түүппэҕир диэнтэн хай
аата. [Ыччаттар] муор-туор санаа, буомуруу, түүппэҕирии күлүгэ хаһан да түспэтэх сырдык мичээр сэбэрэлээхтэр. Л. Габышев

с. 1. (по гл. сузить) кыаратыы, синньэтии; 2. (по гл. сузиться) кыарааһын, синньээһин, буомуруу; сужение пищевода куолай буомуруута; 3. (суженное место) кыарааһын, синньээһин, буом.

көр буомуруу
[Кулаковскай] кэччэгэй баайдар өйдөрө-санаалара муомуруутун, сайдыы суолун бүөлүүллэрин ордук уһулуччу күүстээхтик «Төрүү илигиттэн төттөрү төлкөлөммүт» диэн поэматыгар биэрбитэ. Н. Заболоцкай

см. буомур =.

аат. Уһуннук ардах түспэккэ туруута (сир кырса аһара кууран үүнээйи буомуруута). ☉ Засуха, сухое недождливое лето
Курааннары кыайааччы Холкуос ньургун дьонноро, Уобалас устун уруйданан, Оройуон ахсын аатыран, Уоппуттаргыт тарҕаннын! С. Зверев
Аҕа дойду сэриитин маҥнайгы сылларыгар биһиги оройуоммутугар умайар уот кураан буолбута. Ф. Софронов
◊ Кураан тыала — сайыҥҥы ардаҕы аҕалбат уһун хас да хонуктаах күүстээх тыал. ☉ Суховей
Мин ырыаларбын, кураан тыала буолбакка, өҥ сайын үллэҥнэс күөһэ, Уу сахалыы эрэ буолбакка — Уон омук тылынан көтүттэ. Н. Босиков

1. аат.
2. Хантан эмэ ханна эмэ төттөрү кэлии, эргиллии. ☉ Возвращение откуда-л. Барарбытыгар биһиги дьон кэнниттэн айаннаатыбыт, хата, төннүүбүтүгэр бэйэбит бастаатыбыт. Н. Заболоцкай
   Ол күнтэн ыла кини олоҕун сыалын үрдүк чыпчаалын доруобуйатын көннөрөн дьон ортотугар төннүүгэ туһаайбыта. С. Юмшанов
3. көсп. Ким, туох эмэ мөлтөөһүнэ, кэхтиитэ, буомуруута. ☉ Состояние ослабления, ухудшения свойств, признаков кого-чего-л., вырождение, упадок, деградация
   Киһи сайдыыта, эбэтэр кэхтиитэ, төннүүтэ хайдах киһини кытта бодоруһарыттан эмиэ тутулуктаах. ПБН КДьСО. Күөллэр ньалыаран, ньамаҕыран, собо төннүүтэ буолла. «Саха с.»
4. даҕ. суолт. Төннөр, төттөрү кэлэр, барар. ☉ Ведущий назад, обратный
   Төннүү суолга турарбыт икки эрэ хонук иннинэ охтубутум. Амма Аччыгыйа
   ◊ Төннүү андыта булт. — сайыҥҥы кэмҥэ тыһыларын төрүүр-ууһуур сөрүүн сирдэригэр арыаллаан илдьэн баран, үөрдүһэн төттөрү кэлэр атыыр андылар. ☉ Самцы турпана, возвращающиеся после сопровождения стаей своих самок на летнее время в другое, более прохладное, место для кладки яиц
   «Төннүү андыга сытабын» диир киһини көрүстэххинэ, ол аата андылар тыһыларын төрүүрууһуур сирдэрин булларан баран төннөн куһугуратан иһэр эбит буоллахтара дии саныахтааххыт. С. Тумат

сов. 1. кыараа, синньээ, буомур; 2. перен. (уменьшиться) кыараа.

сыһ. Сорох туохтуурдары кытта соһуччу уонна эрчимнээхтик буолар дьайыыны көрдөрөр: төлө ас, төлө бар, төлө көт, төлө оҕус, төлө тарт, төлө тут, төлө ыһыгын. ☉ В сочетании с некоторыми глаголами означает резкость, силу и завершённость действия: төлө ас ‘резко открыть, раскрыть, вскрыть; резко оттолкнуть’, төлө бар ‘внезапно, резко высвободиться, будучи сдерживаемым чем-л.’, төлө көт ‘резко, внезапно выскочить, вырваться, высвободиться’, төлө оҕус ‘резким ударом выбить’, төлө тарт ‘высвободить, вскрыть, развязать резко и сильно’, төлө тут, төлө ыһыгын ‘выпустить, обронить’
Хаайтаран, түмүллэн турбут күүс төлө барда. Амма Аччыгыйа
Тыы түөрэх гынна да, оҕонньор саппыйатын төлө тутан кэбистэ. И. Гоголев
Хачыгыр …… чэҥи-мууһу ытырбыт холуодатыгар хам тоҥмут халҕаны төлө анньарын кытта ахсынньы ыйдааҕы аан-туман сыгынньах түөһүгэр өрө кэтиллэ түстэ. Эрилик Эристиин
Уу соҕотохто төлө көтөн, өрө бирилии, дэбилийэ уһунна. М. Доҕордуурап
◊ Төлө биэр — олус омуннаахтык тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Выдать, выполнить, сделать что-л. очень быстро, мгновенно, одним духом
Саа уоһуттан эрчимнээх буруо төлө биэрэрин кытта, суор аҥаар кынатын хообурҕаччы сапсыммытынан, ыраас ортотугар тиийэн олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
Кини кэпсэтиитин быыһыгар «эй-ээх» диэн тылы хойуутук туттааччы уонна «эй-ээх» диэтэр эрэ төлө биэрэн күлэн барааччы. М. Доҕордуурап
«Заря» [яхта], үһүс хаһыытын төлө биэрээт …… ыраатан барбыта. П. Филиппов
Төлө көт көр көт I. ГЭС тутуута сыл бүтүүтүгэр ыган кэлбит үпхарчы өттүнэн буомурууттан төлө көтөр суола арыллыбыта, салалта уларыйыытын туһунан араас түөрэккэй сабаҕалааһыннар букатыннаахтык ньам барбыттара. В. Яковлев. Төлө тарт — тугу эмэ гынаргын, оҥороргун хара ааныттан тэниччи тардан саҕалаа, туох эмэ саҕаланарыгар олук уур. ☉ Давать начало чему-л. очень бурному, страстному
Сохсо суулларыныы соһумар алдьархайы Сыллай төлө тарта эбээт! Амма Аччыгыйа
Мөлтөөбөт мөккүөрү төлө тардан кэбиспит киһи баар ини. Г. Нынныров
Эһэм оҕонньор …… көхсүнэн уокка аргынньахтыы олорон баран, кэпсээнин төлө тардан кэбиһэр. Р. Кулаковскай. Төлө тут — туох эмэ үчүгэйтэн, кэрэттэн мат, өйдөөбөккө, сыыстаран мүччү тут. ☉ Упустить, потерять что-л. ценное, прекрасное
Ону [дьиҥнээх тапталы] көрүстэххинэ, төлө тутума, кини туһугар охсус. И. Гоголев
Чолоҕор, акаарыбынан, Дьолбун төлө туппуппун. С. Васильев. Төлө түс — 1) тугу эмэ уҥуордаа, туораа. ☉ Переходить что-л., миновать, преодолевать какое-л. пространство
Түргэн борокуот — Чүмэчи арыытын төлө түһэн Хатыыстаах үөһүгэр Халыарытан-хамсатан киирдэ. Саха нар. ыр. III
Ойууру төлө түһээти кытта, киэҥ нэлэмэн хонуу көһүннэ. ВА; 2) көсп. төһө эмэ кэми этэҥҥэ туораа, аһар. ☉ Переживать, миновать, проходить благополучно какой-л. отрезок времени
Сүүрбэ биэһин-алтатын эрэ төлө түспүт …… эдэр киһилиин бастаан Дьокуускайга хомсомуоллар кэмпириэнсийэҕэ түбэсиһэн илии тутуспуппут. В. Васильев
Быйылгы дьылы төлө түстэр, профтехучилищеҕа киириэн баҕарар. ЧКС АК; 3) көсп. туох эмэ буомтан, күчүмэҕэйтэн куот, мүччүрүй. ☉ Избежать, спастись от какой-л. неприятности, трудности
Иванов иккис моһолтон эмиэ төлө түстэ. М. Доҕордуурап
[Быһыкка Бааската] хаайыыга олоро түһэн баран, кини обургу кэм да сатаан төлө түһэн, нэһилиэгэр тахсан тииһин-тыҥыраҕын кумунан олорбута. Н. Кондаков
ср. монг. дөлире ‘отделяться’

сов. 1. иин, хат, дьүдьэй; цветок захирел сибэкки ииммит; 2. перен. кэҕин, буомур; талант его захирел кини талаана кэхтибит.

туохт. Толору ситэнхотон муҥутаа, баараҕадый. ☉ Достигать полного расцвета сил, мужать, возмужать
[Оҕолорбун] Буоҕатыйыахтарыгар дылы Боруйан көрүмүнэ Буомурдар буолаайаҕын. А. Софронов