обособленный, отдельный (о части леса, реки, озера, возвышенности, долины); булуҥ хара тыа отдельно стоящий лес.

1) находить, отыскивать; обретать; оҕолор кылаат буллулар дети нашли клад; мас була бараллар они уходят искать дрова, они отправляются на поиски дров; тугу этиэн булбат он не находит, что сказать; кини манна дьолун булбут здесь он обрёл своё счастье; дьахтарда булан ыл = разг. подыскать себе жену, жениться; 2) перен. придираться, приставать к кому-л.; тоҕо киһини куруук булаҕын ? что ты всегда ко мне придираешься? # булан-булан и надо же; тоже мне; уонна булан-булан аҕалбыт да малыҥ баар ээ ! тоже мне, вещь принёс!

1. аат. Сыһыы, хочо тыаҕа хоннохтоон тахсыбыт уһуга, муннуга (үксүгэр бэйэтэ уулаах, көлүйэлээх буолар). ☉ Часть, уголок поляны, долины (нередко с водоемом), вклинивающийся в лес, в гору
   Тыымпы күөлүм арҕаа булуҥун түгэҕэр, ыччат мастаах тумулун уһугар киэһэ аайы бур-бур буруо унаарыйан көстөр буоллаҕа. Н. Неустроев
   Киһибэр Эбэм хас булуҥун, тумулун, тоҕойун ааттарын төһөнү билэрбин этэн истим. «Кыым»
   Иһиччит уот иннигэр турар хааһытын санаабытынан олорон булуҥун өҥөс гынна. Болот Боотур
2. даҕ. суолт. Булуҥ курдук быһыылаах эбэтэр булуҥу тулалыыр. ☉ Составляющий собой уголок поляны, долины и вдавшийся в лес или окружающий такой уголок (напр., о лесе). Булуҥ сир. Булуҥ тыа
   □ Өрүскэ булуҥ сиргэ өр күөгүлээтэ
   Үс күстэҕи син хаптарда. Н. Габышев
   тюрк. булуҥ

туохт.
1. Туохха эмэ туһанарга наада буолбуту, сүппүтү көрдөөн таба түс, сит, баар гын эбэтэр таба көр. ☉ Отыскивать, обнаруживать, приобретать то, что нужно, потребно для использования, а также находить то, что исчезло или пропало
Хантан эмэттэн от булларбын диэн, күрүөнү тула кэрийэн көрдө да, бүтүн сыа хаартан ураты туох да үктэммэтэх. Н. Заболоцкай
Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
Уол оҥочолоох аргыһы булан, Уҥуор туораары тэриннэ. С. Васильев
Бу курдук дьүдьэйэн, аһыыры-таҥнары булбакка муҥу көрө сылдьыахтааҕар биһиэхэ оҕо буолуҥ. Эрилик Эристиин
Сүрэҕи уматар ырыаһыт чыычаахтар Ардахтаан ыллаабат буоллулар; Сүөгэйдээх минньигэс тырымныыр тыллаахтар Ах баран саһар сир буллулар. Күннүк Уурастыырап
Хайа, алмааһы булууһубут дуо? Н. Габышев. Омоҕой баай мааны кыыһа …… сүтэн хаалбыт. Ону үс сыл тухары көрдүүллэр да булбаттар. Саха фольк.
△ -ан сыһыат туохтуур форматыгар (үксүн хоһулаһан) «куһаҕанын, төттөрүтүн талбыкка дылы» эбэтэр «чуолаан туран, чөкө бааччы» диэн суолталарга туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан употребляется в значениях «не придумать ничего лучшего, как...» и «именно»
[Буҕарҕана:] Алаатыка! Булан-булан таллаххыт көтөр саамай туолката суоҕун. Саха фольк. Булан-булан барбыт ыалыҥ тиэрэтин. Болот Боотур
Туох санааттан булан-булан мин сааппыттан уордугут? Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ наадалааҕы, туһалааҕы таба хаамп. ☉ Набредать, наезжать на кого-что-л. нужное, полезное, находить
Икки түүннээх күнү быһа айаннаан, эрэйдэнэн бартыһааннар этэрээттэрин буллум. Т. Сметанин
Ойуур иһинэн манна кэлэр кыра суолу булан кэллибит. С. Ефремов
Биирдэ бөтүүк Биһирэмнээх күнүгэр, Чаампы аннынааҕы Чалбах уутун булан, Күөкэҥнии-күөкэҥнии Күлүгүн көрүммүт. Күннүк Уурастыырап
△ Сорох ураты ситимнэргэ үгэргээһин ис хоһоонноох туттуллар. ☉ В некоторых оборотах употребляется с ироническим смыслом и соответствует по значению русскому «найти» в выражениях нашел дурака, нашел на кого валить вину и т. п. Иллэҥи миигин булан соруйаҕын. Харчы эрэ туһугар сылдьар киһини булбуккун дии
□ Аччыгы миигин булан аһатан абыраары гыммыккын дии! Амма Аччыгыйа
[Ааныка:] Аны кимнээхпит кэлэн манна чупчуруһар сир булбуттарый? С. Ефремов
△ Туох эмэ чугас эбэтэр кэлин доҕоруҥ, олоҕуҥ аргыһа буолуох киһигин түбэһэ көрүс. ☉ Встречать где-л. близкого чем-л. себе человека или своего будущего друга, спутника жизни, находить
Уруубун булбут кэриэтэ Олус үөрдүм бу мантан. Баал Хабырыыс
Мин сырдык тапталбын, Мин хоһуун хотойбун Булбутум, сэгэрдэр, Бу өрүс биэрэгэр. С. Данилов
Семен мин бу дойдуга булбут саамай истиҥ, саамай эрэллээх доҕорум этэ. Софр. Данилов
△ Баартан талан туохха эмэ анаа, тал. ☉ Выбирать кого-что-л. для чего-л., находить
Хонуу көтөрүнүүн, Уу көтөрүнүүн Ордук элбээн мустубуттар, Саҥа тойону булаары Сахсыһан барбыттар. С. Васильев
△ Тугу эмэ (хол., буруйу) оҥорооччуну тустаан арый, туохха эмэ тустааҕы ый, чопчу быһаар. ☉ Устанавливать, выявлять (напр., виновного в чем-л.), определять кого-л. кем-л., находить
Луха буруйдаахтары булаары муҥнана сатаата. Амма Аччыгыйа
Тэрийээччилэри, кигээччилэри булан, эрдэтинэ оскуолаттан үүртэлиэххэ наада. Софр. Данилов
Эһиги холкуоска стахановецтар бу бааллар диэн чорбоччу тутан булар ыарахан буолла. М. Доҕордуурап
△ Тугу эмэ гынарга бириэмэтэ таһаарын, быыстан; туох эмэ ыккардыгар оҥорон хаал. ☉ Уделять время между основными делами чему-л., находить; успеть сделать что-л. за какой-л. промежуток времени. Бириэмэтэ булан бара сылдьаар
□ Маайыс быыс буллар эрэ хомуһунан оонньуур. Амма Аччыгыйа
Хайдах да түгэн булан саҥа таһааран хааллахха сатанар. Н. Заболоцкай
Омуннаах муҥутаан, [омуннаах оҕо] дьиэни аанынан киириэх бокуой булбата быһыылаах. Дьиэлэрин уҥа түннүгүн хааһынан тобулу оҕуста. П. Ойуунускай
2. Бэйэҕэр ситис, тигис, түбэс (туох эмэ кэскилгэ эбэтэр, төттөрүтүн, эрэйгэ-муҥҥа). ☉ Получать, обретать для себя (напр., свободу, счастье или, наоборот, какие-л. муки), находить. Көҥүлү бул. Сырдык кэскили бул
□ Бу дьолу, көҥүлү, күн Ийэ дойдуну Буурҕалаах охсуһуу уотугар булбуппут. Күннүк Уурастыырап
Бу биир тылы ыпсаран эппэт киһи... Кинини кытта кэпсэтэн да киһи буоссаны булан ылбат киһитэ. Амма Аччыгыйа
[Хоодуотап:] Онон киһи ханна да баран биһиги холкуоспут иһигэр кырдьыгы булбат. С. Ефремов
[Далбарай:] Бэйэтэ эрэйи-буруйу була сатыыр. Н. Неустроев
△ Сорох тардыылаах аат тыллары кытта ситимнэстэҕинэ: «туох эмэ сөптөөх туругу, балаһыанньаны ылын» диэн ис хоһоонноох. ☉ В сочетании с некоторыми притяжательными существительными имеет значения «находить (нужное место, положение)»; «приходить (в какое-л. состояние, напр., пойти на лад)»; «приобретать (какое-л. качество)». Оннугун бул. Өйгүн-төйгүн бул. Сүһүөххүн бул
□ [Бадин:] Дорооболоруҥ, табаарыстар! Чэ, олоххутун булан олоруҥ. С. Ефремов
Семен Иванович кэнники кэмнэргэ санаабыт санаата бу киэһэ олоҕун булла. Т. Сметанин
Ыллыктаах кэпсэтии кэмниэ-кэнэҕэс сүнньүн дьэ булан, үлэхамнас ымпыгын-чымпыгын ырыттылар. С. Федотов
Ийэ буор сирбитигэр, айыллыбыт аан дайдыбытыгар, Силлиэ-буурҕа охторбот, сиҥнэн-охтон биэрбэт Силиспитин үүннэрэн, тирэхпитин буллубут. П. Ойуунускай
3. Өйгүнэн тугу эмэ тобул, оҥор, ай. ☉ Придумывать, приобретать что-л. путем размышлений
Фашист сыабын хампарытар суолу булла словак уола. Эллэй
Мин оҕо эрдэхпиттэн сүөсүһүт үлэтин чэпчэтэр ханнык эмэ суолу булбут-тобулбут киһи диэн баҕа санаалааҕым. Г. Угаров
Оту тыраахтарынан кыдамалыыр саҥа ньыманы булан, үлэ таһаарыытын тоҕус төгүл үрдэттилэр. И. Данилов
Ээ, дьэ, маладьыас! Сөп сылтаҕы булбуккун. Н. Якутскай
△ Тугу гынаргын эбэтэр тугу хайдах гынар сөбүн быһааран өйдөө, быһаар (үксүгэр буолб., мэлдьэх. ф-ҕа). ☉ Придумывать, соображать, как поступить, как отреагировать на что-л. или принимать решение о чем-л., находить, решать (обычно употр. в отриц. ф., оборотах)
Куока тугу гыныан булбата. Суорун Омоллоон
Макар хайдах да буолуон булбат. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тиэтэйбит омунугар уолчаан итинтэн атын тылы кыайан булан эппэккэ өрүтэ тыына турда. Софр. Данилов
△ Санаа, өй, толкуй диэн тыллары кытта ситимнэстэҕинэ «тугу эмэ оҥорор санааны ылын» диэн суолталаах. ☉ В сочетании со словами санаа, өй, толкуй имеет значение «мысленно решать сделать что-л., задумывать, надумывать»
Хайа, туох буолла? Аны санаа булан баран хаалыа. Н. Заболоцкай
Соһуччу туох эрэ саҥа толкуйу булбут киһи быһыытынан Мундербек дьорҕойдо: «Ол турар яблокоттан уоран аҕал эрэ». Эрилик Эристиин
△ -ан сыһыат туохтуур форматыгар «сатаныа да суоҕу сатаан, тобулан өйдөөн» эбэтэр «сымыйанан оҥоро сатаан» диэн суолталарга туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан употребляется в значениях «проявлять необыкновенное умение, сноровку в достижении чего-л.» и «выдумывать что-л. невероятное, неправдоподобное»
Ол иһин! Кини киһи булан сылдьыахтаах этэ. Н. Лугинов
[Иван Степанович:] Бэл, кини ытылла тахсан баран, ыксаабакка, сатаан булан куоппута. С. Ефремов
Эҥсэн дириҥ номохтоохтук …… Оҕонньорбут лоп курдук Сатаан булан саҥарар, Саас-сааһынан таһаарар. Күннүк Уурастыырап
Итирэн бастара чэпчээбит Кулаактар син булан этэллэр: «Биһигини олоҕу түстээбит Дьоннору, тэйитэн эрэллэр», — дэһэллэр. Эрилик Эристиин
△ Төрөөбүт диэн тылы кытта ситимнэһэн «киһи көһүппэтэҕин курдук ойуччу үөскээн» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании со словом төрөөбүт употребляется в значении «составлять неожиданное исключение (в унаследовании родительских качеств)»
Маша майгыта үчүгэйинэн бар дьонугар бэркэ таптатар, кинини Андырыйаантан булан төрөөбүт оҕо дииллэр. М. Доҕордуурап
Тууһут Ньукулайы даҕаны киһи билэрэ …… Бэрт сымнаҕас, сытыары киһи этэ. Дьэ оннук киһиттэн булан төрөөбүт оҕо эбит. «ХС»
△ Тугу эмэ ааҕан-суоттаан эбэтэр ырыҥалаан быһаар. ☉ Определять путем вычислений или разбора, находить. Икки чыыһыла сууматын бул. Тыл төрүт олоҕун бул
4. Кимиэхэ-туохха эмэ туох эмэ баарын арый, көрөн бэлиэтээ, өйдөө. ☉ Замечать, обнаруживать у кого-чего-л. что-л. (напр., недостатки), находить. Омсотун бул. Дьиэктэ бул
□ [Маайа:] Мин сөптөөх алҕастары булан эппитим. С. Ефремов
Кини сахалартан наар үчүгэй эрэ өттүн көрдүү, була сатыыра. Суорун Омоллоон
Уоруйах бастыҥа. Ол эрээри иитээччилэр кинини кыайар, киһи оҥорор уйан өттүн булбуттара. Н. Заболоцкай
5. Кими-тугу эмэ кимтэн-туохтан да ордук ордор эбэтэр хайдаҕынан эмэ аах, сыаналаа, ордук сир (сүнньүнэн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Считать кого-что-л. самым лучшим или самым худшим, находить (употр. в основном в отриц. ф.)
Үлэттэн ордук киһи олоҕор улахан суолталааҕы кини булбат. Суорун Омоллоон
Үтүө-мааны доҕорбор, Үрүҥ көмүс туллукпар Хоту халлаан анныттан Холооннооҕу булбатым. Баал Хабырыыс
6. Ханна, туохха эмэ тиийэн кэл, тиий. ☉ Приходить, приезжать к какому-л. месту, достигать чего-л.
Верхоянскай хребет арҕаһын булуоххар диэри …… наар өрө дабайан айанныыгын. Н. Заболоцкай
Киһи дьоллооҕо эрэ буоллаххына, өрүс уҥуоргутун булуоҥ. А. Федоров. [Нуучча норуота] Саха омугу саргылыыр санаанан Өлүөнэ биэрэгин булбутуҥ. Эллэй
△ Ханна, туохха эмэ эрэйинэн нэһиилэ тиий. ☉ С большим трудом добираться до какого-л. места, предмета, добредать, доходить
Сүүс миэтэрэ сиргэ уҥа-уҥа түүннээх күн сыылан, сарсыарда күн тахсыыта сонуок саҕатын булбута. Суорун Омоллоон
Хата, Байыкка, төһө да эр киһи аатырдар, бэрт өр астаһан оҕус арҕаһын булла уонна оҕуһун уу диэки салайан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Хонук сирбин араччы буллум. Амма Аччыгыйа
△ көсп. Ханна, туохха эмэ киир, киирэн бүк; тиий. ☉ Забираться, забиваться куда-л., прячясь от чего-л. или для покоя; падая, опускаясь, достигать чего-л.. Хорооҥҥун бул. Муннугу бул. Уу түгэҕин бул
□ Дьиэлээх дьахталлар, бөрүкүтэ суох быһыы тахсан эрэрин билэннэр …… хаҥас диэки хоһу буллулар. И. Никифоров
Өйдөөх кыыл [эһэ], кинилэр ууларын алдьатыан баҕарбакка, тыатын булбут. Н. Заболоцкай
Тойонноро киирбититтэн чаҕыйбыт хамначчыттар муҥур орохторун — ороннорун буллулар. М. Доҕордуурап
△ Ханна эмэ таба бар, (суолгуттан) мунума. ☉ Правильно выбирать (дорогу куда-л.), не сбиваться (с пути), находить. Суолу бул. Отчуттарыгар суолун булан тиийэр дуу, суох дуу
□ Ол үрэҕи булан барар киһи аны биһиэхэ суох. Амма Аччыгыйа
Ханнык да тумаҥҥа суолу булуоҕум, Сирдьит буолуоҕа чуорааннаах ньуоҕу. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Туох эмэ бүтэр уһугун муҥурдаа, муҥурун бул. ☉ Находить, видеть конец, крайний предел чего-л.. Муҥурун бул
□ Хотойдуу көтө күөрэй, Дайбан түрбүү кынаккын — Бу сир хайдах бүтүөҕэй?! Суох, булбаккын кыраайын! П. Тобуруокап
Урукку мин дьонум уһугун булбатах Улууһум быыстарын уҥуордаан туорааммын …… Дьокуускай куоракка үөрэнэ киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Бу аатырар ат сэлиитин муҥурун булаары хаста да чупчуруйталаан көрдө да, ата сэлиитин өссө эбэн биэрдэ. Эрилик Эристиин
7. кэпс. Ханна эмэ кэлэн олохсуй, сырыт; кимнээх эмэ кэккэлэригэр киир, кытын. ☉ Приходить куда-л. как на место пристанища или кормежки (напр., о хищниках и вредителях). Биһиги нэһилиэги бөрө булла. Бурдугу аһыҥа булбут
□ Мин тылланан бу пиэрмэни булбутум. П. Тобуруокап. [Нүһэр Дархан:] Былыр эр соҕотох Эллэй Боотур …… Хоро сириттэн кэлэн бу Эбэ хотун дьоллоох добун буорун булбута. И. Гоголев
Эн, хотой аймаҕар холбоһон, Хомсомуол кэккэтин булбутуҥ, Бу олох кыайыытын барҕардар Бойобуой кыһаҕа буспутуҥ. Күннүк Уурастыырап
△ Үгүстүк кими эмэ абааһы көрөн үөхсүү курдук туттуллар. ☉ Часто употребляется для выражения негодования по поводу чьего-л. прихода, обращения к кому-л. с чем-л. [Уоһук:] Доҕоор, бу эн хайдах буолбут киһи биһигини буллуҥ? Н
Неустроев. Бу улууһу булуохтарыттан мин куһаҕан дьон буллулар диэн этэ сатаабытым. Эрилик Эристиин
△ Киһини мээнэ тугунан эмэ тыыт, сүгүннээмэ. ☉ Приставать к кому-л. с оскорблениями, руганью, преследовать кого-л. оскорблениями
[Баһылай:] Киһини тыыппакка, булбакка сүгүн олорбот ээ. А. Софронов
[Петя:] Туох муода киһигиний? Соруйан булаҕын дуу, тугуй? С. Ефремов
8. Кими-тугу эмэ тап, буулаа, тигис (туох эмэ куһаҕан туһунан). ☉ Находить на кого-л. (о болезни, несчастье и т. п.). Улахан кыһалҕа булла. Арахпат ыарыы булбут
□ Кырдьар кырыыс кыпчыйдаҕына, Сорсуйар муҥ буллаҕына …… Көхтөөхтүк, күргүөмүнэн Көрүлээхтээн сылдьыбыппыт Күндү-күндү эбит буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй
Маанылары батыста …… Билээччини билистэ, Дьадаҥыны сатыылатта, Умнаһыты булла бу астара [арыгы]. Саха нар. ыр. II
Миигин буомба биитэр мэник Буулдьа да булуо илик. А. Твардовскай (тылб.)
♦ Барыах-кэлиэх сиргин булума — туох эмэ кутталга эбэтэр кыбыстыыга киирэн, улаханнык ыгылый, тугу оҥоруоххун булума. ☉ Приходить в сильное замешательство, растерянность перед какой-л. неприятностью, опасностью
Дьиэ иһинээҕи дьон бары, тойон кыыһырбытын көрөн, кутталларыгар барыах-кэлиэх сирдэрин булбакка, биир сиргэ буллугунаһан хаалбыттара. Эрилик Эристиин. Биир <уопсай> тылы бул — кими эмэ кытта тугу эмэ быһаарсан сөбүлэс, тыл-тылга киирис. ☉ Достигать согласия с кем-л. в чем-л., находить общий язык в чем-л.
Кыра эрдэҕиттэн араас уопсастыбаннай үлэҕэ эриллибит буолан, дьонун-сэргэтин кытта биир тылы булан үлэлиир. ПДИ КК. Булбута эрэ муннун анныгар — бэйэтин киэниттэн атын дьоҥҥо биэрэр, үтүөлэһэр диэни билбэт. ☉ (У него) не в привычке отдавать другому что-л. от своего (о скупом человеке или человеке, живущем замкнуто)
Буор балаҕаммытыгар, Муҥур олохпутугар, Булбуппутун эрэ Муннубут анныгар баттаан, Бүгэн олорбуппутун …… Буруйдуу санаатым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Сүһүөххүн бул — дьон тэҥэ сит-хот, киһи буол. ☉ Обретать силы для самостоятельной жизни, выбиваться в люди
Бу ыалга иитиллэн, мин киһи буолбутум, Сүһүөхпүн булбутум, атахпар турбутум. А. Бэрияк. Сүтэрбиккин бул — уһуннук суохтуу, ахта сылдьыбыккын көрүс, түбэс. ☉ Встречать, находить кого-л. долгожданного или что-л. долгожданное
Уол дьэ көрбөтөҕүн көрөн, сүтэрбитин булан [кыыһы көрөн], сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээтэ, атаҕа сири билбэт буолла. П. Филиппов. Тэҥнээххин булума — туохха эмэ уһулуччу кыайыылаах, сатабыллаах буол. ☉ Быть особенно сильным, умелым, не находить себе равного в каком-л. деле
[Туллук] Илим да баайар, бэл, тууну өрөр, Тимиринэн, маһынан арааһы уһанар, Күүстээх үлэҕэ бэл тэҥнээҕин булбат. И. Гоголев
◊ Була сатаан (сатыы-сатыы) — дьиҥэ-кырдьыга суоҕу баар курдук оҥорон, өйтөн ылан. ☉ Путем выдумок, измышлений (выдумывать то, чего на самом деле нет и не было)
[Ойуунускай] оҥоро сатаан, була сатаан, суруйаары эрэ суруйбат этэ. Суорун Омоллоон
Анна Андреевнам …… була сатыы-сатыы хайгыыр. Софр. Данилов
[Солко:] Куһаҕан дьон син бааллар, холобура, була сатыы-сатыы кириитикэлээбитэ буолааччылар. С. Ефремов

1. тыаһы үт. т. Киһи түргэнник хааман иһэн уулаах бадарааны кэһэн ылыталыыр тыаһын үтүктүү. ☉ Подражание хлюпанию, издаваемому быстро идущим по жидкому болоту человеком. Оттоох уулаах бадарааны кэһэн бул-бал түһэн истэ
2. сыһ. суолт. Мээнэ, үчүгэйдик өйдөөбөккө эбэтэр киһи аанньа өйдөөбөтүн курдук (саҥар, быһаар). ☉ Беспорядочно, бестолково (говорить, объяснять)
   Миисэ туолката суоҕунан бул-бал саҥарбалаан барар. Күндэ

көр бул
Кимтэн да урут турар Биир диэн саамай сытыылара, Тиэтэллээххэ барытыгар Наар кинини ыыталлар, Чаҕылҕанныы элэс гынар, Тугу бары булар-талар. «ХС»

v. to find, locate, get; булумтуо a. able to find; булугас a. resourceful