көр буллугунай
Ньургун ойон турда, сиргэ түһэрбит бэргэһэтин көрдөөн булукунайда. Болот Боотур

побуд. от бул = 1; бүгүн кинини буллар ты распорядись найти его сегодня. буллугунай= биться безуспешно, делать бесполезные попытки, усилия; тууга киирбит балык курдук буллугунайар он бьётся, как рыба, попавшая в вершу. булочнай ; булочная.

буллугунай диэнтэн холб. туһ. Дьиэ иһинээҕи дьон бары, тойон кыыһырбытын көрөн, кутталларыгар барыах-кэлиэх сирдэрин булбакка, биир сиргэ буллугунаһан хаалбыттара. Эрилик Эристиин

тыаһы үт. туохт.
1. Үрүт-үөһэ «бул-бул» гын, бүтэҥитик сүүрт (хол., ууну этэргэ). ☉ Издавать булькающие звуки, булькать, течь с бульканьем, глухо журчать
[Уу] Маҥнай олус көрсүө, Килбик оҕо кэриэтэ, Элбэх даҕаны эрэйи көрсөр: Муҥнанан, тоҥонхатан, Нэһиилэ сүүрэн буллугуруур Хара сыырбыт хаспаҕар. Баал Хабырыыс
2. Уостаргын эрэ ордук хамсатар курдук аанньа иһиллибэт гына түргэнник саҥар. ☉ Говорить невнятно и быстро, энергично шевеля губами
Вася тугу эрэ саҥаран буллугуруур да, оҕолорго иһиллибэт. Э. Соколов. Тэҥн. буллугунай

туохт. Эргим-ургум хамсан, өрө-таҥнары мөҕүс; төттөрүтаары булкулун. ☉ Делать беспорядочные движения всем телом туда-сюда или руками, ногами при каких-л. усилиях, барахтаться; беспорядочно забе´гать туда-сюда, переполошиться
Дьэкиим, хайыан булбакка, тэһииркээбит атын кытта өрө туста, булумахтана сырытта. Болот Боотур
[Кус] үһүс ытыыга мөхсөн булумахтанна.Н. Лугинов. Тимириэм диэн куттанан, илиитинэн-атаҕынан харса суох булумахтанна уонна тимирбэтэ, хата …… иннин диэки харбаан барда. М. Доҕордуурап. Тэҥн. буллугунай

кэҥээ диэнтэн дьаһ
туһ. Сэбирдэх [киһи аата] ойбонун түгэҕин кэҥэтэ көйөн буллугунайда. Амма Аччыгыйа
Үөрэх киһи санаатын быдан кэҥэтэр, дириҥэтэр. Н. Лугинов
Сылтан сыл аайы бу үрэҕи солоон, хочобутун кэҥэтэн иһиэхпит. М. Доҕордуурап
Аны ону айахтатан биэрэҥҥит Алдьархайы эбии кэҥэтээйиккитий! ТТИГ КХКК
♦ Кутуйах иинин (хороонун) кэҥэтэр көр кутуйах
Сопхуос дириэктэрэ …… сыл бүтүүтүгэр дьон-сэргэ хараҕын далыттан дьалты, саҥата-иҥэтэ суох кутуйах хороонун кэҥэтэ сырытта. В. Ойуурускай
Дьэ ити күнтэн ыла биһиги кутталбытыттан кутуйах иинин кэҥэппиппит. А. Кривошапкин (тылб.)

туохт.
1. Кими-тугу эмэ олус сөбүлээн, биһирээн күүстээх иэйиигэ ыллар. ☉ Испытывать любовь к комучему-л., любить кого-что-л. [Бүөтүр:] Төрөппүт тапталынааҕар туспа киһи туспа киһини таптыыра ордук күүстээх буолар. А. Софронов
Кэргэнин наһаа таптыыр. М. Доҕордуурап
Саҥа кэлбит геологтар …… олохтоох сахалар бэйэлэрин төрөөбүт дойдуларын биир маһыгар тиийэ билэллэрин, ис сүрэхтэриттэн таптыылларын көрөн улаханнык сөҕөллөр-махтайаллар. И. Данилов
Оо, Дойдуом! Таптыыбын эйигин, Таптыырбын Тылбынан мин сатаан эппэппин! Баал Хабырыыс
2. Тугу эмэ ордук сөбүлээ, туохха эмэ ыллар, умсугуй. ☉ Иметь склонность, пристрастие к чему-л.
Итинник кураайы арыыларга аһыҥа баҕайы таптаан мунньустар. Амма Аччыгыйа
Кини мин аҕабын кытта саас аайы бииргэ сааланарын наһаа таптыыр. И. Федосеев
Кинигэни таптаан ааҕар киһи буолан барбытым. Күннүк Уурастыырап
Мин үрүмэччини эккирэтэрбин таптыыр этим. Н. Тарабукин
3. Тапталгын биллэрэн ымманый; имэрий-томоруй, сыллаа-уураа. ☉ Проявлять нежность, любовь; ласкать
Доҕорум оҕото Ууруура умсулҕаннаах даа эбит, Сыллыыра сыаналаах даа эбит, Таптыыра ахтылҕаннаах даа эбит! Өксөкүлээх Өлөксөй
Эдэр дьахтар …… оҕотун таптаан, тылынан кыайан этиллибэт эйэҕэстик тугу эрэ саҥаран буллугунайбытынан барда. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски кууһан ыла-ыла, ытын таптаата. Суорун Омоллоон
[Ынахтар] кыыһырдахтарына иэппэттэр, онтукалара үгэс буолан, үүттэрэ тардан хаалааччы. Онон таптыы, имэрийэ сылдьыахха наада. М. Доҕордуурап
4. кэпс. Кимиэхэ эмэ эйэргииргин, үчүгэйдик сыһыаннаһаргын көрдөр. ☉ Проявлять приветливое, доброе отношение к кому-л.
Сааһынан уонна тас көрүҥүнэн даҕаны, устудьуоннар бэйэлэрин икки ардыларыгар таптаан ааттыылларыныы, «оҕонньор» киһи. Н. Лугинов
[Платон Ойуунускай] таптаатаҕына: «Ньукулайым-Мукулайым», кыыһырдаҕына «Табаарыс, Мординов!» — диэн ыҥырар буолара. «Кыым»
Кини маһынан кырыымпаны эриэккэстик оҥорор. Ол иһин кырыымпаһыт Павел диэн таптаан ааттыыллар. М. Доҕордуурап
♦ Хараҕым таптыыр кэпс. — билээри гына-гына билбэппин диэн этии (урут билэр, көрбүт киһини этэргэ). ☉ Вроде бы знакомое лицо (говорится, когда не можешь сразу вспомнить человека, к-рого знал, видел раньше — букв. глаза любят)
Хараҕым бэркэ таптыыр. Адьас билэр киһим курдук эрээри, өйбөр-санаабар ыйдаҥара охсон биэрбэтэ. С. Федотов
Начаалынньык, мин эйигин ханна эрэ көрбүт курдукпун, хараҕым таптыыр. А. Сыромятникова
Дуомуна ити кыыһы хараҕа таптыыр да адьас билбэтэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. тапла ‘любить, одобрять’, тув. тап ‘любовь’

I
туохт.
1. Туох эмэ кытаанах кэлимсэни уһуктааҕынан анньыталаан бытарыт, кыралаа. ☉ Откалывать, скалывать что-л. твердое мелкими кусочками, дробить
Күөлтэн солуурчаххар мууста көйөн таһаар. И. Никифоров
Дьэдьэн булкаастаах тоҥ чохоону саха быһаҕынан көйөн лөһүргэттэ. Р. Баҕатаайыскай
△ Ойбон түгэҕин анньыынан алларан кэҥэт. ☉ Расширять прорубь книзу ударами пешни
Сэбирдэх [киһи аата] ойбонун түгэҕин кэҥэтэ көйөн буллугунайда. Амма Аччыгыйа
2. Иһиттэн тарҕанан эбии сиэ, ордук сэтэрэн дириҥээн, кэҥээн бар (ириҥэриини, бааһы этэргэ). ☉ Воспалиться, нагноиться, нарывать (о ране)
Уһаатаҕын аайы кини [ыарыы], Ыллар-ылан, олохсуйан, Улам көйөн, бэргээн иһэр. Күннүк Уурастыырап
Ириҥэ көйбүт сирин кураанах баатанан кичэйэн ыраастыыр. «Кыым»
Бааһы көйүөн иннинэ эмтиир сотору кэминэн оһорор. «Кыым»
II
1. даҕ.
1. Үгүс ахсааннаах, элбэх, дэлэй. ☉ Имеющийся в большом количестве, многочисленный, обильный. Таас куорат көй уота Күндээрэн көһүннэ. М. Ефимов
Көй бултаах ойууру буламмын, Күһүҥҥэ хаһаанан кэбистим. Күннүк Уурастыырап
2. кэпс. Хойуутук бөлөхтөөн тоҕуоруспут, мунньустубут (үксүгэр дьон туһунан). ☉ Собравшиеся кучкой, толпой (чаще о людях)
Көй дьон ортотуттан ким эрэ сөҥ куолаһа көбдьүөрдэ. А. Сыромятникова
Көй ынах үөрэ хойуу талах быыһыттан утары сырсан тахсан кэллилэр. Н. Заболоцкай
Көй чыычаах ырыата. В. Протодьяконов
Суут дьиэтин таһыгар көй дьон аалыҥнаһа сылдьаллара. М. Горькай (тылб.)
3. Киһиэхэ биллэр хойуу (салгын, сөҥүү туһунан). ☉ Густой, сгущенный, плотный, настоявшийся (о воздухе, атмосферных осадках)
Көй туман Сарсыарда күөх быраан Кэтэҕэр Күрэнэн түһүүтэ, Унньуктаах Айаҥҥа тураргыт. М. Ефимов
Көй салгыҥҥа күөрэгэй көччүйэр. И. Данилов
Хонуу көй сиигин кэһэбин. «ХС»
4. эргэр. Сытыы биилээх, уһуктаах, хотоойу (сэриилэһэр, туттар сэп туһунан). ☉ Хорошо режущий или колющий, острый (о холодном оружии или режущем инструменте)
Кылбаҥнаһан көһүннүлэр кырыктаах көй үҥүүлэр. М. Ефимов
Көй хотуур кылбаҥнаан баартыттан От бэрдэ күрдьүктүү күрдьүллэр. Р. Баҕатаайыскай
2. сыһ. суолт. Муҥура суох, наһаа, олус (тугу эмэ күүһүрдэн этэргэ тутлар). ☉ Особенно, исключительно, очень (усиливает значение признака)
Кэҕэһэлээх кэпсээним Киэһэ-сарсыарда дьыбарга Көй чуор кулгаахпынан Кэпсээн ааһар буолла. А. Софронов
Добун халлаан көй хара хараҥатынан күөйэ-хаайа түһэн сабаары гынар... Суорун Омоллоон
Халлааҥҥа көй элбэх сулустар дьиримнэһэллэр. БИ СТ
◊ Көй баас — ириҥэлээх, дьөлө сиэбит аһаҕас баас. ☉ Гнойная, глубокая, открытая рана, язва
Көй бааһа чабырҕаан Уҥуоҕа, сүрэҕэ кыйара. С. Васильев
Көй бааһын эмтиирбит наада буолбут. М. Джалиль (тылб.). Көй бараан фольк. — 1) киэҥ-куоҥ, киэҥ уораҕайдаах (үксүгэр дьиэ туһунан). ☉ Просторный, обширный (обычно о жилище)
Көй бараан уйабытын көрөн таҕыс. Амма Аччыгыйа
Көй бараан уорукка көтөн түспүттэрэ биир олус бөдөҥ, олус улахан бухатыыр киэптээх киһи, аал уотугар аргынньахтаан, туоллан олороро. Далан
Оҕобутун көмүс уйалыахпыт, көй бараан дьиэлиэхпит. М. Доҕордуурап; 2) баай, барҕа, дэлэгэй. ☉ Богатый, изобильный
Көй бараан олох. — Роза сибэккилэр Көй бараан айылҕа Киэргэлэ буоланнар Минньигэс ахханнык Мичээрдии тураллар. Эллэй; 3) эймэҥнэс элбэх. ☉ Многочисленный (видимо-невидимо кого-чего-л.)
Көмүстээх арҕастаах көй бараан долгуттар, Көрүүй даа, бу Лена. Мин дьолум, тапталым, барыта манна баар. Мин кэллим. Бу Лена. Т. Сметанин. Көй киин үрд., эргэр. — 1) ханнык эмэ сир саамай киинэ; туох эмэ эргийэр киинэ. ☉ Самая середина, сердцевина (земли), центр чего-л.
Дорообо, таптыыр бырааппыт! Доҕордоһуу, көҥүл, эйэ Көй киинэ Москва куораппыт — Эн төрөппүт иккис ийэҥ. Эллэй; 2) фольк. киһи олорор дьиэтин ойуулаан этии. ☉ Жилище (описание-формула)
Көй кииннэрэ, көмүс уйалара аҕыс уон аар баҕаналаах, тоҕус уон чуор тулааһыннаах. ПЭК ОНЛЯ I
[Айыыһыт] Үүт кэрэ биэ буолан, Көй кииннэрин, Көмүс уйаларын, Өрөкүйбүтүнэн кэлэн, Өҥөйөн көрдө. П. Ойуунускай
ср. тув. хөй ‘многочисленный, много’, алт. кей ‘воздух’