бюст; бронза бюст бронзовый бюст.

бронза || бронзовый; боруонса медаль бронзовая медаль.

графиттаах чаҥ, боруонса (графит эбиискэлээх боруонса (бронза), кыра аалсыылаах (антифрикционный) матырыйаал.)

сов. 1. (стать зелёным) көҕөр; бронза позеленела боруонса көҕөрбүт; леса позеленели тыа көҕөрдө; 2. разг. (измениться в лице) дьэбин уос; позеленеть от злости кыыһыран дьэбин уос.

I уст. бронза || бронзовый; чаҥ киэргэл бронзовые украшения.
II подр. звуку, возникающему при ударе металла о металл; уус өтүйэнэн кыстыгын охсон чаҥ гыннарда кузнец ударил молотком по наковальне.

несов. 1. (становиться зелёным) көҕөр; бронза от времени зеленеет боруонса эргэрдэҕинэ көҕөрөр; поля зеленеют хонуулар көҕөрөллөр; 2. (виднеться — *о* * *зелёном) көҕөр, көҕөрөн көһүн; вдали зеленеет лес ыраах тыа көҕөрөн көстөр.

1. аат.
2. Алтан хорҕолдьуну эбэтэр сорох атын металы кытта холбуу уһаарыллыбыта. ☉ Сплав меди с оловом или некоторыми другими металлами, бронза
   Оччолорго боруонсаны үс суол ньыманан ыла сылдьыбыт эбиттэр: бастакыта, алтаҥҥа бэрт кыратык хорҕолдьуну холбуу уулларан; иккиһэ, алтаҥҥа кыратык хаа-дьаа көстөр мышьягы булкуйан; үсүһэ, алтаҥҥа кыратык хорҕолдьуну уонна мышьягы иккиэннэрин холбуу кутан.БИГ ӨҮөС. Скульптордар статуялары мыраамартан суоран, боруонсаттан кутан, мастан кыһан оҥороллоро. КФП БАаДИ
3. Боруонсаттан уус-уран оҥоһуктар (хол., статуя, мэтээл). ☉ Художественные изделия из бронзы, бронза (собир.)
   Биһиги баарбыт айылҕаны айааччылар, сир киэбин уларыта тутааччылар …… Биһиги сүппэт дьүһүммүтүн Холустаҕа ойуулууллар; Биһиги модун мөссүөммүтүн Боруонсаҕа куталлар. Л. Попов
   △ кэпс. Спортивнай күрэхтэһиигэ үһүс миэстэлээххэ тиксэр мэтээл. ☉ Медаль за третье место в спортивных соревнованиях.
4. археол. Киһи аймах былыргы историятыгар дьон, боруонсаны уһаарарга үөрэнэн, онон сэп-сэбиргэл оҥостуулара. ☉ В древнейшей истории: овладение людьми плавкой бронзы и преимущественное использование ее для изготовления орудий труда и оружия, эпоха бронзы. Боруонса үйэтэ
   □ Алма-Ататтан хотугулуу арҕаа Чу-Илийскэй хайаҕа боруонса эпохатын кэминээҕи храм көһүннэ. «Кыым»
   Туймаадаҕа боруонса үйэтинээҕи дьон олорбут уонна көмүллүбүт сирдэрэ, туттубут сэптэрэ, киэргэллэрэ көстүтэлээн тураллар. БИГ ӨҮөС
5. даҕ. суолт. Боруонсаттан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из бронзы, бронзовый. Боруонса бюст
   □ Эпэрээссийэ оҥорорго туттуллар боруонса инструменнар билиҥҥээҥҥэ диэри ордон хаалбыттар. КФП БАаДИ
   Онно дьон диэки хайыспыттар Кыһыл көмүс солотуулаах Уон алта боруонса кыргыттар. Дьуон Дьаҥылы
   △ Спортивнай күрэхтэһиигэ үһүс миэстэлээххэ тиксэр. ☉ Присуждаемый за третье место в спортивных соревнованиях, бронзовый (о медали, награде). Боруонса наҕараада
   □ Роман Дмитриев боруонса мэтээлинэн наҕараадаланна. КИС АаДЧ

I
1. аат., эргэр.
1. Алтан уонна хорҕолдьун холбуу уһаарыллыбыт былааһыга, боруонса. ☉ Сплав меди и олова, бронза
Чаҥынан оҥоһуллубут симэх. ПЭК СЯЯ
Чаҥ курдук харахтара дьону барытын куруук сиилиир, элэктиир курдуктар. Амма Аччыгыйа. Чаҥынан дьэрэкээн түһэриллибит чаппараахтаах. Н. Игнатьев
2. Алтан уонна үрүҥ көмүс холбуу уһаарыллыбыт өлбөөркөй араҕас өҥнөөх былааһыга, буолускай. ☉ Бледно-жёлтый сплав меди с небольшой добавкой серебра, нейзильбер
Көмүс буолбатах, чаҥ эбээт. ПЭК СЯЯ
2. даҕ. суолт. Чаҥынан, алтанынан оҥоһуллубут. ☉ Медный, бронзовый. Чаҥ киэргэл. Чаҥ болот
ср. др.-тюрк. чаҥ ‘колокольчик; литавры’, кит. цин-тонг ‘бронза (крепкая медь)’
II
тыаһы үт. т. Тимири тимиргэ охсуолуур курдук хатан тыас. ☉ Подражание гулкому звуку, возникающему при ударе одного металлического предмета о другой. «Чаҥ-чаҥ» диэн тугу эрэ охсор тыас иһиллэр
ср. др.-тюрк. саҥ ‘колокольчик; литавры’, кит. чжэн ‘гонг; литавры’
III
көр чэҥ
Атаҕар Адаар чаҥ адаҕалаах Кырдьаҕас Моруос оҕонньор өндөҥнөөтө. С. Васильев
Ыстапаан чаҥтан халтарыйан ууга олоро түстэ. «ХС». 2004 сыллаахха систэр, хайалар чаҥнара ирэннэр сир үрдүнэн сүүрүгүрэннэр Өлүөнэ уута хатылаан чычаарбатаҕа. КМП ДЬБ
ср. монг. цанг ‘изморозь, иней’, ног. сенъ ‘льдина’

1. даҕ.
2. Мээнэҕэ тулхадыйбат, алдьаммат бөҕө, бигэ-таҕа. ☉ Прочный, крепкий (напр., о материале)
   Барыта лип-лап, чиҥ-чаҥ, тугу оҥорбутуҥ таас эркин буолан дьэндэйэн иһэр. Н. Лугинов
   Чиҥ-чаҥ бэйэлээх үрдүк кырыыһалаах, соппулуот олбуордаах дьиэтин диэки аа-дьуо алтахтыы турдаҕа үһү. «ХС». Былыргы улахан баайдар дьиэлэрэ таһыттан көрөргө олус дьулааннаах, барыта чиҥ-чаҥ курдук буолар. «Саха с.»
3. көсп. Кытаанах, эрэбиллээх, халбаҥнаабат. ☉ Непоколебимый, сильный, уверенный
   Мин санаабар, ханнык баҕарар омук, бастаан бэйэтин тылын үчүгэйдик билэн баран, атыны үөрэттэҕинэ, чиҥ-чаҥ билиилэниэх тустаах. С. Данилов
   Кинини олус аҕыйах саҥалаах, чиҥчаҥ киһи дииллэр. А. Бэрияк
   Хабыас кэнники тылларын дьону соруйа үөрэммит чиҥ-чаҥ куолаһынан кыайан төлөрүтүллүбэт курдук бигэтик этэн баран, аны кэпсэтии бүттэ диэбиттии туран кэллэ. Ф. Захаров
   Коля дьиэҕэ-уокка чиҥ-чаҥ саҥалаах, сөҥ аҕай киһи, бу сырыыга тылыттан-өһүттэн матта. Ф. Софронов
4. сыһ. суолт. Кытаанахтык, олохтоохтук, бигэтик. ☉ Уверенно, решительно
   Кини сирэйин суостаахтык тутта санаата, куолаһын чиҥэтэн чиҥ-чаҥ кэпсэтэргэ сорунна. Н. Габышев
   Марш муусукатыгар сөп түбэһиннэрэн, чиҥчаҥ үктэнэн, …… өрөспүүбүлүкэ знамятын …… күөрэччи тутан киирбиттэрэ. ВС ҮҮДь
   ср. якут., уйг. чиҥ ‘крепкий’, якут. чаҥ ‘бронза’, кит. цинтонг ‘бронза’