даҕ., поэт.
1. Саһарҕаланар, саһарҕа сырдыктаах, саһарҕанан сырдаабыт. ☉ Освещённый зарёй, заревой, лучистый
Саһарҕалаах халлаан Сарсыардааҥҥы салгыныгар Саһыарыылааҕы сахсыйбыттан Саталанан сатараатаҕа дуу. А. Софронов
Утары хаампыппын ууратыам эрэ суоҕа — диэн Сандаҕалаах саһарҕалаах Сатыы маҥан күнүм Ала дьикти сырдыгынан Андаҕайдаҕым буоллун! Е. Иванова
2. көсп. Айыыта-харата суох, ыраас, сырдык (киһи сирэйин этэргэ). ☉ Незапятнанный, чистый, светлый (об облике человека)
[Кыыс Ньургун — Буура Дохсуҥҥа:] Тоҕо саха оҕото эрээри саһарҕалаах сирэйгин саһыаран, сандал маҥан халлаан саһарҕатын анныттан санньылыйан-саптан сатыылаатыҥ? Эрилик Эристиин

туохт.
1. итэҕ. Хааҥҥа, өлөрсүүгэ-охсуһууга баҕар, курдаттыы тартар. ☉ Стать кровожадным (напр., о боевом холодном оружии); иметь, возбуждать страсть к убийству, к смерти
Мин илиим илбистэнэр, тарбаҕым талааннанар, ойоҕоһум оһоллонор күннээх буоллаҕына, кини биһикки тирэһэр күммүтүгэр кытаатан тэскилээн көрөөрүҥ. Ньургун Боотур
Үс түүннээх күнү мэлдьи кыыраммын, Үөһэ өрөгөйдөөх халлааҥҥа тахсаммын …… Сиэмэх илбистэнэн, хара дьайданан, Сир ийэ дойдубар таҥнары түспүтүм... П. Ойуунускай
2. Барыны бары кыайар күүстэммит курдук буол; иччилэн, хомуһуннан (тыл туһунан). ☉ Быть, казаться одержимым сверхъестественной силой (напр., о шаманах, знаменитых сказителях-певцах)
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн, саҥарар саҥата саталанан, кутуран куйуһутан, үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥыртаан, абааһыларын арҕаран барда. И. Федосеев

аат., сөбүлээб. Ким эмэ тугу эмэ гынарыгар, тугунан эмэ дьарыктанарыгар куомуннаахтара, кыттыгастара. ☉ Сообщники, сопровождающие кого-л., примкнувшие к кому-л.
Хотунан-соҕуруунан тэлэкэчийбит Былас обургу үөрэ-сүүрүгэ элбэҕэр ким да мунаахсыйбат этэ. Е. Неймохов
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн, саҥарар саҥата саталанан, кутуран куйуһутан, үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥыртаан, абааһыларын арҕаран барда. И. Федосеев
Айылгылаах муудараһынан үөрүн-сүүрүгүн ханна да бычыгыраппакка баһылаан-көһүлээн илдьэ сылдьар тыа кырдьаҕас бөрөтүн курдук. А. Фадеев (тылб.)
♦ Үөр-сүүрүк тардыс (тардын) — биир санаалаахтаргын, куомуннаахтаргын мус, кыттыһыннар. ☉ Привлекать, завлекать своих сообщников, пособников, соучастников
[Бассабыык] хата билигин ханна эмэ тиийэн үөр-сүүрүк тардынан бэйэҕитигэр иһэр да буоллаҕына көҥүлэ. ХКК

дьөһ.
1. Кэм сыһыанын көрдөрөн, бириэмэ суолталаах ааттары кытта хайааһын ханнык эмэ кэм, түгэн буола илигинэ оҥоһуллубутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, указывает, что действие совершается до, раньше времени, обозначенного предшествующим послеслогу именем (до, перед, раньше, прежде, за)
Хормуоска тыаһыгар ким да иннинэ Марьяна кэлбитэ. Суорун Омоллоон
Марбаны бу иннинэ ким да сыллыы илигэ. Күндэ
Барыам биир хонук иннинэ чугас эргиннээҕи ходуһалары кэрийэн көрбүтүм. А. Бэрияк
△ -ыах сыһыарыылаах аат туохтуурдары кытта туттуллан, бириэмэ ситим тыл суолтата дэгэттэнэр. ☉ В сочетании с причастиями на -ыах приобретает оттенок значения временного союза
Онтон кэлэн билигин, Окко киириэх иннинэ, Сайын бэрдин кэрэтин Санаа хоту атаарар. Күннүк Уурастыырап
Кимэн киириэх иннинэ, куруук буоларын курдук, пушкалар, минометтар, «Катюшалар» ытыалаан ньиргиһэн, тулатынааҕыны барытын дьигиһитэн киирэн бардылар. Т. Сметанин
Өлүөх иннинэ Бүтэй Бүлүү өрүс хотуну өҥөйөн да көрдөҕүм... С. Зверев
2. Сорох контекска быһаарар сыһыаны көрдөрөр. ☉ В зависимости от контекста иногда выражает определительные отношения
Өлөксөөс аҕата, Бүөтүр оҕонньор, сааһынан алта уончалаах, ол гынан баран барыах иннинэ барбыт, кэлиэх иннинэ кэлбит хоп курдук оҕонньор. А. Бэрияк
3. Ситим тыл суолтатыгар кэм салаа этиини холбуур. ☉ В значении союза присоединяет придаточное предложение времени к главному (перед тем как, до того как)
Халлаан сырдыан иннинэ, Ымыы ырыа тарпыта. Күннүк Уурастыырап
Сибилигин аҕай манна өҥөйөн ааспыта, субу эн киириэҥ аҕай иннинэ. Н. Заболоцкай
Үөһэ этиллибит уураах олоххо киириэн иннинэ, Манчаары түрмэттэн куотан, күрээн хаалбыт. МНН
♦ Чыпчылыйыах иннинэ көр чыпчылый
Чыпчылыйыах да иннинэ Саҥарбыт саҥа саталанна, Эппит тыл иччилэннэ. Эллэй
Этэн баран эҕирийиэх иннинэ көр эт I. Этэн баран Эҕирийиэх иннинэ Суос-соҕотохто тыал тыаһа Сур гына түстэ. П. Ойуунускай

туохт.
1. Иччилээх буол. ☉ Обрести духа, домового
Балыктыырын мэһэйдэһэр ханнык эрэ иччилэммит. Н. Заболоцкай
2. Хаһаайыннан, бэйэҕин бас билэр киһилэн. ☉ Обрести хозяина, владельца
Улаан [сылгы аата] эн курдук иччилэннэҕинэ, бүөбэйдээн илдьэ сырыттаххына, түргэнник иччитийиэ. Н. Заболоцкай
«Аата, дьиэм иччилэннэҕэ»,- диэбитэ [оҕонньор], бэйэтэ бэйэтигэр этэр курдук. - Кийиитим, бэрт оттомноох, бу орто дойдуга үчүгэйи-куһаҕаны булан араарыаххын сөп барахсан эбиккин. В. Яковлев
Иэхэйигим эбитин! Иэримэ дьиэм эрэйдээх Иччилэниэн туһугар, Аҕыс уонча саастарбар Аатырыаҕым иннигэр - Күнүм, айыым оҕото Көстүбүтэ кэрэтин! И. Чаҕылҕан
3. Туох эрэ дьикти кистэлэҥ күүстэн. ☉ Приобретать таинственную силу
Ытыыр икки, ыллыыр икки ардынан эҥсэлийэн, этэр тыла эбии иччилэнэн, кыраабытын курдук кырыы турар. Н. Якутскай
Сүллүкү тыла-өһө иччилэнэн, тойугун-силигин толорон кыырбыта. Болот Боотур
Саҥарар саҥаҥ саталаннын, этэр тылыҥ иччилэннин! Эрилик Эристиин
Хараҕа иччилэнэн, уоттанан кэллэ. А. Сыромятникова
4. Үөскэхтэн (хол., сымыыт). ☉ Появиться (о зародыше в яйце)
Иччилэммит сымыыт. Бу айымньыга, көтөр сымыытын үөскэҕэ иччилэнэн ситэн эрэринии, норуот ырыатын реалистическай ис хоһооно күүһүрэн, кини мифологическай форматын алдьатан сырдыкка тахсара чугаһаан эрэрин көрөбүт. Эрчимэн
Аны аҕыйах хонугунан сымыыт иччилэнэр. «ХС»

туохт.
1. Саталан, сата түспүтүн курдук улаханнык тыалыр. ☉ Свирепствовать, бушевать (о непогоде)
Дьыбарсыйан сарсыарда Кыйыдыйан сатарда, — Силлиэрбэхтээн иһиирдэ, Сэбирдэҕи сиксийдэ. А. Абаҕыыныскай
2. Улахан тыас, саҥа охсуллуутуттан дуорааннан, тыас, саҥа дуорааннан (хол., тыаны, салгыны этэргэ). ☉ Наполняться громким шумом, сотрясаться от громового звука (напр., о лесе, воздухе). Тыа баһа сатарар хаһыыта иһилиннэ
□ [Ньургун Боотур] Халлаан сатарыаҕынан, Хабарҕата хайдыаҕынан Хабырына-хабырына Хаһыытаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бүлүмүөт тыаһынан сатара Хараҥа түүн кэтит ытыһын Хабырҕаччы таһынара. С. Тимофеев
3. Күүскэ сатараа, сатараан иһилин (хол., саа тыаһа). ☉ Раздаваться, прокатываться, разноситься (напр., о выстреле, голосе, песне)
Тыа иһэ уотунан оргуйар, Саа тыаһа сатарар. А. Абаҕыыныскай
Ырыабыт чугдаардын, Саҥабыт сатардын, Дорообо, Саҥа дьыл. И. Артамонов
Хамандыыр илиитин өрө уунан: «Батарея, огонь!» — диэн хатан, чуор куолаһа сатарбыта. А. Бродников
4. көсп., поэт. Эбии күүрээннэнэн таҕыс, күүһүрэн кэл (абарыы-сатарыы эбэтэр үөрүү-көтүү туһунан этэргэ). ☉ Усиливаться, возрастать, нарастать, разгораться (напр., о каком-л. чувстве)
Абарбыт, сатарбыт санааны бурайа Дьаадара халлааҥҥа кыырайар. Эллэй
Хатаҥат тыала түһэр, Өһүөн ардах өрөөн барар Хара дьай күүһүн эһэр Өрөгөйдөөх өргөс, сатар! А. Абаҕыыныскай
Күн көрөн халлаан дьайҕарда, Көр-нар, үҥкүү сатарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Улаат, эбии уоҕур (хол., тымныы күүһүн этэргэ). ☉ Набирать силу, крепчать (напр., о морозе)
Кыһыҥҥы тымныы сатарбыт, Кыйыһыйбыт муус толоон. И. Чаҕылҕан

I
саайылын диэн курдук
Хартыыналар анныларынан оҕолор үөрэхтэрин араспысаанньата, халандаар сааллыбыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Муораҕа күүлэйдиир түллэҥнэс долгуннар Туруору биэрэккэ ыһылла сааллаллар. Чэчир-76
II
туохт.
1. Күүскэ этэн эбэтэр туохха эмэ түһэн дэлби бар (этиҥи этэргэ); күүскэ курбуулаа (чаҕылҕаны этэргэ). ☉ Сильно громыхнуть, грянуть (о громе); сверкнуть, полыхнуть (о молнии)
Халлаан түөрт өттүттэн сүллэр этиҥ этэн лүһүгүрүүр. Онтон халлаан оройугар, өрө сүүрэн, дьөрбөлөһөн тахсан биир этиҥ буолан сааллан саайан, таҥнары дьааһыйар. Суорун Омоллоон
Этиҥ этэр, арыт маска сааллан барчаланар. Н. Якутскай
Сарадах чаҕылҕан чаҕылла сааллан Сааскы хоһоону халлааҥҥа суруйда. Эллэй
2. кэпс. Күүстээхтик эмискэ дэлби баран тыаһаа. ☉ Раздаться внезапно, грянуть (напр., о выстреле)
Санатымаҥ ыардык сааллар Тэргэн тэлэ тэбиитин, Буомба чыскыыр иһиириитин. Р. Баҕатаайыскай
Саа тыаһа… Этиҥнии сааллар… Ыһыы-хаһыы… Дьон сиҥнэр. С. Данилов
Ол истэҕинэ, …… оннооҕор сэриигэ да сылдьан истибэтэх күүстээх тыаһа халлаан оройугар саалынна. В. Иванов
3. Туох эмэ үрдүгэр кэлэн түһэн күүскэ оҕус, самнар; дэлби тэп. ☉ Сильно удариться о кого-что-л., стремительно упав с большой высоты; ударяясь, взрываться (напр., о снаряде)
Үрдүк халлааҥҥа Гастелло Өрө кыырайан тахсара. Охсор чаҕылҕан уот буолан, Өстөөх үрдүгэр сааллара. Эллэй
Хотой саас эрдэ тугуттары бултаһыа, эмискэ үлүгэр куобах үрдүгэр саалла түһүө. И. Федосеев
Хабарааннык тоҕута саалыннылар Өстөөх үрдүгэр сэнэрээттэр. И. Эртюков
4. Эмискэччи туох эмэ күүстээх охсууттан ньиргий, дьигиһий. ☉ Содрогаться, сотрясаться от внезапного сильного удара
Саалар саайа сатарааннар, Сааллан салгын салҕалаата. Күннүк Уурастыырап
Биир, икки, үс гранат — Траншея түптэ сааллар! И. Чаҕылҕан
Омуннаахтык ытыс тыаһаан, Саала сааллара, Дьон үөгүлүүрэ. Эрчимэн
5. көсп. Кимиэхэ-туохха эмэ тугунан эмэ дохсун охсуута оҥор, соһуччу улахан кыһалҕаҕа, кутталга киллэр. ☉ Напасть, обрушиться на кого-что-л. неожиданно (напр., о вооружённой силе; о несчастье)
[Миитэрэйдээх] үрдүлэригэр итинник бииртэн-биир ыар охсуулар сааллан истилэр. Н. Түгүнүүрэп
Үрэх баһа аатырбыт алааспар Үлүгэрдээх сурах этиҥнии саалынна. Хаанымсах өстөөх ытык дойдубар Хара түөкүннүү саба ааҥнаата. И. Егоров
Гвардейскай миномётчиктар сэрии саҕаланнаҕын маҥнайгы күһүнүттэн өстөөххө этиҥ буолан сааллыбыттара. ИИФ ИДЫК
△ Эмискэ саталанан түс, ытыллан тур (хол., буурҕаны, холоругу этэргэ). ☉ Разразиться (напр., о буре, урагане)
Аҕыс айдаар холорук сааллан түстэ. ПЭК ОНЛЯ III
Ол күн дьэ үөтүллүөхтэрэ суоҕа Олорбутум устатыгар ытыалаабыт охторум суоллара, Оттубут кутааларым умуллан хаалбыт кыымнара, Сүрэхпэр ыллаабыт буурҕаларым Сиргэ сааллыбыт тыастара. И. Алексеев
[Мазепа:] Тохтоо, эрдэ. Буурҕа сааллыаҕа; Туох буолуо биллибэт онно. А. Пушкин (тылб.)
♦ Түптэ саалын — эмискэ улаханнык, дэлби барар курдук, тыаһаа. ☉ Грохнуть, громыхнуть, бабахнуть внезапно (о громе, выстреле, взрыве и т. п.)
Саа эстэн түптэ саалла түспүтэ. Н. Якутскай
Соҕотохто үлүгэрдээх тыас түптэ сааллыбыта. Сэмээр Баһылай
Түллэҥнии олорор түүҥҥү Москва Түптэ сааллар салюта, Төхтүрүйэн этэр ньиргиэр этиҥэ Төлөнүнэн саласта. И. Чаҕылҕан
III
туохт.
1. Чиҥээн аллара түс, дьиппиний. ☉ Уплотниться, оседая, опускаясь вниз (напр., о балках и стенах деревянного дома)
Эдьигээн оройкуомун дьиэтэ …… икки этээстээх үтүөкэн тутуу. Сааллан тас эпсиэйэ хоппойон эрэрэ эрэ кини көрүҥүн буортулуур. С. Руфов
Саас …… хаар уу буолан саккыраан, сааллан эрдэҕинэ, Разметнов олбуорун икки дьиикэй холууп булбута. М. Шолохов (тылб.)
2. Хамсаабакка уһуннук олорон көһүй, сылай (киһи-сүөһү миэстэлэрин этэргэ). ☉ Ныть от усталости, от долгого сидения, от неподвижности (обычно о частях тела)
Мунньахха уһун киэһэни быһа олорон, көхсүм саалынна, төбөм үлтү барда. В. Протодьяконов
Айыкка, санным саалынна, Ааҕартан бүгүн тохтуубун. М. Тимофеев
Дабаан кэмигэр ыарахан ындыылаах ат тохтоотоҕуна, көхсө сааллар. Тумарча

1. аат.
2. Урукку өйдөбүлүнэн сүөһү, кыыл ханныттан, быарыттан эбэтэр улар куртаҕыттан көстөр, күн сырдыгар көһүннэҕинэ, күнү-дьылы тосту уларытар (хол., силлиэни, дохсун ардаҕы, тымныыны, куйааһы түһэрэр) аптаах таас. ☉ Магический камень, который обнаруживается в желудке или печени скота, лося, оленя, а также глухаря. По народному поверью, его появление вызывает резкое изменение погоды (бурю, дождь, холод и т. п.)
3. Халлаан сэтэрбит курдук улаханнык уларыйан, дохсун силлиэ, буурҕа түһэн өрө-таҥнары ытыллыыта. ☉ Необычайно сильное проявление бури, непогоды
   Буурҕа, холорук ытыйбытын курдук Буор оргуйбут, Күдэн көппүт, Мас барчаламмыт, Сата турбут, Сапсык буолбут. П. Ойуунускай
   Тоҕус холорук доҕуһуоллаах, аҕыс сата аргыстаах, …… ат атаҕын тыаһа өрө тибийэн, үтүгэн аартык айаҕар ньиргийэн кэлэн баран, хорус гына тохтуур. Суорун Омоллоон
4. көсп. Улахан хабараан охсуһуу, кыргыһыы. ☉ Жестокий бой, кровавое сражение
   Эмиэ сэрии силлиэрдэ, Эмиэ сата тардылынна. Күннүк Уурастыырап
   Днепр арҕаа эҥээригэр Дирбиэн сата тыаһаата. Кыайыы тимир тибиитэ Өстөөх үөрүн кыйдаата. И. Чаҕылҕан
5. көсп. Туох эмэ үлүскэннээх күүрээнэ, күүһэ. ☉ Неослабевающая сила чего-л. (напр., какого-л. чувства)
   Кырдьык кыайыылаах сатата, Сырдык сытыы ыҥырыыта, Саҥа олох киэҥ хардыыта Биһигини араарбыта. С. Данилов
   Саргылаах санаам кыната, Сахалыы ырам сатата Эйиигин кытта буолуоҕа, Эйиигин арчылыы туруоҕа. М. Ефимов
   Кини нуучча өйүн-санаатын сататын албын суолунан тохтотуо суоҕа. П. Филиппов
6. даҕ. суолт. Сата курдук күүстээх (тыал); саталанар, күүстээх тыалланар (хол., туох эмэ көтөр албастаах кыната). ☉ Свирепый (о ветре); поднимающие сильный ветер (напр., о крыльях кого-л., обладающего магической силой). [Кыһыл Ойуун:] Кырыыстаах сата кынаттаах Кыһыл Ойуун улуу дьаалы Хааннаах далай ытыспынан Хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөн Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! П. Ойуунускай
   Балаҕан барыкка тимирэн, Халҕана «хаахыр» диэн хаалбыта, Барбыт дьон суолларын тибиинэн Хахсааттаах сата тыал саппыта. Күннүк Уурастыырап
   Уонунан этиҥнэр Охсулларын санатар Уолусхан сата тыаһым Улам-улам Уларыйан киирэн барда, Оччоото, намыраата. П. Тобуруокап
   ♦ Сата баһын тарт — 1) тугунан эмэ улахан иирээн, айдаан тахсарыгар сылтах буол. ☉ Стать поводом к раздору, скандалу
   Саҥардаххына сата баһын тардыаҥ турар. Болот Боотур; 2) улахан айдааны тарт, иирээни таһаар. ☉ Поднимать большой шум, сеять раздор, устраивать скандал
   Сатаабат сата баһын тардар (өс хоһ.). — Оо, абаккам… ол хара түүлээх субайы тиэрэ биэрбит киһи, баччатааҕы киһиэхэ ас да бөҕө буолуох этэ… — Кэбиһиий, доҕоор, сата баһын тартаҕыҥ дьэ ол дии. «ХС». Сата буурай — дохсун сата, дохсун силлиэ; саталаах дохсун охсуһуу, кыргыһыы. ☉ Буря огромной силы; свирепое сражение, жестокий бой
   Сата буурай түһэн Сатыылаан турбутугар, Өстөөҕү сүүһүн тэһэр Үтүөкэннээх снайпер дэппиккин Үөрэн даҕаны истибиппит, Үс бүк үрдээбиппит. Р. Баҕатаайыскай
   Сата буурай быыһыгар сааллар чаҕылҕан уоттара сапсыйдылар. Эрилик Эристиин
   ◊ Сата таас — сата
7. 1 диэн курдук. [Ап-Чарай:] Ээй-ээ, били ини-биилэр иһээхтииллэр эбит. Олоруохтааҕар кинилэри муодалыам буоллаҕа, сата тааһым сатаны түһэрээ ини. И. Гоголев
   ср. др.-тюрк. йат ‘колдовство, волшебство, связанное с вызыванием дождя и ветра’, сата ‘коралл’, тюрк. йада, йада-таш ‘магический камень, силой которого вызывают выпадение и прекращение дождя и снега’, бур. зада ‘ненастье, дождливая погода’, монг. дьада ‘безоар для вызывания ветра и дождя’

аат. Быһыыта-таһаата, барыла, чуолкайа (үксүгэр тардыы ф-гар тут-лар). ☉ Очертание, контур, форма чего-л.
Иннэ-кэннэ биллибэт таҥас.  Аркадий абарбыта, уордайбыта олус буолан, иннин-кэннин соччо быһаара турбата. Н. Габышев
♦ Илин-кэлин былдьас көр илин былдьас
Кулубалаах кинээс Саҥалара саталанан, Өйдөрө өргөстүйэн, Тыллара-өстөрө күйгүөрэн, Илин-кэлин былдьаһан Куоталаһан бардылар. С. Зверев. Илин-кэлин (иннин-кэннин) кэтэнэн - бэркэ сэрэхэдийэн (туох эмэ куһаҕан буолуо, сыыһа-халты тахсыа диэн). ☉ Крайне осторожно, с оглядкой (как бы чего не вышло)
Илин-кэлин кэтэммэккэ, Улуу дьыала иһин, Өрүү инники испитэ Саныахха үчүгэйин! С. Данилов. Илин-кэлин сирэй буол - сирэйигэр үчүгэй буол, кэнниттэн холуннара сырыт. ☉ Лицемерить, быть двуликим, двурушником (в лицо - хвалить, за глаза - ругать)
Оннооҕор ити Дьэргэ курдуктар илин-кэлин сирэй буолбуттар сылдьаллар. Болот Боотур
Илин-кэлин сирэй буолан Этэттээн туһанааччы Итинник мөкү саҥнаахтары Итэҕэйбэт буолуоҕуҥ! А. Бэрияк. Илин-кэлин сүүр - түбүгүр, сүүрэн-көтөн кыһалын. ☉ Суетиться, хлопотать
Хотунуом, эн толомон тойон аҕаҥ Тиһэх дьабын айаныгар аттанарыгар Ким киниэхэ илин-кэлин сүүрүөй? И. Гоголев. Илин-кэлин тардыалас кэпс. - уһулуччу чорбойбокко, хардары-таары куотус. ☉ Бежать, поочередно обгоняя друг друга
Маҥнай утаа аттар эгил-тэгил, илин-кэлин тардыалаһа испиттэрэ. «ХС». Илин-кэлин түс - 1) ньыла көт, албыннас. ☉ Лебезить, подхалимничать перед кем-л. подлизываться к кому-л.
Элэккэйдик ньылаҕалаан Илин-кэлин түһэрэ. Баал Хабырыыс
Баайдарга илин-кэлин түһэн мааны киһи буолан истэҕинэ, өрөбөлүүссүйэ этиҥэ тохтоппута. М. Доҕордуурап
Тойоттор кытахтарын уһугар, кинилэргэ мэлдьи илин-кэлин түһэр, аллараа сыҥаах буолар үс-түөрт «мааны» саллааттар олорсубуттара. «ХС»; 2) көр илин-кэлин сүүр
Мин остуолтан туран, балтым хоһугар киирэн биэчэргэ бараары тэринэбин. Маня сүбэлиир, илин-кэлин түһэр. Далан
[Кирилэ:] Ээ, дьэ, доҕор, илин-кэлин түсүһэн, ол-бу дьоҥҥо барытыгар орооһон... Күндэ. Тэҥн. илим-салым көт (түс). Илин-кэлин түһүс - кыайарга дьулуһан, туох баар күүскүн түмэн куоталас. ☉ Состязаться, соревноваться, стремясь во что бы то ни стало превзойти соперников
Илин тиийэн иэттэстилэр, Илинкэлин түһүстүлэр [аттар]. С. Данилов
Көбүөргэ сэттэ-аҕыс араа-бараа тустууктар илин-кэлин түсүһүөхтэрэ. НЕ ТАО. Илин-кэлин тыллаах - ордук-хоһу саҥалаах; киһини суоҕар холуннарар (киһи). ☉ Говорящий лишнее; наговаривающий на другого за глаза (человек)
Кини илин-кэлин тыллааҕын, этиһиигин харса-хабыра суох баламат майгылааҕын билэр. НС ОК. Иннигэр-кэннигэр туга да суох - собуссоҕотох, турар бэйэтэ эрэ (аймаҕа, кэргэнэ да, иннин салгыах, кэннигэр хаалларыах оҕото да суох). ☉ Совершенно одинокий (без семьи, детей, родственников)
Кууһума иннигэр-кэннигэр туга да суох хаама сылдьар илэчиискэ этэ... Н. Павлов. Иннин-кэннин билбэт - аҥала, акаары, тугу да кыайан быһаарбат киһи. ☉ Болван, недоумок, невежда (букв. не знающий своей передней и задней стороны)
Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин бэйэлэрин санааларыгар киллэрэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар. Күндэ
Чиэппэр күүстээх буолан баран иннинкэннин билбэт акаары уоллааҕа үһү. Н. Павлов
Онуоха, иннин-кэннин билбэт итирик, Догоров киирэн кэлэр. «ХС». Иннин-кэннин билбэт (билиммэт) буолбут - 1) кутталыттан тугу гынарын билбэт буолбут. ☉ Не знать что делать (от испуга и т. п.), потеряться от страха
Вася суол көрдүү сылдьан, күүстээх буурҕаҕа эриттэрэн, иннин-кэннин билиммэт буолбут. «ХС»; 2) кырдьан түөһэйбит, түҥ-таҥ буолбут. ☉ Потерять рассудок, выжить из ума
Оҕонньорбут иннин-кэннин билбэт буолбут.  Мин иирбит курдук иннибин-кэннибин билбэт буолан хаалбытым. Н. Якутскай. Иннин-кэннин көрүнэр буолла - олоххо бэйэтин балаһыанньатын ырыҥалыыр, олохтоохтук сыаналыыр, толкуйдуур буолла. ☉ Начать критически оценивать свое положение в обществе, в жизни
Олохтоох өйүн-төйүн саҥа булунан, олоҕун-дьаһаҕын дьэ оҥостон, иннин-кэннин дьэ көрүнэр буолан испитэ бу кэнники үстүөрт сылтан бэттэх... Болот Боотур. Иннэ-кэннэ биллибэттик - быһаарыыта суохтук, чуолкайа суохтук. ☉ Неопределенно, нечетко, невнятно
- Патруль киэһэ хастан тахсарый? - А-а аҕыс ааһыыта... Тоҕус чаас чугаһа,- диэн Оленников иннэ-кэннэ биллибэттик этэр. Н. Якутскай. Иннэ-кэннэ бүөлэннэ - ханна да барар сирэ суох буолла. ☉ Некуда деваться
Илинниин-кэлинниин барыта бүөлэммит курдук буолла. Н. Заболоцкай
◊ Илин-кэлин кэбиһэр - дьахтар түөһүгэр уонна көхсүгэр иилинэр араас ойуулаах үрүҥ көмүс симэҕэ. Илин кэбиһэр кэлин кэбиһэрдээҕэр кылгас, кэтит, уон иккигэ тиийэ кэккэ илбиргэстээх буолар. ☉ Якутские женские серебряные украшения, которые носятся на груди и на спине
Нагрудное украшение обычно короче и шире, чем наспинное, и в отдельных случаях может состоять из двенадцати рядов ажурных цепочек. Илбиргэстээх-салбырҕастаах Илин-кэлин кэбиһэрэ Ирбинньиктэнэ оонньоотулар! П. Ойуунускай
Кини илин-кэлин кэбиһэр үрүҥ көмүс симэҕин уонна кылдьыы көмүһүн, хас да биһилэҕи таһааран эрин иннигэр уурар. Н. Якутскай
Дьаана хара таас оҕуруо киэргэллээх араҕас солко харсыаттаах, былыргылыы илин-кэлин кэбиһэрдээх, кылдьыы симэхтээх. В. Протодьяконов

аат.
1. миф. Урукку итэҕэл быһыытынан: хайдах сыһыаннаһаргыттан көрөн, киһиэхэ үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруон сөптөөх тыын (былыргы саха өйдүүрүнэн, хас уу, күөл, тыа, хайа, от-мас барыта иччилээх. Саамай улаханнарынан уот иччитэ, аартык иччитэ, тыа иччитэ, дойду иччитэ, уу иччитэ буолаллар). ☉ Особый род существ, пребывающих в определенных предметах и явлениях природы, духихозяева (по верованию якутов, все предметы и явления природы, от к-рых зависит благополучие человека: огонь, вода, реки, лес, горы, перевалы и т. д. - имеют своих духов - иччи, требующих жертвоприношений
Иччи бессмертны и никому не подчинены. Наиболее важные из них: уот иччитэ, аартык иччитэ, тыа иччитэ, дойду иччитэ, уу иччитэ). Күөх далай, хара тыа иччитэ суох буолбат (өс хоһ.). Хаһыыны үрэх иччитэ сөбүлээбэт. Амма Аччыгыйа
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аал уот оттон иччилэри аһаталлара. С. Данилов
Кини кэпсээнэ ойуун уҥуоҕун, кэрэх иччитин, абааһылаах өтөх, киһи уҥуохтаах тумуллар тустарынан буолара. «ХС»
2. Туох эрэ кистэлэҥ дьикти күүс. ☉ Внутренняя таинственная сила, заключенная в каком-л. предмете
Сүрдээх ахан дьиэлээх-уоттаах дьахтар сытар, оҕолоор! Күтүр, муннун тыаһа тоҕо иччитэй, сүрүккэтэй? Саха фольк. Саҥарбыт саҥам иччитэ Саталанан-дьалынныран Саха урааҥхайга Санааларын сайа көттүн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ити эбит буоллаҕа Этэр тыл иччитэ диэн, Ыллыыр ырыа ырата диэн. С. Зверев
3. Тугу эмэ бас билэр киһи. ☉ Владелец, хозяин чего-л.
Иччитэ суох окко киирбит (өс хоһ.). Билиэти уонна харчыны «сиртэн буллубут» диэн милииссийэҕэ илдьэн биэриэхпит, кинилэр иччитин булларыахтара. Д. Таас
Ытыҥ оҕотун баайан кэбис, иччитин батыһан, куобаҕы үргүтүө. Н. Тарабукин (тылб.)
4. Үөскэх. ☉ Зародыш
Ураанай кус уйатыгар Сымыыттаан сытарын булар. Иччитэ суох сибиэһэйин Уол талан иһэн кээһэр. Баал Хабырыыс
Ыраас сиэмэҕэ иччилэрэ буортуламматах оруос бары сиэмэлэрэ ааҕыллаллар. ПФМ КО
♦ Ис иччитэ көр ис IV
Оҕолорум сордоохтор …… Эриллэ хаппыт илиилэнэн, Хатылла хаппыт атахтанан, Ис иччитэ бэйэлэнэн, Муҥу көрөн, буору соҕон, Бобулла буомуран хаалыах Сорукайдарын даа! Өксөкүлээх Өлөксөй. Иччитэ суоҕунан көрөр - мээнэнэн, туох да өйдөбүлэ суох көрөр. ☉ Смотреть ничего не выражающими глазами, бессмысленно
Иччитэ суоҕунан турулус-ирилис көрбөхтөөн баран, олох маска лах гына олордо. Н. Заболоцкай
Киргиэлэй төйөн хаалбыттыы иччитэ суоҕунан мэндээриччи көрөн турбут. В. Протодьяконов
Иччитэ суоҕунан көрбүт харахтаах, уһун субуруйбут муруннаах. П. Филиппов. Кулгаах (кулгааххарах) иччитэ буолан (иһит, олор)- олус болҕомтолоохтук, тугу барытын умнан туран (иһит, олор). ☉ Очень внимательно, сосредоточенно, с увлечением (слушать, сидеть)
Мин кыталыктар саҥаларын истээрибин, туох баар болҕомтобун түмэммин, бүтүннүү кулгаах иччитэ буолан олоробун. Н. Лугинов
Ньукуу ити кэпсэтиини бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан иһиллии сытта. С. Никифоров
Үөрэтэр оҕолоруҥ бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан эн кэпсииргин, тугу барытын умнан олорон, истэллэрэ төһөлөөх кэрэний?! Н. Лугинов. Оҕус иччитэ кэпс. - от кэбиһэргэ оҕус сиэтээччи оҕо. ☉ Ребенок, который подвозит на быке копна сена во время стогования
Оҕус иччитэ буола сылдьар дьадаҥы Чоочур уола Моһуок: «Чэ, эн да биһикки үөрэнэ барыах», - дии-дии Ньукууһу хаайда. Суорун Омоллоон. Саҥа иччитэ киһи кэпс. - кыра гынан баран сөҥ, улахан, көҥдөй саҥалаах оҕо. ☉ Ребенок небольшого роста с низким, густым голосом
Алгыс диэн бүтүннүүтэ саҥа иччитэ киһи улаатан барбыта. Р. Баҕатаайыскай. Тыллаах-сыҥаах иччитэ кэпс. - куолулаан эрэ тахсар, тылыгар турбат киһи. ☉ Фразер, пустозвон
Оттон Мылаховтаах Тылгынов диэн иккиэн көҥдөй, аҥаарадас тыллаах-сыҥаах иччилэрэ дьон. Н. Лугинов
Урут, мин прорабтыыр эрдэхпинэ, кини биһиги СМУ-бут начаалынньыга этэ. Онно биллэххэ, наар тыллаах-сыҥаах иччитин эрэ курдуга. «ХС»
Харах иччитин курдук харыстаа көр харах харатын курдук харыстаа. «Үчүгэйдик олор. Субан сүөһүлэргин харах иччитин курдук харыстаа, дьоллоохтук-соргулаахтык эргийээр!» - диэн алҕаан, үлэх бөҕөтүн үлэһэн хаалбыттара. Н. Заболоцкай
Бу маны барытын киниэхэ Норуота эрэнэр [эйэлээх олоҕу] хараҕын иччитин кэриэтэ, харыстаан кэтииргэ. А. Абаҕыыныскай
◊ Аартык иччитэ көр аартык
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. П. Ойуунускай
Олоҥхо бухатыырдарын айаннарын охсуһууларын туһунан үс дойду олохтоохторо, аартык иччилэрэ курдат билэ олороллорун курдук, Дабдарыйа Настааччыйа Мачайар Баһылайдаах Дьокуускайтан иһэллэрин эрдэттэн истэн, кэтэһэн олорбут. Эрчимэн. Дойду иччитэ итэҕ. - сири-дойдуну барытын бас билэр үтүө санаалаах иччи (былыргы сахалар кинини Аар Кудук маска уйаланан олорор диэн саныыллара, ол иһин улахан аарыма тиити кэрдэллэрин айыыргыыллара. Дойду иччитэ киһиэхэ куһаҕаны оҥоро сатаабат, сиридойдуну, маһы-оту алдьаттахтарына, хомойор-хоргутар. Киниэхэ анаан мас лабааларыгар кыл сүүмэҕин, таҥас кырадаһыннарын о. д. а. бэлэх ыйыыллара). ☉ Дух-хозяйка земли (по поверью, живет на роскошном дереве Аар Кудук Мас, поэтому якуты боятся рубить крупное дерево, чтобы не навредить ей
Дойду иччитэ принимает близко к сердцу судьбу-благополучие людей, живущих на земле, никому не делает зла, бывает лишь разочарована и плачет, когда от людей страдает дерево или земля. В знак почитания этого духа якуты развешивают на деревьях пучки конских волос, разноцветные лоскутки и ставят дэлбиргэ). Дойду иччитигэр Томторҕо туруораллар, Иэйэхсит, айыыһыт иккигэ Дэбдиргэ тэрийэллэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саатар, быйыл саас салама да ыйаабатахпыт, баҕар онтон дойду иччитэ хомойдоҕо дуу, хайдаҕа дуу? Н. Якутскай
Бу Кыталыктаах эбэни санааҥ: дойду иччитэ бэйэтэ дьаарбайан-таалалаан, ааһар сирэ, ол иһин ыраас, ол иһин субу курдук! А. Сыромятникова
Кинилэр дойду иччитигэр бэлэх диэн ааттаан, биир чаллах тииккэ арааһы барытын ыйыыллара: сиэли, таҥас сыыһын, туос оҥоһуктары, ньаалбаан кырадаһыгын, онтон да атыны. И. Федосеев
Тыа (ойуур, тайҕа) - байанай диэн курдук. Күрүҥ хара тыа иччитэ Кус хаҥыл аттаах Кураҥаччы сүүрүк тойон эһэм, Куоппуту ситэн кулу! Саха нар. ыр. I
Түргэн атахтаах Аарыма бууру Аҕалан биэрдин диэн Тииҥ уорҕата угунньалаах Тыа иччититтэн Көрдөһөр этэ. П. Тулааһынап
Былыргы эбэҥки итэҕэлинэн, хас биирдии бултаныллыбыт тайах уонна таба ойуур иччитэ бэлэҕинэн ааҕыллара. «ХС»
Ити тайҕа иччитэ эйигин соруйан ыҥырар, кэннигин хайыстыҥ да сууллуоҥ. «ХС». Уот иччитэ итэҕ. - иччилэртэн саамай улаханнара, таҥара курдук наһаа ытыктанар иччи (сахалар тугу эмэ гынаары гыннахтарына, уокка хайаан даҕаны ас бэрсэллэрэ. Ханнык баҕарар үөрүүлээх түгэн (саҥа дьиэҕэ көһүү, өлгөмнүк бултуйуу о. д. а.) уокка ас бэрсиитэ суох буолбат этэ). ☉ Дух-хозяин огня (величайший из всех иччи, возводимый якутами в ранг божества; имеет свой культ
Во время всякого торжества или радостного события якуты чтили уот иччитэ жертвоприношениями: бросали в огонь лучшее из съедобного или вливали масло. Уот иччитэ у якутов считался всеведущим благожелателем человека). Оҕолоох ыалтан оннооҕор уот иччитэ үөрэр (өс хоһ.). Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Эмээхсин - оҕолоругар:] Мэниктээйэҕит, чыычый кэлиэ... Уоттан сэрэнээриҥ. Уот иччитэ уотунан оонньууру сөбүлээбэт. И. Гоголев. Уу иччитэ итэҕ. - урукку итэҕэл быһыытынан: араас күөллэри, үрэхтэри, өрүстэри дьаһайар ууга олохсуйбут тыын (санаатын таптаххына, киһиэхэ элбэх балыгы тэбэн биэриэн сөп. Ол иһин уокка ас бэрсэн киниттэн көрдөһөллөр. Кыыһырдаҕына, киһиттэн иэстэһиэн сөп: холобур, күөл уутун ыытан кэбистэххэ кими эмэ өлөрөр, «бэйэтин кытта илдьэ барар». Өлбүттээхтэн ким эмэ кэллэҕинэ, балыгыттан бэрсибэт). ☉ Дух-хозяин воды (ему приносят жертву через огонь
По поверью, он дарит людям рыбу, потому считается добрым иччи, но если его прогневить чем-л., то он становится грозным: напр., если выпустить озеро, то уу иччитэ уносит кого-л. из людей себе в жертву; если на рыбалку идет человек из дома покойника, то уу иччитэ не дает рыбы в тот год, а иногда и навсегда, тогда приходится умилостивлять его при помощи шамана). Күрүҥ хара дьүһүннээх, Өнөр-үөскэм бэйэлээх Өдүгэт Боотур оҕонньору, Уйгу-быйаҥ тыыннаах Уу иччитэ буол диэннэр, Орто туруу дойдуга Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
[Дуолан Хара:] Уу иччитэ Уукун оҕонньор Биһигини кытта Бииргэ үөрэн-көтөн Тууларбытын толору Күөнэҕи хаалаатаҕа. И. Гоголев
Тустуур хоту хайыста - Устар уу иччитэ, Улахан күөлүм тойоно Күөх күдэй суорҕаннаах Уолан Боллох тойоҥҥо Уулбут арыылаах кымыһынан Уйгулаан домноон арахта. С. Зверев. Хайа иччитэ - 1) итэҕ. былыргы итэҕэл быһыытынан хайалары бас билэр иччи. ☉ Дух-хозяин горы
Сэттэ дьэрэкээн хайа, Аҕыс мас хайа, Тоҕус турук хайа иччилэрэ! Бары аһаан-сырҕаан туруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Эстэрик чокуур эбиэннээх, Күрбэ таас сүгэлээх, Быар таас быһахтаах Таас хайа иччитэ Сах-Чахаан оҕонньор, Мин саныахпар, Күлбүтэ күлүмүрдээбит. С. Зверев; 2) эргэр. эбисийээнэ. ☉ Обезьяна. Хайа иччитигэр дылы үтүктүгэс (өс ном.); 3) чучунаа. ☉ Одичавший человек. Чучунаалары араас сир-дойду олохтоохторо бэйэлэрэ билэллэринэн тус-туспа ааттыыллара. Холобур, сучунаа, сээдьэк, мээлкээн, мүлүөн, хайа иччитэ, хаар киһитэ эҥин дииллэр. Саха сэһ
1977. Дьоннор бу таба туруук таас хайа иччитигэр түбэспитин сэрэйбиттэрэ. Эвен фольк. Харах иччитэ - харах өҥнөөх бүрүөтүгэр баар сырдык киирэр хайаҕаһа. ☉ Зрачок (глаза)
Санаарҕаан унаарыччы көрбүт киэҥ хараҕын иччитигэр кыһыл чохтор кытара тыган, умулла-умулла толбоннураллар. И. Данилов
Эргэлээх харах иччитинии көрбүт муус түннүктэр ууллан ньалҕарыһаллар. М. Доҕордуурап
Тураах оҕолоро маҥнай утаа сүрдээх ньулдьаҕай, иччитэ суох харахтаах буолаллар. Е. Макаров