кыбдьыгыраа диэнтэн тиэт
көрүҥ. Таҥхай Баһылай иһигэр көөнньөрбүт өһүөнүн аны аһаҕастык этэн сааммыт. Сэмэҥҥэ сытыы быһаҕын кыыныттан таһааран кылбаҥната-кылбаҥната, кыбдьыгыраамахтаабыт. П. Аввакумов
Захар Константинович кыбдьыгыраамахтаан ылла. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Иитэн сылааска туруоран аһыт. ☉ Подвергать брожению, квасить, заквашивать
Сорох эмтээх үүнээйилэри хомуйан, көөнньөрөн, кыра ыарыыларга боруобалыыр буолбутум. Болот Боотур
Көйөргө кымыһы көөнньөрөбүт. И. Данилов
Сиилэһи көөнньөрөн ынахтарбар сиэтэбин. АИИ НУо
2. Күүскэ оргутан үчүгэйдик хойуннар, бардар (чэй туһунан). ☉ Настаивать, заваривать (чай)
Кумааҕыга боччоччу суулаабыт чэйин тооромоһун булан, чэй көөнньөрдө. В. Протодьяконов
Сааһырбыт дьахтар сылабаары тула көтөр, чэй көөнньөрөр. И. Никифоров
3. көсп. Искэр кыһыйа-абара сырыт. ☉ Копить в душе раздражение, возмущение, гнев
Иһигэр көөнньөрө сылдьыбыт кыһыытын-абатын бүгүн миэхэ тоҕо кулгуйуо дуо? Н. Лугинов
Таҥхай Баһылай иһигэр көөнньөрбүт өһүөнүн аны аһаҕастык этэн сааммыт, суола сойбут Сэмэҥҥэ, сытыы быһаҕын кыыныттан таһааран кылбаҥната-кылбаҥната, кыбдьыгыраамахтаабыт. П. Аввакумов

I
кыҥкынаа-лыҥкынаа диэнтэн холб. туһ. Көмүс былыт кытыытыгар Көтөн тахсыҥ, кыталыктар! Кыҥкынаһыҥ-лыҥкынаһыҥ! Кынаккытын кылбаҥнатыҥ! П. Тобуруокап
II
даҕ. Синньигэстик, хатаннык иһиллэр (тыас, куолас туһунан). ☉ Тонкий, звонкий (звук, голос)
Кылбаарар үөһэнэн сырыылаах, Кыҥкынас-лыҥкынас ырыалаах, Кыыс курдук кынтаҕар быһыылаах Кыталык сураҕын иһиттиэҥ? Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Саас-сааһынан тус-туспа араар, саралаан ыл. ☉ Разделять на слои, разбирать по тонким слоям
Туос араҥатын араҥалаан, торҕо сиигин сииктээн (өс хоһ.). Тогойкин баайыыны аргыый араҥалаан истэ. Амма Аччыгыйа
△ Хаптаҕай, чараас гына кыс (хол., тоҥ балыгы). ☉ Строгать на тонкие слои (напр., мороженую рыбу)
Харыс уһун быһаҕын Хаар үрдүгэр кылбаҥнатан, Чараас-чараастык араҥалыы Чыыры кыһан кырылатар. А. Бэрияк
2. көсп. Ымпыктаан-чымпыктаан ырытан бил, быһаар. ☉ Тщательно разбирать, выяснять что-л. Бэйэҥ оҥостуммут дьыалаҕар бэйэҥ эппиэттиэҥ, сэбиэскэй суут араҥалыа
С . Ефремов. Б о - лугур оҕонньор манна олорбут эрэйдээх олоҕун барытын эргитэн, араҥалаан көрө сытар. Н. Якутскай. Чэ, бээ, аргыый, Лукерья сордооҕу олус үөҕүмэ, маҥнай хайдах-хайдах этэй, ону араҥалыахха, ону быһаарыахха. В.Гаврильева. Тэҥн. ырыҥалаа

I
аат. Туох эмэ үчүгэй тосхойууга; баат, дьол. ☉ Благо, счастье; удача, фарт
Дьоллоох илиис Дьолуота үрдээтин! П. Ойуунускай
Соргута көрдөһөн көрүөҕүҥ, Дьолуота тардыһа барыаҕыҥ [булчуттар кэпсэтиилэрэ]. Суорун Омоллоон
Уол дьолуолаах табаҕайдаах булчут буолан күһүн тиигээнниир сири булларан, дьонун сыл таһааран эрдэҕэ. Далан
Биһиги икки сааһырбыт, атахпыт дьолуота бараммыт дьон, эчи, тыаспытууспут да сүрэ бэрт. Р. Кулаковскай
♦ Дьолуота (дьолуом) биллин - кыайыыны-кыайтарыыны, дьоһуннаах дьыаланы дьол-соргу, баат быһаардын. ☉ Все решит фортуна (фарт)
Кыһыл көмүс сыаҕайы Кыраҕы харахпынан Кыҥаан эрэбин... Дьоллоох илии Дьолуота биллин! Эрчимнээх эрбэх Эҕэрдэтэ биллин! П. Ойуунускай
Чэ, оччоҕо аны үс хонугунан күн кылбайа тахсыыта Барыкаа оломугар тиийээриҥ! Соллоҥноох ох дьолуота биллин! Далан
Ынах буоллар ыҥыраннын. Дьолум-соргум быата буолуо, Дьолуом биллин! - диэтэ да Дьиэтин диэки тэбиннэ. И. Чаҕылҕан
II
даҕ., фольк. Ханан да туох да иҥнигэһэ суох, килэгир, киллэм, ыраас. ☉ Без каких-л. неровностей, шероховатостей, совершенно гладкий, чистый
Муус дьолуо хонуулаах улуу дойду устун тус арҕаа диэки туманныы оргуйан бардаҕа. П. Ойуунускай
Атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуһуйан түспүт. Суорун Омоллоон
◊ Дьолуо маҥан халлаан фольк. - мэндээркэй ыраас халлаан. ☉ Совершенно чистое, без единого облачка небо
Тоҕус хаттыгастаах Добун дьолуо маҥан халлаан Туйгун дьулайыгар Ордууланан олорор Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ Арылы хотун диэн баар эбиттэр. Суорун Омоллоон
Туналыйа тунаарар Дьолуо маҥан халлааннаах Алааһыгым барахсан, Алаасчааным барахсан! П. Тобуруокап
Кэрэтин, дьолуо маҥан халлаан Илгийэр сиккиэр тыала. Өбүгэ саҕаттан саргылаах Саха сирин самаан сайына. И. Павлов
III
даҕ., поэт. Сыыдам, сымса туттунуулаах. ☉ Ловкий, проворный
[Сир:] Эйигин бултаатын диэммин Кылааннаахпын кылбаҥнаппытым. Дьолуо, дьорҕоот туттууланнын диэммин Дуолан кыылларбын хаамтарбытым. Н. Босиков

I
лыҥкынаа диэнтэн холб. туһ. Көмүс былыт кытыытыгар Көтөн тахсыҥ, кыталыктар! Кыҥкынаһыҥ, лыҥкынаһыҥ! Кынаккытын кылбаҥнатыҥ! П. Тобуруокап
Дьокуускай сэттэ таҥараларын дьиэлэрин куолакаллара …… Уол уонна Аҕа таҥаралара ааттарын алҕаан лыҥкынастылар. П. Филиппов
Охтоох саалар тыйыс кирсилэрэ лыҥкынастылар, оноҕос маһа суйулаата, ытыалаһыы буолла. Н. Абыйчанин
II
даҕ.
1. Лыҥкынаан иһиллэр, лыҥкыныыр тыастаах. ☉ Звонкий, звучный, серебристый (напр., о колоколе, голосе)
Кремль чаһытын лыҥкынас тыастара дуораһыйдылар. Л. Попов
Татьяна өр саҥата суох таалан олордо. Онтон били лыҥкынас куолаһа кэһиэҕирэн кэллэ. М. Попов
2. Кытаанах, тыҥ буолан чуордук доргуйар, чуор тыастаах. ☉ Звонкий, гулкий (напр., о морозном воздухе)
Кылбааран үчүгэй даҕаны Мин хаардаах кыраайым кыһына. Кынаттыыр сайдам санааны Чэбдик лыҥкынас салгына. М. Ефимов. Хаар түһэн суһумнуур, суһумнуур Лыҥкынас чигди буолаары. Н. К у р и л о в (тылб.)
△ көсп., кэпс. Күүрэ сылдьар, күүстээх, тыҥ. ☉ Тугой, крепкий, полный силы и энергии (напр., о мышцах)
Баҕа-дьулуур тип-тигинэс, Лып-лыҥкынас өссө миэнэ. Д. Васильев
Бэйэм олус бэрт туруктааҕым, быччыҥнарым лыҥкынастар, көбүөргэ төһө баҕарар өр биликтэһэр, бырахсан туймалдьытыһар кыахтааҕым. ПП ОА
△ көсп., кэпс. Кытаанах майгылаах. ☉ Твёрдый, суровый по характеру, нраву
Үөл бэйэҥ тимирдии лыҥкынас Үйэҕэ даҕаны үүннэргин, Эн эдэр тапталыҥ уйана Эдэркээн ньургуһун курдуга. Р. Баҕатаайыскай. Кыһыл лар лыҥкынас кытаанахтар, Кырыаха да саҕаны ойуттубаттар. С. В асильев
3. көсп., к э п с. Туох да булкааһа, сыыһа, көлбөҕө суох чэгиэн ыраас. ☉ Чистый, ясный, кристальный (напр., о лунном свете)
Түүн уулусса чигдитигэр Ый лыҥкынас уотун кутар. И. Гоголев
От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап
Күндьыл ура ты ыраас, курустаал иһит курдук лыҥкынас этэ. НВ БК
4. көсп., кэпс. Кэрэтик иһиллэр уонна дириҥ иэйиилээх, этигэн. ☉ Звучный, чистый, сокровенный (напр., о с лов е)
Истиҥ, нарын-намчы, кылгас, сороҕор чиҥчаҥ, лыҥкынас, чулуу хоһооннортон түмүллүбүт кинигэни ааҕа олорон бэйэҥ кыырт буолуоххун баҕараҕын. С. Тарасов
Ол д ьэ нары н, лыҥкынас Дорҕооннортон таҥыллан — Уран, намчы, уйаҕас Тыллар төрөөн тахсаллар. М. Ефимов
Таптыыр доҕорбор мичээрэ, Лыҥкынас тылбын нарылыы Хоспор олорон ыллаатым. Дьуон Дьаҥылы
Муусуканан киһи аймах хайдахтаах курдук ыраас кэрэ тапталын, олоххо эрэлин, дууһатын саамай синньигэс утахтарын лыҥкынас иэйиитин этэрэ буолуой? ОАП ОДьТС

аат.
1. Айанныырга, сылдьыһарга аналлаах синньигэс балаһа сир. ☉ Дорога, путь, трасса. Улахан суол. Аспаал суол. Ыллык суол
□ Ленскэйгэ диэри аптамабыыл сылдьар суола баар буола охсубут. И. Данилов
Омоох суолунан иккилии таба көлүллүбүт түөрт наарта субуһан иһэллэр. Н. Габышев
Омоох суол, көнө, айан суола, ыллык суол... Син эмиэ суол арааһын кэриэтэ, дьон олоҕо араас, майгыннаспат, тус-туспа суол... В. Гаврильева
△ Уунан, салгынынан сылдьар, айанныыр сир, миэстэ. ☉ Водный, воздушный путь. Быйыл уу суола эрдэ аһылынна
□ Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
2. Айан, сырыы. ☉ Поездка, пребывание в пути
Көҕөнү ылан илиибэр туппутунан, суолбун салҕаан истим. Суорун Омоллоон
Ити курдук олох, охсуһуу туһунан кэпсэтэ-кэпсэтэ доҕордуулар ыраах суолу билбэккэ хааллылар. М. Доҕордуурап
Кинилэр суолларын ортолоотулар. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ сымнаҕаска (үктэннэххэ, хаамтахха, тайаннахха о д. а.) ойууланан хаалар ойуу. ☉ Отпечаток, след
Кини түстэ да — хайыһар суолугар иҥнэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Боруу саҕатыгар тиийбитим, кумахха улахан тайах саҥардыытааҕы суола олорон хаалбыт. Т. Сметанин
Нөҥүө күнүгэр аһаан-сиэн, таҥаспытын, ол-бу малбытын хомунан эһэм суолун устун бардыбыт. Н. Тарабукин (тылб.)
4. көсп. Туох эмэ хаалбыт бэлиэтэ, чинчитэ. ☉ Признак, след чего-л.
Эх, Мишка, Мишка. Тугу оҥостон эрэриҥ буолла? Тоҕо эрэ дьүһүҥҥэр дьол сылдьыбыт да суола суох. Н. Лугинов
Дьиҥэр историяҕа олох да суола суох хаалыах киһини Распе …… үйэтиппит. ФЕВ ДьС
5. Биир туспа туох эмэ көстүү, буолуу. ☉ Действительное, вполне реальное событие, явление, дело
Ол эрээри кырдьаҕас Даарыйа саамай таптыыр суола — остуоруйа. Амма Аччыгыйа
Дьэ, үөрүүлээх суол доҕоор! Н. Неустроев
Дьонуттан быстан соҕотоҕун тайҕа быыһыгар үрэх баһыгар хаалара чаҕаан суол. Далан
«Хотуой, бэҕэһээ Талкы оҕонньордоох диэки сылдьан сүрдээх суолу истэн кэллим», — диэтэ. Күндэ
6. Туспа көрүҥ. ☉ Отдельный вид, разновидность
Үс суолунан сирбит эбит: хараҕа олоҕо суох — дьэргэлдьигэс, саҥата астыга суох — дьабдьыгырас уонна собулҕаны тоҥсуйар суорга дылы, собону көхсүттэн сиир. Амма Аччыгыйа
Аттыгар, күөх тыаҕа, Араас суол чыычаахтар, Көҥүлү хоһуйан, Көҥүлү туойдулар. Күннүк Уурастыырап
Сарсыныгар Миитэрэй Мотуруонаҕа лааппыттан икки суол ырбаахы таҥаһын …… ылан кэлбитэ. Н. Түгүнүүрэп
7. көсп. Киһи туохха эмэ тугунан, хайдах гынан, тиийэрэ; тугу гынан ситиһэрэ. ☉ Путь, стезя; способ достижения чего-л.
Үлэ — үөрүү, үлэ — дьол, Үлэ — үүнэр, сайдар суол. Эллэй
Биһиги таба суолга турар эбиппит. И. Федосеев
Ибрагим ити бутуурдаах соҕус боппуруоһу быһаарар суолу була охсубут этэ. В. Гаврильева
Былаас, балаһыанньа «минньигэһэ» Туоскуну абылыыр. Туоскун карьера оҥостуу суолугар үктэнэр. «ХС»
8. көсп. Киһи бүтүн олоҕун эбэтэр ханна эмэ сылдьарын устатыгар тугу оҥорбута, оҥороро. ☉ Жизненный путь; направление деятельности
Олох суола оруоса сибэккинэн тэлгэммэтэх диэбиккэ дылы, кини элбэх эриирдээх-мускуурдаах олоҕу олорон ааспыт. Ф. Софронов
Елена Иннокентьевна көнө суолга таһаарбыт дьоно олус элбэхтэр. «Кыым»
Онтон үтүөрэн тахсаат, бойобуой суолун танковай биригээдэтин кытта кыайыыга тиийэ салҕаабыта. «Кыым»
♦ Суола сойбут (тоҥмут) — 1) суох буолбут, мэлийбит. ☉ соотв. и след простыл
Көрбүтүм, хайыы-үйэ суоллара тоҥмут! И. Данилов
Бөлүүн дуу, билигин дуу ити уол ордук-хоһу саҥарбыта буоллар, мин суолум сойбута ыраатыах эбит. «ХС»
Мин таһырдьа ыстанан тахсыбытым да, уолаттар суоллара хайыы-үйэҕэ сойбут этэ. С. Сарыг-оол (тылб.); 2) өлбүт. ☉ Умер, скончался
Аныаха дылы тыыннаах үһүө. Суола тоҥно ини. А. Сыромятникова
Таҥхай Баһылай иһигэр көөнньөрбүт өһүөнүн аны аһаҕастык этэн сааммыт, суола сойбут Сэмэҥҥэ сытыы быһаҕын кыыныттан таһааран кылбаҥната-кылбаҥната кыбдьыгыраамахтаабыт. «ХС». Суолбут икки аҥыы — өйбүт-санаабыт олох тус-туһунан, бэйэ-бэйэбитин өйдөһүөхпүтүн табыллыбат диэн этии. ☉ Разойтись во взглядах, обнаружить полное несогласие в чм-л. (букв. у нас разные дороги)
[Михаил — Николайга:] Бар! Киэр бар! Аны эн миэхэ наадаҥ суох, киэр бар, эн биһикки суолбут икки аҥыы! С. Ефремов
Суолгун көннөр көр көннөр. Чэ, оччоҕо билигин Чаҕыл Иванович биһикки суолбутун көннөрө турдахпыт. «ХС»
Чэ, туох буолуой, ол чөҥөчөк үрдүгэр сынньана түһүллүө уонна суолу көннөрүллүө. «Кыым». Суолгун сабын — буруйданар, түбэһэр дьыалаҕыттан куотунан, ону кэрэһэлиир тугу эмэ суох гын эбэтэр тугу эмэ толук аҕал. ☉ соотв. заметать следы
Деомид Бакланов …… биир киһини булбутун, ол киһи тыынынан бэйэтин суолун саптынаары гынарын кэпсээн биэрэр. Н. Якутскай
Ол гынан киһилии бырастыылаһан, миигин бэлэҕинэн симиир, көрдүҥ дуо? Харчынан! Суолун сабыннаҕын көр эрэ! И. Чаҕылҕан. Суолла ас (арый, солоо, үктээ) — туох эмэ саҥаны төрүттээ, саҕалаа. ☉ Быть основателем, зачинателем чего-л. (букв. открыть дорогу)
Тыл албан аатырбыт худуоһунньуга Горькай өлбөт-сүппэт айымньыларынан саҥа суолу арыйбыта. Софр. Данилов. В. Кейметинов, А. Кривошапкин литература киэҥ толоонугар тус бэйэлэрэ суол үктээн киирдилэр, айымньыларын бэчээттэттилэр. АНТ ДьҮС
Уруй дуу, саха кыыһа! Уруй, ылбыт уордьаҥҥар: Хаһан да күндү буолаллар Суол аһар бастакылар. «ХС». Суолла биэр — ким эмэ тугу эмэ гынарыгар мэһэйдэһимэ, туора турума. ☉ Не мешать кому-л. что-л. делать
Суолун (оннун) буллар көр буллар. Айан суолун тут көр айан. Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Күһүнүгэр Аркашалыын тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Ир (ириэнэх) суолун ирдээ, тоҥ (тор) суолун тордоо көр ир II. Эн миигин сибилигин өлөрбүтүҥ, таһыйбытыҥ да иннигэр убайым Ньургун Боотур обургу кэллэҕинэ — ир суолбун ирдиэҕэ, тор суолбун тордуоҕа, мин кэппин кэтэрдиэҕэ. Ньургун Боотур
Тоҥ суолбун тордонон көрөөр, Ириэнэх суолбун ирдээн көрөөр. П. Ойуунускай
Кэ- тит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) көр кэтит. Кэтит суолун Кэспэт буолуҥ, Уһун суолун Оймообот буолуҥ. П. Ойуунускай
◊ Суол аана көр аан I
Суол аанынааҕы ороҥҥо Быргый ийэтэ Мааппа эмээхсин, ыалдьан өлөөрү ынчыктыыынчыктыы, хамсаабакка-имсээбэккэ, сээкэй эргэ нэк тыытырхайыгар сууланан көппөх тахсан сыппыта. Күндэ
Сыппа оҕонньор Халытарга олох маһын тура охсон биэрдэ, бэйэтэ суол ааныгар баар мас кыстыыр диэки сукуҥнаата. И. Никифоров
Манчаары кыратык ботугуруу-ботугуруу, туран суол ааныгар барбыт. МНН. Суол туруута — кыһын өрүс, күөл мууһа үрдүнэн сылдьарга, айанныырга сөп буола тоҥуута. ☉ Достаточное промерзание рек, озёр для прокладки зимней ледовой дороги
Эн күһүн суол туруор диэри манна соҕотоҕун олорон эриэҥ этэ. Суол турдаҕына дьоҥҥун көһөрөр бырайыаһы, суточнайы, подьёмнайы барытын толору төлүөхпүт. Р. Кулаковскай
Суол турдаҕына кэлии-барыы элбиэҕэ, оччоҕо ааһааччылар үксүөхтэрэ. «ХС». Тиһэх суол — киһи өлөн ииҥҥэ киириитэ, көмүллүүтэ. ☉ соотв. последний путь (о похоронах)
Аны мантан инньэ тиһэх суолгар аттанаргар хомуннахха эрэ табыллыыһы. Н. Лугинов
Аҕабытын тиһэх суолугар даҕаны атаарарбытыгар кэлэ сылдьыбатаҕа. М. Попов
Кинини биһиги оскуола бүтүннүүтэ …… тиһэх суолугар атаардыбыт. «ХС». Тимир суол — пуойас айанныырыгар аналлаах тимир ыллык суол. ☉ Железная дорога
Оччотооҕуга кинилэр тимир суолунан айаннаабыттар. Суорун Омоллоон
Уоран богуон анныгар кытаахтаһан, тимир суол устун Мундербегы көрдөөн Ташкент, Фергана куораттарга …… сылдьыбыта. Эрилик Эристиин. Сыарҕа суола — сыарҕа үчүгэйдик халтарыйар гына түспүт хаар, хаар суол. ☉ Санный путь
А.П. Серебровскай 1929 — 30 сыллардаах кыһын Алдаҥҥа сыарҕа суолунан тиийэн кэлэ сылдьыбыта. ЯАМ СД
Күһүн сыарҕа суола турарын аҕай кытта Сергей Иванович уокуругу кэрийэ, ыарыһахтары эмтии айаннаабыта. И. Федосеев. Ыраахтааҕы суола эргэр. — былыр сылга биирдэ харчынан ылыллар нолуок. ☉ Царская повинность
«Оттон ыраахтааҕы суолугар бу баар», — отуу ойоҕоһуттан тэрэпиискэҕэ сууламмыт биэс сүүстээх харчыны ылан көрдөрөр. Амма Аччыгыйа
Урут «ыраахтааҕы суолун харчыта» диэн сыллата аайы түһээн кэлэрэ. Н. Якутскай. ДТС йол, тюрк. йол, юл, ёл, чол, дьул