туохт., түөлбэ. Өр кэмҥэ ардаабакка курааннаа, куур-хат. ☉ Высыхать от жары, засухи
Саҕахтан саҕахха халлаан болоорхой былытынан тилэри тардылыннар даҕаны, кэҥсээрэн турбахтыыһы, бүгүн ардах түһэр чинчитэ суох. Далан
Буһурук куйаастар кэҥсээрдилэр. Бугуллар, оттор элбээтилэр. С. Васильев

1. («й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) аат. Сайын түһэр итии, сырайар салгын. ☉ Жара, зной
   Куйаастан ыгыллыбыт мутукча сыта минньигэстик аҥылыйар. Эрилик Эристиин
   От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап
   Сыралҕан куйааска буһан сирэлиспит-боролуспут отчуттар кэпсээни бэркэ кичэйэн, биһирээн иһиттилэр. А. Бэрияк
2. даҕ. суолт. Итии, суостаах, уотунан сырайар салгыннаах. ☉ Жаркий, знойный
   Куйаас күммүт сырылас, Кумаар, бырдах быыгынас. Күннүк Уурастыырап
   Куйаас күммүт сыралыйар Кутаа кыымнаах уотунан. А. Абаҕыыныскай
   ◊ Бөтүрүөп куйааһа — сайыҥҥы муҥутуур куйаас күннэр (от ыйын 10–15 күнэрэ). ☉ Самые жаркие летние дни (10–15 июля)
   Бөтүрүөп куйааһын кэнниттэн окко киирэллэр. Буһурук куйаас көр буһурук. Буһурук куйаас буолла, Будьур солко долгуйда. С. Васильев
   [Тирэхтэр] Буһурук куйаастан куттаммакка, Дьоролдьуйа үүммүттэр. И. Федосеев
   Бүтэй куйаас көр бүтэй II. Атырдьах ыйынааҕы бүтэй куйаас күн этэ. Бүтэй куйаас сатыылаата. Күрүлгэн куйаас — аһара итии. ☉ Очень жаркий, палящий
   Бэс ыйын эргэтинээҕи сайыҥҥы күрүлгэн куйаас күн. Күннүк Уурастыырап. Күрүлгэн куйаастаах күөх халлаан, …… Аттартан көлөһүн таммалаан Сибэкки үрдүгэр хаалбыта. «ХС»
   Өҥүрүк куйаас көр өҥүрүк. Өҥүрүк куйаас тыыннаах, Үүт таас олбохтоох... Үрүҥ Аар тойон... Өксөкүлээх Өлөксөй
   Өҥүрүк куйааска күнү быһа үлэлээн тириппит-хоруппут. ГИП КДь
   Биирдэ сайын өҥүрүк куйаас сатыылаан ахан турдаҕына, Орто Азияттан биһиэхэ биир ыалдьыт кэлбитэ. «ХС»
   Уот куйаас көр уот. Ардаҕы аны быыстала суох уот куйаас күннэр солбуйбуттара. Н. Заболоцкай
   ср. тюрк. куйааш, койаш ‘солнце; жара’

даҕ.
1. Саарааһыннаах, саарбахтааһыннаах, хайатын да быһаарбат; мунаах. ☉ Отражающий сомнения, колебания, неуверенность (напр., о мыслях, поведении). Саараҥ быһыы
□ Мунаарар саараҥ санаа, куоска кэриэтэ аа-дьуо сыбдыйан кэлэн, халыйдар-халыйан, өйүн-санаатын буһурук туман курдугунан бүрүйэн истэ. Софр. Данилов
Дойду экэнэмиичэскэй уонна хаһаайыстыбаннай балаһыанньата саараҥ быһаарыылары адьас тулуйбат буолан турар. В. Ленин (тылб.)
2. Барытыгар саарыыр идэлээх, быһаарыыта суох. ☉ Неуверенный, нерешительный. Саараҥ киһи
□ Киниэхэ, иһиттэн сүрдээх саараҥ киһиэхэ, аҥаардастыы ситиһии, олоххо табыллыы кэмэ кэллэ. Н. Лугинов

1. сатар 1 диэн курдук. Сарсыныгар халлааным саталанна: Сатыылаан түстэ буурҕа-буһурук. С. Тарасов
2. көсп. Ис-искиттэн уоҕуран тур, дохсун күүрээннэн (хол., киһи санаатын этэргэ). ☉ Обретать необычайную силу, небывалый подъём, вдохновение (напр., о мыслях, разуме)
   Турууй, бары дойду кырыыстаах Аччык кулут дьон аймаҕа! Өйдөөх санаабыт саталанна, Өлөр өскө тэрилиннэ. П. Ойуунускай
   Саха омук барахсан Саҥата сааллар этиҥ буолан саталанна, Тойуга дорҕоон айан суолунуу тобулунна. Н. Рыкунов

1. аат.
2. Күһүөрү сайын үүнээйи аһа ситэн буһар ичигэс, куйаас кэмэ (үксүгэр бүтэй куйаас, түүнүн эмиэ ичигэс). ☉ Теплые знойные дни в конце лета, во время которых созревают хлеба, ягоды и т. д. (обычно при незначительной, но сплошной облачности, когда ночью также тепло)
   Уһун буһук харааныттан Отон тупсан күннээччи. Күннүк Уурастыырап
   Күһүҥҥү буһук түүн. Ыал барыта утуйбута ырааппыт. Р. Кулаковскай. Тэҥн. буһурук
3. 2. Күһүҥҥү мууһу үрдүнэн балыктыыр кэм. ☉ Время осеннего подледного лова рыбы
      Онон билигин кинилэр эрэллэрэ эрэ Харыйалаах күһүҥҥү буһугун балыга. Н. Якутскай
      Булчут этэ. Сынньалаҥҥа Ол туһунан саныахтааҕа, Күһүҥҥү муус буһукка Сылдьыбытын ахтыахтааҕа. П. Тобуруокап
4. даҕ. суолт. Мууһу үрдүнэн бултанар. ☉ Выловленный, пойманный в сезон подледного лова
   Ама баччаттан балык утуйуо баара дуо, урукку дьылларга бу кэмҥэ, муус халыҥыыта «буһук балыга» диэн тууга киирэр буолара. Н. Якутскай

аат.
1. Сымнаҕас, синньигэс умнастаах күөх өҥнөөх сэбирдэхтээх эбэтэр сибэккилээх биир сыллаах үүнээйи. ☉ Трава
Дулҕалаах куулатыгар от үүнэн-үүнэн баран сыппыт. Амма Аччыгыйа
Ити дьыл саас баабыр диэн хара тараах ойуулаах, кугас дьүһүннээх сүдү улахан кыыл кэлэн, кур окко дугуйданан, уйаланан сытан, тиҥэһэ ынаҕы сиэбит үһү диэн ынырык сурах Уодай аҕатын ууһугар чаҕылҕанныы тарҕаммыта. «Кыым»
2. От үлэтэ (охсуу, мунньуу, бугуллааһын, кэбиһии). ☉ Сенокосные работы
Сайын биир бэрт кураан күн Талкы оҕонньор …… отугар барда. Күндэ
Саха киһи отугар барда, Сардаҥаны кытта турсан. С. Данилов
3. Кэбиһиилээх от. ☉ Стог
Ыарҕалаахха обургу төгүрүк от түстэммитэ. Күннүк Уурастыырап
Буһурук куйаастар кэҥсээрдилэр, Бугуллар, оттор элбээтилэр. С. Васильев
♦ От илии, от атах — синньигэс, олус синньигэс илиилээх-атахтаах киһи. ☉ Худющий человек с длинными тонкими руками и ногами
Куобах оҕотунуу хап-харанан төгүрүччү көрбүт харахтаах, от илии, от атах кырачаан Аанчык бииртэн улаханнык куттанар. В. Иванов
◊ Быар от түөлбэ. — гречихаларга киирсэр от үүнээйи. ☉ Горец сибирский
Быар оту, кииһилэни, сир аһын сүөгэйгэ, тарга. үүккэ булкуйаллара. ПНЕ СТ. Окко киир — от үлэтин (охсууну) саҕалаа. ☉ Начать сенокосные работы
Арамаан Хабырыллалыын отторугар киирдилэр. Амма Аччыгыйа
Онтон кэлэн билигин, Окко киириэх иннинэ, Сайын бэрдин, кэрэтин Санаа хоту атаарар. Күннүк Уурастыырап. От атах (сото) – хаппыт отунан киһини үтүгүннэрэн оҥорон баран инникини таайа оонньуу. ☉ Название якутской игры-гадания с помощью сделанной из травы фигурки человека. Оннооҕор от атах (сото) иччилээх (өс хоһ.). От үлэтэ — от хомуурун (охсуу, мунньуу, бугуллааһын, кэбиһии) үлэтэ. ☉ Сенокосная страда, сеноуборочные работы
«Дьоннор отторун үлэтин бүтэрээри гынан эрэллэр, тур!» — диир. Саха фольк. Миэхэ кэлэн от үлэтигэр төһө көмөлөстүҥ этэй? МНН. От үрэх — көҥүһэ суох оттонор дэхси ньуурдаах уһун үрэх сир. ☉ Травянистая речка — неглубокое русло высохшей речки, наполняющееся весной талой водой, а летом обильно зарастающее травой
Является богатым сенокосным угодьем. Талбаарда от үрэх талаҕа — Тараҕай сиригэр тиийдибит. С. Тимофеев. От ыйа — сыл сэттис ыйа (от үлэтэ үгэннээн барар ыйа). ☉ Июль
От ыйын уу-чуумпу, күөх түүнэ Оһуордаах суорҕанын тиирбитэ. Күннүк Уурастыырап
От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап. Сыыс от — культурнай үүнээйи быыһыгар үүнэр туһата суох оттор, ону тэҥэ суол кытыытыгар, ходуһаҕа о. д. а. сиргэ үүнэр, сүөһү сиэбэт ото. ☉ Сорная трава
Юля эриэппэ сыыс отун ыраастаабыта. КИИ СТ-2
др.-тюрк., тюрк. от

I
туохт.
1. Үтүөрэн, оһон сабылын, чэрдий (баас туһунан). ☉ Затягиваться, зарубцеваться (о ране, язве и т. п.)
[Гавриил Протодьяконов] атаҕын искэннэрэ тарта, бааһа бүтэйэн эрэр. А. Данилов
2. Сылдьыллыбат буолан, отунан-маһынан саба үүнэн, биллибэт буол, оһон хаал (хол., ыллык суол туһунан). ☉ Зарасти растительностью (напр., о тропинке)
[Дабыыт] Ол туран өйдүү биэрбитэ тиэргэн иһэ сытыган отунан адаарыччы үүммүт, суол-иис бүтэйэ оспут. У. Нуолур
Сотору бүтэйэн эрэр омоох суол туораан таҕыста. Оҕонньор атын ол суолунан салайда. П. Филиппов
3. Бүтэн хаал, бүт, баран, муҥурданан хаал. ☉ Иссякать, исчезать, оканчиваться. Өрүс уорааннара бүтэйэллэрэ чугаһаабыт. Уораан хойдон-бөлүөҕэн эрэр уутун дьалхааннаах сүүрүк обургу бокуойа суох эҕирийэн ыла турар. Я. Семенов. Кэлиэх-барыах сирдэрэ Кэлии үүтүнүү бүтэйэн, Хатырыктаах аймаҕа Хааччахха хаайтардаҕа. Хоһоон т.
II
1. даҕ.
1. Киирэр эбэтэр аһыллар аана аһаҕаһа суох. ☉ Замкнутый, не имеющий выхода
Ортотугар чоҥолох көлүйэлээх абырҕала халыйан үүммүт бүтэй хоннох сири хара сыбар иилии түһэн турар. Амма Аччыгыйа. Тутуллубут эбээн атамаанын уолугар бүтэй таҥаһы тигэн бүрүйбүтүнэн сыарҕаҕа олордон, кэлгийэн кээһэллэр. Саха фольк.
2. Туох да быыһа-арда көстүбэт, күнэ, ыйдаҥата суох. ☉ Настолько темный, что ничего не видно (напр., об осенней ночи)
Түҥкэлэс бүтэй түүн үөһэ этэ. Төрөөбүт дьиэккээним барахсан Түннүгүн мууһа ыраахтан сырдаан, Ахтыбыт сүрэхпин үөрпүтэ. Эллэй
Мунду миинин курдук болоорхой бүтэй былыттаах, чуумпу ичигэс күн налыйда. Н. Габышев
3. Тула өттүнэн хаххалаах, ордук чуумпу, бүөм. ☉ Тихий, укромный (уголок)
Чурум-Чурумчуку Тоҕуттубут тордох сонноох, Чоочой-туллай олооччулаах, Чуҥкук, бүтэй, чуолҕан саҕа Чуораайытта алаастаах. Эллэй
△ Тыала, салгына суох, наһаа чуумпу. ☉ Душный, без малейшего движения воздуха. Бүтэй куйаас
4. Соччо дуораана, ньиргиэрэ суох (ыраахтан эбэтэр туох эмэ курдат иһиллэр, эбэтэр анаан аччатыллыбыт тыас туһунан); чуор чыҥкынас буолбатах (саҥа туһунан). ☉ Приглушенный, нечетко слышимый (о звуке, голосе, слышимых издалека или через что-л.)
Билии тыаны үрдүнэн аракыата уота өрө субуруйан тахсан дэлби ыстанна, икки бүтэй тыас утуу-субуу ньиргийтэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Өстөөх диэки көтүрүтэ тэбэр бүтэй тыастар иһилиннилэр. Т. Сметанин
Кини [Маратик] куолаһын Өрүүсэ хаһан да эндэппэт. Бүтэй соҕус уонна нүһэр. А. Сыромятникова
2. аат суолт. Сиэрдийэ, тоһоҕо эбэтэр остоолбо көмөлөрүнэн оҥоһуллубут тугу эмэ (ханнык эмэ сири) тулалыыр, эргийэр күрүө. ☉ Городьба, изгородь вокруг чего-л. «Биһиги оҕуруоппут эһиилгиттэн улаатан барыахтаах
Бу бүтэйи киэбин тухары!» — Кини киэҥ сиринэн эргийэ ыстаҥалаан бара турар бүтэйи батыһыннары ыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Өбүгэ саҕатааҕы бүтэйдэр бараннылар, сайылыгы ходуһаттан, ходуһаны бааһынаттан араарар саҥа бүтэйдэри аны туппаппыт. «Кыым»
Сэлиэһинэй бурдуктара Сиэрдийэ бүтэйи Үрдүнэн көһүннэ, Оруос бурдуктара Остуолба бүтэйи Оройунан унаарыйда. Саха нар. ыр. III
3. сыһ. суолт. Хайаан да, булгуччу. ☉ Обязательно, в любом случае
Бэтэрээнэн эттэххэ, Бээһээҥҥиттэн бүгүҥҥү, Бүгүҥҥүттэн сарсыҥҥы Бүтэй ордо туруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Миэхэ бүтэй эрэнэр Сылаас, ыраас, сайаҕас, Минньигэстик мичийэр Оҕом дьоллоох хараҕа. С. Данилов
△ Таайан, сэрэйэн. ☉ Наугад, вслепую. Кинилэр атыны кэпсэттилэр, ол эрээри саҥаһа уол олус дьүдьэйбитин, аччыктаабытын көрөн, «туох эмэ алдьархай буолбут быһыылаах», — диэн, бүтэй ытырыктата санаата. Саха фольк.
△ Туох да быыһаарда суох тилэри, бүтүннүү, үлдьү. ☉ Сплошной, без зазора, без промежутков
Хаар былытын сыһыары тардыммыт бүтэй тумарык халлаан даҕаны син хамныы-дьалкыйа турар эбит. Амма Аччыгыйа
Сүүһүгэр туоһахталаах бүтэй хара атыыр оҕус хараҕар бу хааман мөскөлдьүйэн эрэргэ дылы буолла. Болот Боотур
Сэрэхтээх бу бүтэй хара түүн Түҥ ойуур быыһыгар Сэрииһит Уйбаныап Көстөкүүн Досуорга турбута. А. Абаҕыыныскай
♦ Бүтэй Бүлүү — Бүлүү өрүһүн уонна кини тардыытын ойуулуур эпиитэт. ☉ Широко распространенное в народе название реки Вилюй и ее бассейна
[Тоҥус — Манчаарыга:] Мин да биллэр киһибин, Үс бүүрүктээх Бүтэй Бүлүүгэ үөскээбит, Тоҥус бэрдэ буолабын, Дьулайыма, толкуйдан. А. Софронов
Бүтэй Бүлүү барахсан Бөһүүкэлиир хаардара Бүрүйбүтүн сахсына Бөдөҥ көтөр түүтүнүү, Бүтүннүүтүн кыйдаата. С. Васильев
Бу зона урукку өттүгэр «бүтэй Бүлүү» диэн ааттаах түҥкэтэх сиринэн биллэрэ. ВМС СДО. Бүтэй бүөрдээх — олус эмис, бүөрэ көстүбэт сыалаах (хол., куобах туһунан). ☉ Очень жирный, с заплывшими жиром почками (напр., о зайце). Икки куобахпыт бүтэй бүөрдээхтэр эбит. Бүтэй куйаас — салгына, тыала суох былыттаах куйаас. ☉ В облачный день: сильный зной без малейшего дуновения ветерка
Бүтэй куйаас Сылайбакка, Сынньаммакка Хоруйа охсон тэлгэтэ Утуу-субуу Уулуудайбыы Сырбаттыбыт, Сырыстыбыт. А. Абаҕыыныскай
Бүтэй куйаас Бөлүөхсүйдэ. Сымалалаах Сытым түстэ. Күннүк Уурастыырап
Атырдьах ыйынааҕы бүтэй куйаас күн этэ. «ББ». Тэҥн. буһурук куйаас. Бүтэй туйахтаах (туйахтаахтар) фольк. — сылгы сүөһү. ☉ Лошадь, лошади
Үрэххэ баппатах үрүн түүлээҕи, Үргүүк хаҥылы, бүтэй туйахтааҕы Үксэтэ олордуннар. П. Ойуунускай
Толоон-алаас тухары Тоҕуоруйан үөскээбит Бүтэй туйахтаахпын Бүдүрүтэр буолаайаҕын. П. Ойуунускай. Бүтэй эттээх эргэр. — урукку өйдөбүлүнэн, абааһыны, иччини көрүгэһэ суох, чэгиэн, дьилэй эттээх-хааннаах. ☉ По древним поверьям якутов, человек физически и духовно крепкий, сильный, с «закрытым телом», т. е
неспособный видеть галлюцинации. Мин сааспар абааһы диэни харахтыы илик киһибин. Бүтэй эттээхпин. Н. Заболоцкай
◊ Боотулу бүтэй (күрүө) — бүтэй алын маһын үрдүнэн хатыйа анньыллыбыт тоһоҕолорго сиэрдийэ уурталаан тутуллубут күрүө. ☉ Изгородь из крестообразно вбитых над нижними жердями кольев. Боотулу бүтэйи атыннык тоһоҕо бүтэй, хатай эбэтэр хатыйыы бүтэй дииллэр
□ Сэмэн оҕонньор …… икки мас боотулу күрүө биир сүлдьүгэһин тосту тартаран, тахсан түҥкүнүү турда. Амма Аччыгыйа. Бүтэй быара — бүтэй алын сиэрдийэтин уурар тирээбил мас, бүтэй атаҕа. ☉ Упор для нижних жердей изгороди. Бүтэй быарын чэгиэн мастан оҥороллор. Бүтэй дорҕоон тыл үөр. — куолас кыттыыта суох сүнньүнэн тыас эрэ көмөтүнэн үөскүүр саҥа дорҕооно. Бүтэй дорҕоону саҥарарга салгын саҥа аппараатын ханнык эрэ миэстэтигэр мэһэйи көрсөн, иҥнэ-иҥнэ тахсар. ☉ Согласный звук
Уһун аһаҕас дорҕооннор чахчы уһуннук, кылгас аһаҕастар чахчы кылгастык этиллэллэр. Оттон бүтэй дорҕооннор сорохторо сымнаҕастык, сорохторо тыастаахтык этиллэллэр. «Кыым»
Кини [Софронов] аллитерацияҕа устуруокалар иннилэригэр, истэригэр аһаҕас, бүтэй дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр олоҕурдар да, биири хаста да төхтүрүйэн хос-хос этииттэн аккаастаммыта. Софр. Данилов. Бүтэй уулаах геогр. — өрүстэрэ, үрэхтэрэ, күөллэрэ, атын да уулара муораны, акыйааны кытта холбоспот материктар ис уобаластара. ☉ Бессточные области
Африка кураайы өттүлэригэр акыйааҥҥа түспэт бүтэй уулаах киэҥ сирдэр бааллар. КВА МГ. Быһыт бүтэй — холкуос ходуһатын мэччирэҥтэн араарар бүтэй (сэбиэскэй кэмнээҕи). ☉ Изгородь для отгораживания коллективного покосного луга от пастбищ (в советское время)
Тумус тыаны ортотунан быһа охсон ааспыт быһыт бүтэйгэ тиийэн баран, тэлиэгэттэн сулбу ыстанан түстүм. Эрилик Эристиин. Бэрбээкэй бүтэй — икки мастаах (сиэрдийэлээх) бүтэй: алын мас баҕана үүтүгэр угуллар, үрүт мас баҕана төбөтүнээҕи ыыраахха ууруллар. ☉ Вид изгороди из двух жердей: нижняя продевается в отверстия коротких столбов, а верхняя кладется в желоба их верхушек
Ньирэй хааччаҕа бэрбээкэй бүтэйинэн эргитиллибит. Остуолба бүтэй көр үүт бүтэй. Көстөкүүн түөрт мастаах остуолба бүтэйи сүүрэн иһэн үрдүнэн ойон элээрэн кэбиспит. «ББ»
Оруос бурдуктара Остуолба бүтэйи Оройунан унаарыйда, Улаан кулун кутуругун курдук Куоластана куоҕайда. Саха нар. ыр. III
Сүлдьүгэс (сүллүгэс) бүтэй көр үүт бүтэй. Урууп дьиэтэ эргэ ампаар дьиэ элээмэтэ. Үрдүгэр күөх от өрөһөлүү үүммүт. Дьиэтин тула сүллүгэс бүтэй. Күндэ. Сылбах бүтэй — ойуурга үүнэн турар мастары охтортоон оҥоһуллубут күрүө. ☉ Изгородь-осек (городьба из срубленных и заломанных на высоких пнях деревьев). Хатырык үрэх халдьаайыта сылбах бүтэйдээх. Үүт бүтэй — сиэрдийэни остуолба үүттэригэр уган оҥоһуллубут күрүө. ☉ Изгородь из жердей, продетых в отверстия столбов
Добуун Лоҥкууда диэн ааттанааччы хордоҕоһунан, үс үүт бүтэй быһа сүүрэн дьэргэйэн тахсан Күүлэкээн хайатын аппатыгар анньылынна. М. Доҕордуурап
Охтон иһэммин, өрүһүннүм, Өйбүн даҕаны сүтэрбэтим; Ойбутум курдук ойо турдум, Үүт бүтэй үрдүнэн көттүм. А. Бэрияк
Бэйэтин кыанар киһи этэ. Үс үүт бүтэйи оонньуу-күлэ тайаммакка эрэ ыстанан дэгэс гынара. «ББ»
Хатыйыы бүтэй көр боотулу бүтэй (күрүө). Хаһаайын сүрэхтээх үлэһитин кини олбуора хатыйыы бүтэйдээҕэ кэрэһэлии турар. В. Протодьяконов
III
аат дьөһ. Хайааһын ханнык эмэ предмет нөҥүө оҥоһулларын бэлиэтээн, миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает пространственные отношения, употребляясь при указании на предмет, через который совершается действие (сквозь, через)
Настя, чарапчыланачарапчылана, туман бүтэй сөмөлүөтү көрө сатаата. Н. Якутскай
Кырынааһы этэрбэс бүтэй ибили тутан кэбистим. Т. Сметанин
Санныларын уҥуохтара таҥас бүтэй кырыыланан көстөргө дылылар. Н. Лугинов
Бостуук сайдыыр саҥата дьиэ бүтэй субу иһиллэр. С. Федотов