйатын тоҕо тарпыттыы, эмискэ аймалҕан бөҕө өрө оргуйа түстэ. Ф. Софронов
◊ Ала тураах көр ала I
Ала тураах Саха сиригэр дэҥ кэриэтэ көстөр. Өрт турааҕа көр өрт. Өрт тураахтара саас кэлбитин бэлиэтинэн буолаллар. ББЕ З
Хатыҥнарга өрт тураахтара дайҕарахтык көтөн даллаҥнаһаллар. И. Тургенев (тылб.)
Тураах атаҕа — тураах тарбаҕа диэн курдук. Аҕыйах тураах атаҕа, баҕа батаһа үүнэн тураллар. И. Сосин
Тураах атаҕа отунан тэлгэнэ үүммүт тиэргэннэргэ сылгы чыычаахтара да кэлбэт буолбуттара. Айталын
Тураах быта көр быт. Быйыл саас хаар үрдүгэр тураах быта элбэҕэ бэрт. И. Гоголев. Тураах отоно бот. — ойуурга үүнэр, уулаах отоҥҥо маарынныыр, бөдөҥ сэбирдэхтээх уктаах, бустаҕына дьэҥкир кыһыл өҥнөнөр сиэммэт отон. ☉ Арктоус красноплодный. [Тураах отонун] күөх лабаалара эмкэ туттуллаллар. МАА ССҮү. Тураах сугуна түөлбэ. — талахха үүнэр, күөх өҥнөөх, аһыы хабархай амтаннаах уһун ньолбоҕор, бөдөҥ, сиэнэр отон. ☉ Жимолость
Сэппэрээктэртэн орешник, тураах сугуна о. д. а. үүнэллэр. КВА Б. Тураах тарбаҕа бот. — сарбайбыт тарбахтарга маарынныыр сарбынньахтардаах сэбирдэхтээх, биэс эминньэхтээх кыһыллыҥы күөх сибэккилээх, түүлээх умнастаах, хонууга, толооҥҥо үүнэр от. ☉ Герань луговая
М.Н. Караваев дааннайдарынан, Саха сиригэр тураах тарбаҕын аҕыс көрүҥэ үүнэр. МАА ССЭҮү
Элбэх сыллаах отторго дьэдьэн, ньээм, бохсурҕан, тураах тарбаҕа …… киирсэллэр. КВА Б. Тураах хараҕа бот. — күөхтүҥү өлбөөркөй өҥнөөх бытархай отонноох, хараҥа сиргэ сөбүлээн үүнэр, элбэх сыллаах сүлүһүннээх үүнээйи. ☉ Вороний глаз. Тураах хараҕын отонун норуот эмчиттэрэ тутталлар
ср. бур. турлааг, эвенк. тураакии

аат.
1. Тугу эмэ (хол., сон, ырбаахы эҥээрин) холбуу туттарарга, иҥиннэрэргэ аналлаах биэтилэҕэ кэтэрдиллэр, үксүгэр төгүрүк быһыылаах муос, тимир уо. д. а. оҥоһук. ☉ Застёжка для петель одежды, пуговица. Тимэххин тигин. Сонун тимэҕэ түспүт
□ Сорохтор соннорун тимэҕин сүөрэллэр, сорохтор курдарын өрө тардыналлар. Күннүк Уурастыырап
Ваня эмиэ тохтоон, сонун тимэҕин тимэхтэммитэ. Амма Аччыгыйа
Ыалдьыт оҕонньор курун сүөрэн, сонун тимэҕин төлөрүтэн, [ыллаары] бэлэмнэнэн барда. Эрилик Эристиин
2. эргэр. Туох эмэ таҥас (хол., ырбаахы, сон) эҥээрин иҥиннэрэргэ аналлаах кылгас тирии быа. ☉ Короткая кожаная верёвка для завязывания одежды (напр., платья, пальто)
[Ньургун Боотур] Төттөрү-таары хаама-хаама Быа куру быһа курданна, Илин-кэлин тимэҕин быһыта баанна. Ньургун Боотур
Киэҥ халлаан кыыс дьахтар сарыы тимэҕин курдук таҥнары намылыйан түстэ. Ньургун Боотур
Таҥас сарыы тимэҕинии Уһаан, тэнийэн биэрбиттэр. Айталын
3. Ханнык эмэ музыкальнай үнүстүрүмүөн (хол., байаан, хормуоска) баттаатахха, оҕустахха тыас таһаарар кунуопката, быластыыҥката. ☉ Пластинка, кнопка музыкального инструмента, удар по которой приводит в движение рычаги механизма, клавиша
Коля имигэс тарбахтара байаан тимэхтэрин баттаталаан дьиэрэҥкэйдии тэбэн бардылар. П. Аввакумов
Кини байаанын тимэхтэрин тарбахтарынан лычыгыратаат, истээччилэр диэки тугу эрэ ыйытыах быһыынан көрүтэлээн ылбыта. СДТА
♦ Тимэҕэ сөлүннэ (өһүлүннэ) — 1) туох эмэ буом буолбута төлө барда (хол., кэпсээн, сэһэн аанньа тахсыбакка сылдьан баран күөдьүйүүтэ). ☉ соотв. начал клеиться (разговор)
Туонньалаах дьиэҕэ иккиэйэҕин хааллылар, кэпсэтии тимэҕэ сөлүннэ. В. Яковлев
Көр-нар, кэпсэтии-ипсэтии улам-улам тимэҕэ сөллөн барда. Н. Босиков
Биһиги сэһэргэһиибит тоҕо эрэ бэрт ыараханнык саҕаламмыта, тимэҕэ сөллө охсон биэрбэтэҕэ. «ХС»; 2) туохтан эмэ туттуна, тардына сылдьан дьэллэмэ киирдэ, кэпсэтинньэҥ буолла. ☉ Начать говорить свободно, открыто, непринуждённо, стать общительным, разговорчивым (после долгого молчания)
[Микииппэр] көрө-нара, сэһэнэ дьэ киирдэ, тимэҕэ дьэ сөлүннэ. Күндэ
Бэйэтэ төрдүнэн-ууһунан Сибиир киһитэ буолан, тимэхтэрэ сөллөн сэһэргэстилэр. С. Тумат
Оннооҕор олус сэрэх-таамах дьон киниэхэ тимэхтэрэ сөллөн, ирэн-хорон, муҥатыйан бараллара, сүбэлэтэллэрэ. «ХС»; 3) ыарахан ыарыыттан өрүттэн үтүөрэр, көнөр суолга киирдэ. ☉ Выйти из критического состояния
Өлүөхчэ өлбөккө сылдьан Өлөксөй хааман түөрэҥэлээтэ. Онтон «тимэҕэ сөллөн» уол улам килэрийэн-молоруйан улаатан истэ. Амма Аччыгыйа
Ньукуус онтон [эһэтэ булка ылыаҕыттан] ыла тимэҕэ сөллөн, хаана-сиинэ кэйэн, хатарҕаан, өрүттэргэ барбыта. Ф. Постников
◊ Алтан тимэх көр алтан
Аан ийэ дойдум Алтан тимэх курдук Арылыҥнаан киирэн барда. С. Зверев
Алаас иһигэр Алтан тимэҕи От быыһыгар олус элбэҕи Ким эрэ ыспыт, Ити — алтан от эбит. И. Эртюков. Тимэх балык биол. — кыра хатырыктаах, бөкүнүк эттээх, уһун синньигэс (сүүрбэотут сэнтимиэтир кэриҥэ) балык. ☉ Вьюн, шиповка сибирская (вид рыбы). Балыгы быһыы-тутуу хоһуйан ааттааһын …… түбэлтэлэрэ биһиэхэ бааллар. Холобур, анды балык, быа балык, сыа балык, тимэх балык. Багдарыын Сүлбэ. Тимэх от бот. — биэс уон-сүүс сүүрбэ сэнтимиэтир диэри үрдүктээх умнастаах, төбөтүгэр арылхай араҕас өҥнөөх, тимэххэ маарынныыр бөлөхтөһөр сибэккилэрдээх, эрбэһинниҥи дороххой от үүнээйи. ☉ Пижма (обыкновенная)
Хаар хайдарын кытта Тимэх оттор быкпыттар. Баал Хабырыыс
Мирецкая тимэх оту куртах аһыыта аҕыйах буоллаҕына уонна оһоҕос бытааннык ыраастанар түбэлтэтигэр туһаныахха сөп эбит диэн түмүккэ кэлбитэ. МАА ССЭҮү
Гастрикка чуолаан суорат от, бохсурҕан, хатыҥ чээрэтэ, тимэх от, дөлүһүөн, моонньоҕон, алоэ ордук туһалаахтар. АВТ ГСЭ. Тимэх тыһы- та — биэтилэ хайаҕаһа. ☉ Прорезь для петли. Тимэх тыһыта кыараҕас буолбут
др.-тюрк. түгмэ, гагауз. дүмэ, кирг. түймэ, чув. түме