аат. Уу оргутарга туттуллар (мас, чох умайар турбалаах) кырааннаах, култаҕар быһыылаах тимир иһит. ☉ Самовар
Чэй иһиитэ бүтэн, эмээхсин остуолтан сылабаарын илдьээри икки кулгааҕыттан харбаан баран, эмиэ өрө хабылла түстэ. Амма Аччыгыйа
Аһыыр хос остуолун үрдүгэр алтан сылабаар оргуйан ыһыахтана турар. Н. Якутскай
Сааскы ылааҥыран эрэр күн уота дуйдаах буолускай сылабаарга бастыҥ түннүктэн тыган, күлүмнүүр өҥүнэн күндү ыалдьыттары күлүктэрин көрдөрдө. Эрилик Эристиин

туохт. Кыһыҥҥы тымныы кэнниттэн сылый, биллэр гына сылааһынан угуттаа (сааскы күн-дьыл туһунан). ☉ После зимних морозов становиться тёплым и солнечным (о весенней погоде)
Сааскы ылааҥыран эрэр күн уота дуйдаах буолускай сылабаарга …… күндү ыалдьыттары күлүктэрин көрдөрдө. Эрилик Эристиин
Ылааҥыран, күн уһаан үчүгэй баҕайы этэ. Ф. Донской. Ыаммыт үүтүм сылааһынан Ылааҥыран саас кэллэ. «ХС»

сыһ.
1. Ып-ыраастык, кылбайан көстөр гына. ☉ Чисто-начисто, до блеска, так, чтобы сияло
Остуолга кылбаччы сотуллубут буолускай сылабаар күрэҥ паарынан өрүтэ тыыммахтыыр. Софр. Данилов
Биир сарсыарда турбутум: бэҕэһээ инчэҕэйгэ дэлби тэпсибит саппыкыларым, кууран баран, кылбаччы ыраастанан хаалбыттар. Н. Кондаков
Эргэ сайылык дьиэлэрин чугаһыгар хонуу саҕатыгар кылбаччы устуруустаммыт бөдөҥ мастардаах саҥа сүүнэ улахан дьиэ тутулла турар. «ЭК»
2. көсп. Адьас, букатын. ☉ Совершенно, совсем, наотрез (напр., отказаться)
Кини адьас кылбаччы мэлдьэһэргэ, Чүөчээскини балыйарга санаммыта. Суорун Омоллоон
Охоноос да эрэт «Оҥорон» кэбиһиэ, Кырдьыгы да күөрэт — Кылбаччы мэлдьэһиэ. П. Тобуруокап
Арбатскай сэрэйбитин курдук Кылбановскай кылбаччы куотунан тахсыбыта. В. Яковлев

I
1. аат., эргэр.
1. Алтан уонна хорҕолдьун холбуу уһаарыллыбыт былааһыга, боруонса. ☉ Сплав меди и олова, бронза
Чаҥынан оҥоһуллубут симэх. ПЭК СЯЯ
Чаҥ курдук харахтара дьону барытын куруук сиилиир, элэктиир курдуктар. Амма Аччыгыйа. Чаҥынан дьэрэкээн түһэриллибит чаппараахтаах. Н. Игнатьев
2. Алтан уонна үрүҥ көмүс холбуу уһаарыллыбыт өлбөөркөй араҕас өҥнөөх былааһыга, буолускай. ☉ Бледно-жёлтый сплав меди с небольшой добавкой серебра, нейзильбер
Көмүс буолбатах, чаҥ эбээт. ПЭК СЯЯ
2. даҕ. суолт. Чаҥынан, алтанынан оҥоһуллубут. ☉ Медный, бронзовый. Чаҥ киэргэл. Чаҥ болот
ср. др.-тюрк. чаҥ ‘колокольчик; литавры’, кит. цин-тонг ‘бронза (крепкая медь)’
II
тыаһы үт. т. Тимири тимиргэ охсуолуур курдук хатан тыас. ☉ Подражание гулкому звуку, возникающему при ударе одного металлического предмета о другой. «Чаҥ-чаҥ» диэн тугу эрэ охсор тыас иһиллэр
ср. др.-тюрк. саҥ ‘колокольчик; литавры’, кит. чжэн ‘гонг; литавры’
III
көр чэҥ
Атаҕар Адаар чаҥ адаҕалаах Кырдьаҕас Моруос оҕонньор өндөҥнөөтө. С. Васильев
Ыстапаан чаҥтан халтарыйан ууга олоро түстэ. «ХС». 2004 сыллаахха систэр, хайалар чаҥнара ирэннэр сир үрдүнэн сүүрүгүрэннэр Өлүөнэ уута хатылаан чычаарбатаҕа. КМП ДЬБ
ср. монг. цанг ‘изморозь, иней’, ног. сенъ ‘льдина’

I
туохт.
1. Хамнаан, саахынаан маҥнайгы туруккунааҕар кэбирээн бар (хол., тутуу, массыына эҥин). ☉ Расшатываться, расстраиваться, прийти в негодность (обычно о строениях, механизмах)
Айгыраабат алаһа дьиэтэ туттуҥ, аҕыраабат аал уотта оттуҥ. Эрилик Эристиин
Харатаайаптар бэйэлэрэ олорор дьиэлэрэ даҕаны хайдах эрэ айгыраабыт, онон-манан сыбаммыта эргэ таҥаһы абырахтаабыт курдук самалыктанан көстөр. Н. Якутскай
Төттөрү-таары ыраах сиринэн эргийэргэ тыраахтара даҕаны улаханнык айгырыыр. «ХС»
2. Кырдьыыттан, ыарыыттан, оһолтон мөлтөө (доруобуйа туругун, ис-тас уорганнар тустарынан). ☉ Расслабляться, расшатываться от болезней, травм, старости (о состоянии здоровья, различных органов)
Көхсүн уҥуоҕа көтүллүбүт тымтай курдук Көҥүрүйбүт быһыылаах, Арҕаһын уҥуоҕа Алдьаммыт холуода курдук Айгыраабыт быһыы-лаах. С. Васильев
Тымныы салгын кини тыҥатыгар кутуллан киирэн айгыраабыт этинсиинин чэбдигиртэ. Н. Лугинов
3. көсп. Сатарый, алдьанан-кээһэнэн бар (уопсастыбаҕа араас көстүүлэр тустарынан). ☉ Расстраиваться, приходить в упадок (об общественных, социальных и других явлениях)
Уобалас үрдүнэн 1916 сыллаахха улахан кураан буолан, дьон-сэргэ олоҕо олус айгыраабыта. П. Филиппов
Эдэр салайааччы айгыраабыт артыалы сүһүөҕэр туруорарга үгүстүк сыраласпыта. «ХС»
II
дьүһ. туохт.
1. Дэлэйдик, сиэдэрэйдик намылыйан түс (хол., үүнээйи хойуу сэбирдэҕин, симэх эҥин туһунан). ☉ Свисать, ниспадать (напр., о роскошных кронах деревьев, богатых украшениях)
Үрдүк тиит мастар сэдэх-сэдэхтик үүнэн лиҥкинэһэн, хойуу мутукчалара таҥнары айгыраан, бөдөҥ хатырыктара күн уотугар саһарымтыйан көстөллөр. Н. Заболоцкай
Мин ыллыахпын баҕарабын, — Арыт санньыйар курус күҥҥэр, Ыллыыр ырыам сырдык тыла Ахтар алааһыҥ чараҥа буолан Айгырыы хамныы түһэр гына. С. Данилов
Сибэкки ойуулаах былааты бобуонньуктуу бааммыт, айгыраабыт кыһыл көмүс ытарҕалаах, төгүрүк маҥан сирэйдээх толуу дьахтар буолускай сылабаартан чэй кутар. В. Протодьяконов
2. көсп. Дьоһумсуй, ыараа, дархаһый; оргууй дьоһуннук дархаһыйа хамсаа. ☉ Быть важно медлительным, гордым; важно, гордо колыхаться, тихо шевелиться
Аллара — аҥааттан, айгыраан, Элиэнэ сүүрүгэ күүрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Кини [хотун], хааман айгыраан киирэн, сиргэммит курдук туттанхаптан, уҥа ороммут дуомугар олорон кэбиһэрин кытта, мин хотоҥҥо түһэн хаалбытым. Р. Кулаковскай
Аҥаатта нусхайар айылҕа силигэ Айгырыы ситэрин тухары биһиги Өргөйө туруохпут, өрүү баар буолуохпут. М. Ефимов. Тэҥн. айгыһын