с. 1. (по гл. сузить) кыаратыы, синньэтии; 2. (по гл. сузиться) кыарааһын, синньээһин, буомуруу; сужение пищевода куолай буомуруута; 3. (суженное место) кыарааһын, синньээһин, буом.

үмүрүс гын = момент.-однокр. от үмүрүй = 1 вдруг, внезапно сжаться, сузиться, стянуться; от төбөтө үмүрүс гынна верхушки трав сомкнулись; уу үрдэ үмүрүс гынна поверхность воды вдруг сомкнулась (напр. над ныряльщиком).

туохт.
1. Иэн, сабардам өттүнэн аччаа (сарбыллан эбэтэр иһинээҕитэ туолан). ☉ Уменьшиться по площади, в объеме (при заполнении чем-л.), стать тесным
Кэҥэс соҕус хос эрээри дьааһык үөһэ дьааһык, куул үөһэ куул бүөлээбит буолан кыараҕастыйан көстөр. Софр. Данилов
Сааскы сынньалаҥ буолан, оройуоҥҥа үөрэнэр оҕолор кэлбиттэр. Киэҥ кулууп кыараҕастыйбыкка дылы. А. Федоров. Сүөһү мэччийэр сирэ кыараҕастыйбыта, үгүс сайылыктар ууга устубуттара. «Кыым»
△ Синньээ, кэтитинэн улам кыараан бар. ☉ Стать у´же, сузиться
Оттон кырсаны бултуурбар мэнээктээбит, тохтообут сиригэр хаар бугулу оҥоробун. Ол бугулбут маҥнай киэҥ, онтон кыараҕастыйар, хорооннуубун. «Кыым»
Онно аартык улам кыараҕастыйар, суорба таастар улам күөхтүйэллэр, ынырыктыйаллар. М. Лермонтов (тылб.)
△ Куччаан, сөп түбэспэт, баппат буол (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Стать у´же, стеснять движения (обычно об одежде и обуви)
Рак улаатан истэҕин аайы сөп буола-буола, эргэ хаҕа кыараҕастыйар. ББЕ З
Оччотооҕуга мин чоройо улаатаммын, таҥаһым элээскэтэ тартайан, кыараҕастыйан, күлүү-элэк оҥостооччулар. С. Тока (тылб.)
2. көсп. Тиийиммэккэ-түгэммэккэ ыарахан балаһыанньаҕа киир, кыһалҕалан. ☉ Оказаться в бедственном положении, испытывать нужду
Дьокуускайтан биһиэхэ ас-таҥас өссө да кэлэ илик ээ. Быыска ылларан бэйэбит кыараҕастыйан олоробут. Пьесалар-1956.
3. көсп. Куччаа, тутахсый, кыараа (хол., туттуллар эйгэтэ). ☉ Сузиться, ограничиться (напр., о сфере употребления чего-л.)
Мэлдьи аҥаардас саҥа чаастарын эрэ быһаартарыынан муҥурданыы түмүгэр грамматическай ырытыы практическай суолтата кыараҕастыйыан сөп. СОТТҮө
Сахалар аатырбыт кэрэ, баай тылбыт туттуллар эйгэтэ кыараҕастыйда. «ХС»
♦ Көхсө кыараҕастыйда — <киэҥ> көхсө кыараата диэн курдук (көр көҕүс II)
Кууһума Кыралыырап охсуһууга соҕотоҕун хаалла. Киэҥ көҕүс кыараҕастыйда. Амма Аччыгыйа
«Айаным суолуттан туораатым дуу, хайдаҕый?» — диэн киһи муммута быданнаабытын кэннэ дьэ билиннэ …… көхсө кыараҕастыйан, тыына-быара ыгыллан барда. Н. Заболоцкай

несов. 1. олор; сесть на стул устуулга олор; 2. (занять место где-л.) олор, киир; сесть в автомобиль автомобильга олор; 3. за что и с неопр. (приняться что-л. делать) олор, олорун; сесть за книгу кинигэтэ ааҕа олорун, кинигэҕэр олорун; сесть работать үлэҕэр олор; 4. (попасть в заключение) олор; сесть в тюрьму түрмэҕэ олор; 5. (опуститься с высоты) олор, түс; самолёт сел на аэродром самолёт аэродромҥа олордо; 6. (опуститься за горизонт) киир; солнце уже село күн хайыы--үйэҕэ киирдэ; 7. (осесть) олор, түс; пыль сёла на бумагу кумааҕыга быыл олорбут; 8. (укоротиться, сузиться) тарт; эта рубашка сёла бу ырбаахы тардыбыт; # сесть на мель харгыга олор (күчүмэҕэй балаһыанньаҕа түбэс); сесть кому-л. на голову ким эмэ төбөтүгэр ытын, баһылаа.

туохт.
1. Кыараҕас буол. ☉ Сузиться, стать теснее
Пиэрмэ диэки араҕыстаҕын аайы суол сыыйа кыараан испитэ. Далан
[Кырса оҕото] тэллээбий күннэтэ улаатан испитэ, Дьааһык уйата кыараабыта, онон күнүһүн таһырдьа көҥүл сылдьар булбута. И. Федосеев
Лена эбэ хотун хочолоро кыараатылар дуу, бадарааҥҥа бардылар дуу? «ХС»
2. көсп. Ыарахан балаһыанньаҕа киир, муҥур уһукка түс. ☉ Оказаться в крайне тяжелом положении; впасть в отчаяние
Киэҥмит кыараан, уһуммут кылгаан олорор дьоммут. ПЭК ОНЛЯ I. [Уйбаан оҕонньор — Манчаарыга:] «Баһылай оҕонньоор! Кыараабыт буоллаххына, Кыраларыҥ тустарын хайдах Кыһанан бараҕын, Хаалынньаҥнаргар ханнык Хараллар дьаһалы салайаҕын, — Киэҥ соҕус буоллаххына, — Кэпсии түһүөҥ дуу?» А. Софронов
Кини оннук кыараан ылар кэмнэрин …… суол тоҕойдоро, ойуур ыллыктара эрэ билэллэрэ. В. Яковлев
♦ <Киэҥ> көхсө кыараата — көр көҕүс II
Ол билигин аҥаардас харахтаах адьарай биистэрэ атаҕастааннар, киэҥ көхсүбүт сүүтүктээҕэр кыараан, уһун санаабыт саптааҕар синньээн олоробут. Ньургун Боотур
Уйбаан Дууһа киэҥ көхсө кыараата, уһуну-киэҥи саныыра уурайда. Эрилик Эристиин
[Туйаарыма Куо — Уот Уһутаакыга:] Хороҥ айыыһыт Холбообута буолуо диэммин, …… Көһүтэрбэр Көхсүм кыараата, Кэтэһэрбэр кэтэҕим көһүйдэ. П. Ойуунускай
Кини [Абыраамап] Кыһыллаай хоруйун күүтэ сатыы сылдьыбыта, көхсө кыараан барбыта. Л. Попов. Ыыра кыараата — дьайар, оҥорор, сылдьар кыаҕа мөлтөөтө. ☉ Поле его действия сузилось
[Ыарыыга ылларан] Ыксаан сыттахха Ымсыырар да ыыра кыарыыр, Ол эрээри онтуҥ Олох эбээт, олох! С. Тарасов
[Ыалдьыт — Тэрэнтэй оҕонньорго] син бултаамахтаабыт киһи хаар бөҕө баттаан, ыыра кыараабыт, тыһа кылгаабыт быһыылаах. М. Чооруоһап
ср. др.-тюрк. хавур ‘сжимать, стискивать, сдавливать’, хавыр ‘собирать, сводить, сжимать’