ситим сыһыан холб. Этиллэр санаа инники этиллибитин чуолкайдаан эбэтэр киниэхэ утары тутан тэҥнээн бэлиэтииргэ, ситимнииргэ туттуллар. ☉ Выражает подчеркивание говорящим высказываемой мысли в плане сопоставительной связи ее с предыдущей мыслью или пояснения (соотв. более того). Кини олус кыыһырбыт, ааһа баран, кыра атаах кыыһын кытта мөхпүт. Уоллара олус мэник, ааһа баран, сымыйаччы
□ [Хоһоон] ааһа баран, прозаическай этиигэ маарынныыр. «ХС»
Бу кутуруктаммытым да баар эбээт. Һа-һа-һа, ааһа баран, киһи да күлэр. Күндэ

сыһыан холб. Туох эмэ куһаҕантан, салгыппыттан, наадата суохтан аккаастаныыны эбэтэр ону тохтоторго, хаалларарга быһаарыныыны көрдөрөр. ☉ Выражает, что говорящий от чего-л. отказывается, отмахивается или хочет, предлагает прекратить какие-то действия, считая их недостойными, надоевшими, ненужными (соотв. ну его, да ну его, черт с ним)
Наадата суох, абааһытын баран. В. Яковлев
Сүөкүлээ, чэ-чэ, түксү. Абааһытын баран. И. Гоголев
[Буор] тоҥмут араҥата чараас буоллаҕына, абааһытын баран, дэлби тэптэриигэ сөбүлэһэн кэбиһиэх баар этэ. «ХС»
△ Саҥа аллайыылары кытта туттуллан, ордук күүстээх иэйиилээх дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с междометиями, приобретает более эмоциональный оттенок
А, абааһытын баран! Бу сарсыарда прораппын кытары киирсэн кэбистим. В. Яковлев

көр айаҕалыы сатаан
Айаҕалыы баран, Олоотоон уола Ойдом Хонооһой диэн киһиэхэ тохтууллар. Күннүк Уурастыырап

I
туохт.
1. Туттуллан бүт; бүтэн хаал. ☉ Израсходоваться, истратиться полностью
Ыстыыр ыстыыр да аһыыра биллибэт, хата, тииһэ баранар баар үһү (тааб.: кыраабыл). Саамай улахан эрэй – табах бараммыта. Амма Аччыгыйа
Кинилэр аһыыр астара баранан, ыалы кэрийбиттэрэ ый кэриҥэ буолла. И. Гоголев
Кыһыны быһа муспут харчыбыт таах-сибиэ соҕуруу таскайданарга баранар. Далан
2. Өлөн-сүтэн бүт, эһин (тыынар тыыннаах туһунан). ☉ Исчезать, перестать существовать (о живых существах)
Тоҕо, туохтан мамоннар өлөн бараммыттарын учуонайдар үөрэтэллэр. С. Дадаскинов
Сэриигэ, өлүүгэ Дьоннорум баранна, Алаһам алдьанна, Уоругум уоттанна. П. Ойуунускай
Хахаардалаах эһилиннэ, Куортуктаах кутааланна, Сэксээлэлээх сэймэктэннэ, «Бастааҕынан» ааҕыллыбыт Марайбыттар бараннылар. Саха нар. ыр. II
3. Ууллан, уостан бүт, мэлий (хол., хаар). ☉ Исчезать, постепенно убывать, прекращаться; растаять (напр., о снеге)
Барбытын иннигэр бараммат баар үһү (тааб.: өрүс). Уолчаан хаара баранан, Туллуктуура уурайда, Оҕонньорбут хандаатынан Куобахтыырын хаалларда. Эллэй. Сүөдэр маннык уһун уочаракка туруон саарыыр: «Бачча үгүс киһи хаһан баранан, кини тиийиэй?» Н. Якутскай
Кыһыҥҥы тымныыбыт кыйданна, Кыыдаана, буурҕата баранна. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Бүтэр уһуктан, ханна эмэ тиийэн муҥурдан (хол., сир-дойду туһунан этэргэ). ☉ Иметь какой-л. предел, конец (напр., о местности)
Мин эһиги эбитим буоллар күрүөм этэ. Ама биһиги буолбуппут иһин үрэх баһа, тыа-тайҕа бараммыт үһүө. П. Ойуунускай
Илин ии хайа онно тиийэн баранан, бөдүргэй тумул буолан хаалар. А. Софронов
Хоту-соҕуруу диэки Курбуу-дьирбии хоннохторун Муҥурдаталаан булаары Бара-кэлэ сатаабыт иһин, Баараҕай куоратым барахсан Баһа-атаҕа бараммат эбит. С. Зверев
5. көсп. Ааһан, устан, көҕүрээн ис (хол., кэми этэргэ). ☉ Постепенно протекать, проходить, уменьшаться (напр., о времени)
Дьэ, кыһыммыт баранна, онон дьон сайылыкка тахсан тиийэн кэллилэр. Биһиги эмиэ таҕыстыбыт. Эрилик Эристиин
Алтынньы ыйдааҕы күн баранан, ыйдаҥа сырдыга туналыйа тыган турара. «ХС»
Көһүттэххэ күн бараммат. Амма Аччыгыйа
6. көсп. Букатын быстан, эстэн хаал (хол., киһи күүһэ-күдэҕэ). ☉ Сильно ослабевать, истощаться (напр., о физической силе человека)
Марба сэниэтэ баранан, өйө-санаата туймааран, мас төрдүгэр күөх окко сытан нуурайан барда. Күндэ
Хас да күн устата кураанахха эрэй бөҕө буолар, сыра-сылба баранар. Күннүк Уурастыырап
Кэнники сэниэтэ Букатын эһиннэ. Турар да, аһыыр да Турук-кыах баранна. С. Данилов
7. көсп. Туох эмэ дьиэгирииттэн чэгиэн-чэбдик көрүҥҥүн, доруобуйаҕын сүтэр, мөлтөт. ☉ Потерять от какой-л. болезни здоровый вид, здоровье
Кыһыл этинэн көрбүт, ириҥэнэн көрбүт, мээнэнэн өлбөөдүччү көрбүт, халтаһалара бараммыт, хаанынан ытаабыт манна мунньустубут. П. Ойуунускай
Кыламана бараммыт кырдьаҕас киһи байбары маҥан хатыҥы имэрийэ турда. М. Доҕордуурап
Сүүспүн сабар сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
8. көсп., поэт. Эһин, кыайтар, суох буол (хол., баттабыл). ☉ Уничтожаться, прекращаться (напр., о гнете)
Балтабыт оҕустаҕын аайы, Баттал баранар, күн көрөр. Эллэй
Араас кэпсээн тарҕанар Артыал тугун туһунан: Бас билии диэн баранар, Барыта уопсайданар. Баал Хабырыыс
Тоһуйар мэһэйдэр Тоҕойдор, кирбиилэр даҕаны элбэхтэр – Мэлийэ, барана иликтэр. Күннүк Уурастыырап
9. көсп., поэт. Бүтэр уһуктан, туохтан эмэ хааччахтанан хаал (хол., санаа). ☉ Иметь какой-л. предел, какие-л. ограничения (напр., о думах)
Хостоотор бараммат сылгы хааһах баар үһү (тааб.: өй). Фантазия даҕаны Баранара ханна барыай: Уолбут салҕан, сылайан, Утуйбута баар буолар. Күннүк Уурастыырап
Бары барыта аҕырымнаах, Айар кыайтарбат күн аайы. Баранар эбээт саныыр санаа, Курус, куһаҕан баҕайы! Баал Хабырыыс
[Барахсаанап:] Маайыс, эттэххин ньии! Таптал санаата үйэ-саас тухары бараныа суоҕа. С. Ефремов
♦ Элэ-была тыла баранна – этэ, өйдөтө сатаан баран, туох да түмүгү ситиспэтэ. ☉ Безрезультатно умолять, упрашивать кого-л.; как об стенку горох
Уон кылааһы бүтэрбитин кэннэ өссө үөрэнэ барарыгар аҕалаах ийэтэ элэбыла тыллара бараммыт. М. Попов
Элэ-была тыл бараммытын кэннэ: «Саатар сэриигэ баран өлбүт соҕотох уолгун бар дьон кэриэстииллэрин хараардыма», – диэн Лөкүөрүйэ эппитэ. М. Доҕордуурап.
◊ Бараммат <барҕа> баай – бүтэн, эстэн хаалбат баай. ☉ Несметное богатство
Үөрэх баар – бараммат баай (өс хоһ.). Сырдык таас бараммат баайдаах, быстыбат быйаҥнаах Саха сиригэр Мирнэй куоракка хостонор. И. Данилов
Саха сирэ барахсан! Эн киэҥ-кэтит уорҕаҕар бараммат барҕа баайдааххын, киһи билэ илик кэмэ суох кистэлэҥнэрдээххин. У. Нуолур
Мин бараммат барҕа баайдаах унаар киэҥ туундара булчутунабын. «Кыым». Баранар (уһук) бас – туох эмэ (үксүгэр сир) бүтэр уһуга. ☉ Предельная граница чего-л. (обычно конкретной местности, территории)
Таас үрэх баранар баһа икки от үрэх буолан арҕаҕын соҕуруу өттүнэн бараллара буолуо. Күндэ
Халдьаайы үрдүгэр ыал баранар уһугар элбэх саһааннар кыстаммыт сирдэригэр тиийдилэр. Эрилик Эристиин
Ол суолунан тахсан истэххэ, Бодойбо үрэҕин баранар баһыгар, туораттан кыракый үрүйэ киирэн холбоһор. Н. Якутскай. Бараннар бараммат – бүтэр бүппэт; бүтэр уһуга суох. ☉ Без конца; без конца и без края
Туундура бараннар бараммат. Н. Габышев. Бараннар баран – бүттэр бүтэн ис. ☉ Постепенно уменьшаться, убывать; сойти на нет
Күүс-сыра бараннар баранан Көстөкүүн нук түһэр. А. Абаҕыыныскай
Ардыгар хахайдыы хааннанар, Ардыгар ньылбыйар... Уонна дьэ бараннар баранар Парфенон кур баайа. С. Данилов. Бастар (бастахха) бараммат – төһө да сомсо сатаабыт иһин көҕүрээбитэ көстүбэт, бүтэн хаалбат туох эмэ. ☉ Неисчерпаемое, неистощимое, бесконечное
Бастар бараммат барҕа баай, тохтор бараммат торҕо баай (өс хоһ.). Бастахха бараммат баай, уулаатахха уолбат уйгу быйаҥ Лоҥкууда буолла. М. Доҕордуурап
Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Оттон бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.). Охтон баранар мастаах фольк. – Орто дойдуну ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт (сиргэ үүнэр барыта охтор, өлөр аналлаах). ☉ Средний мир (все то, что растет на земле, падает и погибает)
Былыргы дьон «уолан бүтэр уулаах, охтон баранар мастаах» дойдуларыгар кыайан аахпатахтарын барытын муҥура суох элбэх дии саныыллара. Н. Лугинов. Уолан баранар уулаах фольк. – Орто дойдуну хоһуйар эпиитэт (туох барыта бүтэр уһуктаах, оннооҕор акыйаан уолан бүтэр). ☉ Постоянный эпитет, используемый при художественном описании Среднего мира (в этом мире все имеет конец, даже океан высыхает)
Уолан баранар уулаах, Уостан сүтэр уйгулаах, Муҥ-сор суунаҕалаах Орто дойду, дьаҕыл дойду диэн Оҥоһуллубута эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Бу уолан баранар уулаах, Охтон баранар мастаах, Ойон тахсар күннээх Орто бороҥ дойду. Саха фольк.
II
туохт. эб.
1. Ахсарбат, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное, пренебрежительное отношение говорящего
Ээ, ону эһиги хаһан өйдүөххүтүн баран. И. Семенов. Кэргэн, оҕо-уруу баран общественнай боппуруоска ньуу-ньаа буола сылдьарын төрүт сөбүлээбэт үгэстээхпин. «ХС»
Оҕоҕо баран туох сыаналаах бэлэҕэй? «ХС»
2. Этэр санааны ылыннарар хабааннаахтык бэлиэтээн, чорботон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение, подчеркивает высказываемую мысль
Специалист баран үлэлиэх тустаах. А. Сыромятникова
Ама төннөн иһиэ дуо, бэйэтин пиэрмэтиттэн баран. Софр. Данилов
Кырдьыга баран, кыайыам диэн эрэннэрбэппин. Г. Колесов

көр биирдэ баран эттэххэ
Биирдэ баран ыллахха, туох иннэ диэн маннык өскө-сааска киирэн эрэбитий, бу? «ХС»
Биирдэ баран ыллахха, Бардасов холкуос производствотыгар туох санааны киллэрэригэр мин мэһэй буоллум? «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы этэр саҥатын дьиҥнээҕин быһаччы, эмоциональнайдык күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает усиление (в плане откровенности, эмоциональности) говорящим достоверности высказываемой мысли (откровенно говоря, скажем прямо, если уж на то пошло, в конце-то концов)
Биирдэ баран эттэххэ, кини хайдаҕа да миэхэ син биир. П. Тобуруокап
Кырдьыга даҕаны, биирдэ баран эттэххэ, мин бу холкуоска элбэх көлөһүнүм барда. С. Ефремов
Онон эн биһикки, биирдэ баран эттэххэ, тоҕо биир буолуохпутун сатамматый? Суорун Омоллоон

I
1. ый. солб. аат
1. Саҥарааччы ыксатыгар баар предмети эбэтэр көстүүнү, буолууну бэйэтэ көрдөрөн ыйарыгар туттуллар. ☉ Употребляется, когда сам говорящий указывает (обычно сопровождая указательным жестом) на предмет, явление, процесс, находящиеся или происходящие близ него
Дьүлэй Бүөккэ дурдатыттан икки ээбиллэ тутуурдаах тиийэн кэллэ уонна доҕоругар: «Бу да син, эр-биир үллэстэр дьон буоллубут. Хайа чэйбит?» — диэтэ. Н. Заболоцкай
Бу тугуй? Курустаал таас дуо?! Суох, курустаал таас буолбатах. Бу таас туус. И. Данилов
[Чокуурап:] Бэйэ оттон бу Миитэрэй, Сарапыана тугу үлэлииллэрий? С. Ефремов
Урут бу оскуолаҕа үөрэммит үһү. Софр. Данилов
2. Ким, туох эмэ билигин оҥорор үлэтин, дьарыгын эбэтэр балаһыанньатын ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на действие, производимое кем-л. в данный момент, или на действие, положение кого-чего-л. [Лэкиэс:] Дьэ буолар да эбит
Бу туох буолан бэйэм төрөппүт оҕобуттан саһа сырыттаҕым буолла? С. Ефремов
Эн бу тыаҕа сылдьаргын мин бэркэ да аһынабын, бэркэ да харыһыйабын. МНН
[Имииһит Сүөдэрэпээн:] Бу эрэйдэниэм кэриэтэ эдэр сааспар ууга түһэн өлбүтүм буоллар, ол кыыс оҕону кытта олоруом этэ. П. Ойуунускай
3. Бүгүҥҥү сарсыарданы уонна билигин буолбут эбэтэр буолаары турар кэми ыйарга туттуллар (ол иһигэр ааспыты билигин буола турар курдук ойуулаан кэпсээһиҥҥэ). ☉ Употребляется при указании на сегодняшнее утро и вообще на отрезок времени, который уже наступил и идет или наступает (в том числе в повествовании, когда прошлое представляется как происходящее в наст. вр.). Бу сарсыарда. Бу киэһэ. Бу түүн. Бу нэдиэлэҕэ. Бу ыйга
□ Дьиэлээх хотун бу сарсыарда барбыт. Н. Заболоцкай
Сарсын сырдыкка кэлиэҕи — бу түүн хаар түһээри гынна. Амма Аччыгыйа
Бу нэдиэлэҕэ ыарахан соҕус тиэмэни үөрэттибит. Софр. Данилов
Бу киэһэ аҕалара кэлэн биэрбэтэ. Суорун Омоллоон
4. Сибилигин этиллибит санааны эбэтэр кэпсэммити ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на только что высказанное или упомянутое
Учуутал үлэтэ үөрэх, өй эрэ үлэтэ буолбатах — сүрэх үлэтэ. Бу үлэҕэ ыраас сүрэхтээх эрэ киһи үлэлиэхтээх. Софр. Данилов
«Бу туох абааһы уолаттарын дьиэ айаҕар чуоҕутаҕыт?» — диэн күргүйдээтэ. Бу остолобуой тойоно Сидоренко илэ бэйэтэ этэ. Эрилик Эристиин
5. Туох эмэ киһи барыта билэрин, истэрин ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на что-л. всем известное, общедоступное. Бу аан дойду. Бу күн сирэ
□ Бу күн анныгар улахан наадалаах көтөр кини [чооруос] үөскээн-төрөөн сылдьар курдук сананар быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Сүрдээх кыыл эбит бу элиэ. «ХС»
6. Этиини иэйиилээхтик күүһүрдэргэ эбэтэр этиигэ тугу эмэ ордук чиҥэтэн этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для эмоционального усиления высказывания или особого подчеркивания чего-л. в нем
[Лэкиэс:] Бу тыла минньигэһин көр эрэ. Саас-үйэ тухары атаҕастатыам суоҕа диир буоллаҕа. С. Ефремов
Эн хайдах буолан кэллиҥ бу?! Амма Аччыгыйа
Бөрүкү хоҥоруутугар хоҥнорбот дии, бу дьахтарыҥ баара! Софр. Данилов
Бу үлэ-хамнас саҕана аны куораттаары гынаҕын дуо? С. Ефремов
2. сыһ. суолт., кэпс.
1. Олох чугас, ким-туох эмэ аттыгар ыга чугаһаан. ☉ Совсем близко, вплотную к кому-чему-л. (подходить, подъезжать)
Били дьон, саҥалара улам чугаһаан, ынах ыллыгын устун кэлэн истилэр. Онтон адьас бу кэллилэр. Суорун Омоллоон
2. Ааспытын кэннэ билигин, аны. ☉ Теперь (в оборотах типа «как теперь стало понятно», «как теперь можно видеть» и т. д.). Бу санаатахха. Бу өйдөөтөххө. Бу иһиттэххэ
□ Бу санаан көрдөххө, оһол да элбэх буолсу. Н. Заболоцкай
◊ Бу сырыыга — тугу эмэ оҥоруу билиҥҥи төгүлүгэр. ☉ На (в) этот раз
«Но!» • Тогойкин бу сырыыга обургу соҕустук саҥарбытынан олоро түстэ. Амма Аччыгыйа. Бу үйэҕэ — туох эмэ киһи көһүппэтэх өттүнэн көстүбүтүн, уларыйбытын эбэтэр тугу эмэ оннук уларытары сүөлүргээн, «бачча тухары оннук буолбатаҕа» диэн этэргэ туттуллар. ☉ До сих пор (при выражении своего удивления неожиданной переменой в чем-л., в оборотах типа «до сих пор не бывало такого», «до сих пор обходились без этого»)
Бу үйэҕэ сылдьыбыт далаһам этэ, ону баара, кыыһыран титирэстээн, мүччү үктээтэҕим дии. М. Доҕордуурап
Бу үйэҕэ тууһа суох аһыыллара, биир киэһэ аһаатыннар. Болот Боотур
Бу үйэҕэ миигинэ суох тыа олорбута эбээт. Мин онно тахсан тугу туһалыырбын да билбэтим. С. Ефремов
II
аат сыһыан т.
1. Этиллэр предмети, хайааһыны, сиһилиини ыйан, чуолкайдаан кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника путем указания на предмет, действие, обстоятельство и т. п. (вот это). Бу куобах суола: бу бытааннык сылдьыбыт, бу аһаабыт, бу туора ойбут. Бу саһыл ааспыт
□ Алдьархайдаах батталы өйдөөн кэллим бу туран. Амма Аччыгыйа
Бу биһигиттэн чугас Хара үрүйэ диэн сир баар. С. Ефремов
Акаары, көр, бу мэтээлэ, уордьана диэн буолар. Н. Неустроев
Аида, чэ билигин аһаа. Бу саахар, бу килиэп, бу арыы, бу эт. И. Федосеев
2. Хайааһын этиллэр эрчимин, кинини олох субу чугас, бу баардык оҥоһуллар курдук көрдөрөр, күүһүрдэр. ☉ Усиливает экспрессивную выразительность действия указанием на то, что оно будто совершается совсем рядом, перед глазами (прямо вот, вот совсем рядом). Саалар тыастара бу тиҥийэн олорор этилэр. Бу олорор куһу сыыһан кэбистэ
□ Көрдүм мин чахчытык, чугастык, бу баардык. П. Тобуруокап
Кини хараҕар ол икки кыыс сирэйдэрэ-харахтара бу умайан көстөллөрө. П. Ойуунускай
△ Этиллэр санаа дууһаны долгутар араас дэгэттээх иэйиитин эрчимин күүһүрдэр (көр диэн кэпсиирэлээх эбэтэр онто түспүт быһаҕас этиилэргэ үксүн тутлар). ☉ Усиливает эмоциональную выразительность высказываемой мысли с оттенками радости, восхищения, испуга, обиды (преимущественно употр. в предложениях со сказуемым көр ‘смотри’ или при его опущении в эллиптических предложениях: вот, вот как, вот какой)
Бу дьолу! П. Ойуунускай
Бу үөрдэхпин! Амма Аччыгыйа
Тыый даа, бу тылын! Амма Аччыгыйа
Бу хара ыт үөхпүтэ кыһыытын көр эрэ. П. Ойуунускай
Көр эрэ, бу Өкүлүүнэҕин! Софр. Данилов
Билигин аакта оҥоруохпут. Сырдыгы хаххалаамаҥ эрэ, бу! «Кыым»
△ Ыйытыыны ардыгар иэйиилээхтик дэгэттээн күүһүрдэр. ☉ Усиливает вопрос, иногда с эмоциональным оттенком (это, вот это)
Хаһан тиийэр дьоммутуй, бу? Амма Аччыгыйа
Сөдүөччүйэ кыыс тиийэн кэллиҥ буолбат дуо, бу?! Амма Аччыгыйа
Тугун сүрэй? Мин сатаан санаабаппын, эһиги бу туох буоллугут? С. Ефремов
Бу туохпут саатай? Оноопур Павлович телохранителлэриҥ дуу, бу? «Кыым»
△ Туохтуур сэрэйэр киэбин кытта саҥарааччы түмүктээһиннээх санаатын күүһүрдэр, чиҥэтэр. ☉ С глаголами предположительного наклонения усиливает, подчеркивает заключительную мысль, заключение говорящего (ну вот, вот и)
Бу аан дойдуга төрөөнүөскээн олорон бүттэҕим бу. П. Ойуунускай
Дьэ маннык дьоҕурдаах оҕо үөрэхтэн маттаҕа бу. Амма Аччыгыйа
«Дьэ, араҕыстахпыт бу», — диэтэ. Күндэ
тюрк. бу, бул

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ түмүк, түмүктээһин курдук холбооһунун көрдөрөр уонна маннык дэгэттэрдээх буолуон сөп. ☉ Выражает субъективное присоединение высказываемой мысли к предыдущим как вывод, умозаключение (значит, следовательно) и может иметь следующие оттенки: 1) быһааран, сыаналаан этии. ☉ Объяснения и определения, оценки
Тугуй бу аата табаарыстар? Ааҕыстахха, бу аата, ГЭС сүрүн узелларын төрдүттэн саҥардан оҥоруу буолар. В. Яковлев. Бу аата, бэйэ оҥостуммут куһаҕанын бэйэ хорсуннук көннөрүүтэ буолар; 2) көннөрү ыйан чуолкайдаан, быһааран биэрии. ☉ Простого указания, пояснения и разъяснения. Бу аата, эһэ сылдьыбыт
□ Бу аата, саламалар. Н. Якутскай
Бу аата, биһиги холкуос кырымахтаах хара саһылы иитэр пиэрмэтигэр кэллибит. Суорун Омоллоон; 3) саҥарааччы түмэр санааҕа көһүүтэ. ☉ Субъективного перехода к обобщающей мысли
«Бу аата, биһиги Далдын үрэҕэр ханан таҕыстыбыт?» — дии-дии хаартатыгар Далдын үрэҕин харандааһынан өрө сыыйар. Н. Якутскай
Бу аата, букатыннаахтык быһаарыллыы дьэ кэллэ дуо? В. Яковлев; 4) ситим тыл суолтата баһыйар. ☉ Яркого союзного значения
Мин дьүһүммүнэн ынырыкпын, ол гынан баран бэйэбэр саамай кэрэттэн-кэрэ дьүһүннээх дьахтары атыылаһыахпын сөп, бу аата мин дьүһүнүм ынырыга суоҕар тахсан хаалар. Суорун Омоллоон
Куобах быйыл эмис, бу аата сылгытыгар да үчүгэй дьыл буолаары гынна. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Сөбүлээбэти бэлиэтээн кыыһыра, мөҥүттэ былааннаан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство с оттенком сетования или возмущения (вот черт). Бу абааһыны көр, ааны эмиэ аһан кээһэн барбыт!
□ Бу абааһыны көр, кириэппэс бүтүннүүтүгэр уоппут суох дии. К. Симонов (тылб.)

көр биллэн турар. Дьиэ эркинигэр ону-маны суруксуттааһын, бу биллэр, оҕолор үлэлэрэ буоллаҕа
□ Чэ, бу биллэр, Кыра Уйбаан хотуурун суола. Амма Аччыгыйа

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утары туруоран, сөп түбэспэтин ыйан эбэтэр хаарчахтаан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к предшествующим, выражая отношения противопоставления, несоответствия или ограничения (несмотря на, но тем не менее, однако). Бу гынан баран, бу «сокуону» кыра сириибинэн суруллубут хос быһаарыыта эһэн таһаарар
□ Бу гынан баран, оччоттон билиҥҥэ диэри уон түөрт мөлүйүөн ахсааннаах негрдэр улахан эккирэтиигэ сылдьаллар. «Кыым»
△ Этии ортотугар туттуллан, этии чилиэннэрин холбооттоон ситим тыл суолталанар. ☉ Употребляясь в середине предложения, выполняет роль союза (однако). Кини сүрдээҕин сылайда, бу гынан баран тохтуура сатаммат

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утарар сыһыанынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Служит для присоединения высказываемой мысли к предыдущим, выражая уступительно-противительные отношения (тем не менее, хотя, несмотря на)
Бу да буоллар, үөрэҕэр үчүгэй. ВВМ. Кырдьаҕас абааһылар олус судургутук илиигит таһынан киэр тарыйыаххыт суоҕа. Бу да буоллаллар, силистэрин сиргэ син балачча дириҥник, кытаанахтык анньан олорор дьон буолуохтара. И. Семенов

туттул. сыһыан холб. Эйэ дэмнээхтик сэмэлээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает дружеское, товарищеское осуждение, укор говорящего (ну что ты). Бу да киһини, хантан ылан итинник этэҕин? Бу да киһини, бэйэм да аҕалыам этэ
□ Бу да киһини! Чэ, баҕар, итэҕэйимэ. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Кыратык мөҥүттэн сөбүлээбэти биллэриини көрдөрөр. ☉ Легкое ругательство, выражающее недовольство говорящего (вот дьявол). Бу дьаабалыҥ, оннооҕор [эһэ] тууну уоран көрөр. Бу дьаабалыҥ, дьиэтин эмиэ сууйбатах эбит
□ Бу дьаабалыҥ, тайах иһин тоҕо тардан, кыратык бүөрүттэн сиэбит. И. Гоголев

көр бу да киһини. Бу киһи даҕаны, бэйэҥ-бэйэҕинэн итинник халлаан кэпсээнин итэҕэйбит үһүгүөн
□ Хаарыан быам! Бу киһи даҕаны. Күннүк Уурастыырап

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэтин, сэмэлиирин, дьиктиргиирин көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, порицание или удивление говорящего (да ты что, что ты). Бу киһини доҕор, саатын эмиэ соппотох. Бу киһини доҕор, хайдах сүгүн кэпсэппэккин!
□ Һа, бу киһини доҕор! Сүөдэркэни билбэккэ дылы. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Биир тэҥ бүтэҥитик эрээри түргэн-түргэнник тыын (хол., утуйа сытан). ☉ Тихо, но учащенно дышать, сопеть, посапывать во время сна
[Нюта:] Чыычааҕым эрэйдээх утуйда дуу? Уу... Ньыыгыны, утуйан, бурдьугунайан хаалбыт дии. С. Ефремов

туохт., кэпс.
1. Кими эмэ туохха эмэ (үксүгэр куһаҕаҥҥа) булкуй, уккуй. ☉ Путать, сбивать с толку кого-л. (обычно в сторону плохого, предосудительного). Дьон өйүнсанаатын иирдэр, буутайдыыр
2. Туохха да ис буолума, кыҥкыйдыы сырыт. ☉ Ничем не довольствоваться, все капризничать. Ол-бу аайы буутайдаама

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ ханнык эмэ эбии чуолкайдааһын быһыытынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное присоединение высказываемой мысли к предшествующей для дополнительного разъяснения (более того, причем, при этом): 1) эбии санаанан чуолкайдааһын. ☉ Мыслью
Баар. Буолан баран, ситэрэн-хоторон оҥордоххо, бэрт киэҥ кэскиллээх үлэ буолуо дии саныыбын. «ХС»
Оттон дэлби тэптэрии өрүү бара турар. Буолан баран, балык сырыытын, хаһан, ханна бөлүөҕэрин адьас чопчу билэр дьон быһыылара. В. Яковлев; 2) эбии быһааран, сыаналаан этиинэн чуолкайдааһын. ☉ Дополнительной информацией, характеристикой
Ок-сии, кини бүгүн табыллыбата, буолан баран, улаханнык табыллыбата. Н. Заболоцкай
Глафира күлэр. Буолан баран, наһаа көрдөөхтүк. Л. Попов
△ Утары туруоруу дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок противопоставления
Тоҥ нуучча буолан баран, сахалыы саҥарара ырааһын. Л. Попов

көр буолан баран I
«Сэрэппэтэҕэ диэйэҕин, аны булуук суолун батыһыаҥ да, иккистээн босхо үлэлиэҥ», - агроном холкутук гынан баран, кытаанахтык сэрэтэр. П. Егоров
Күбэйээнэ эмээхсин, мырчыстаҕас гынан баран, буһуу арыы курдук нүөл, нус-хас, дьоһуннаах сэбэрэтэ ис киирбэхтик иэйэр. И. Данилов

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны күүһүрдэн-бэлиэтээн, бу баардыы ыйан биэрэри көрдөрөр. ☉ Служит для подчеркивания высказываемой мысли, указания на появление лица, предмета, которого ожидали, на наступление или завершение действия, о котором говорится в высказывании (ну вот, вот и)
Дьэ бу дойдубар кэлэ сырыттаҕым. Софр. Данилов
Оо, дьэ, бу эн кэлэн, Уолум, сытар эбиккин дуу... С. Зверев
Үөлээннээхтэрбин күн бүгүнүгэр диэри, санаабар, күүтэ, кэтэһэ, сатыы турдаҕым дьэ бу. С. Федотов

ситим сыһыан холб. Эмоциональнай быһа бааччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное категорическое утверждение с оттенком заключения, вывода (и вот после всего этого пойди (разберись, докажи и т. д.))
Барса балтараа эрэ буолбакка, биэс-алта мөлүйүөҥҥэ тиийиэҕэ. Дьэ уонна баран, бырайыагы уларыппаппыт, уруккутунан хаалларабыт дии сырыт! В. Яковлев
Дьэ уонна баран, эн аахса сырыт. «ХС»

ситим сыһыан холб.
1. Саҥарааччы урут этиллибиттэри түмэн, түмүктээн этиитин көрдөрөр. ☉ Употребляется для выражения субъективного обобщения, придания высказыванию значения вывода (итак, таким образом)
Сүөдэр, инньэ гынан, ийэ-аҕа диэн, уруу-аймах диэн суоҕа дуу? А. Софронов
Инньэ гынан, икки хонон баран, Ньукууһу батыһыннаран, оскуолаҕа барда. Суорун Омоллоон
Инньэ гынан, тохсус застава олорбут сирэ тиһэҕэр бигэтик быһаарыллыбыта. ССС БК
2. Этиллэр санааны урут этиллибиттэргэ содул, түмүк быһыытынан холбооһуну көрдөрөр. ☉ Используется для присоединения высказываемой мысли к предыдущим, указывая на то, что в ней сообщается результат, следствие того, о чем говорилось ранее (поэтому, так что)
Дьокуускай итэҕэһэ онтон билиҥҥэ диэри биир - киниэхэ күөх, отмас суох. Инньэ гынан, киһи, саас эрэ буоллар, тыаны, күөҕү олус ахтар. Суорун Омоллоон
Онон уруогуҥ дьаалатынан устан барда. Инньэ гынан, туруоруммут сыалгын кыайан ситиспэтиҥ. Софр. Данилов
Саҥа аҕам сүрдээх таҥараһыт идэлээх киһи этэ. Инньэ гынан миигин, иитэ ылаат, таҥара малыыппатыгар үөрэппитинэн барбыта. Н. Габышев
3. Холбуу этии иһигэр төрүөт суолталаах ситим тыл оруолун толорор. ☉ Выполняет роль причинного союза в сложноподчиненном предложении (поэтому, потому и)
Оччотооҕу мин ааҕарбар сөптөөх кинигэ диэн суоҕа, инньэ гынан, биир ааҕар кинигэлэрин ааҕан барбытым. Н. Габышев

көр инньэ гынан
1.
Ити гынан, оһох тоҥон үлтү барбатын диэн, оҕонньор күн аайы иккилиитэ оһоҕун оттуох, маһы харыстыа суох буолан тылын биэрдэ. В. Иванов
Ити гынан, кини сүҥкэннээх үлэни үлэлээбитэ. «ХС»

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ төннүктүүр-утарар сыһыанынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Служит для присоединения высказывания к предыдущим, выражая уступительно-противительные отношения и субъективную оценку говорящим того, о чем говорится (но все же, а все-таки, тем не менее, однако)
Миэнэ миэнин курдук - иһээччи муҥнаах... Ити гынан баран, аматыгар бэрт сытыары, сымнаҕас майгылаах ээ. Софр. Данилов
Ити гынан баран, туораттан көрдөххө, барытын Егоров эрэ оҥорор курдук. Н. Лугинов
Ити гынан баран, эн сөпкө эттиҥ: мин [хобу] таспаппын, тиһэбин эрэ. В. Яковлев
Ити гынан баран, Баһылай Уйбаанабыһыҥ оннук олус куһаҕан киһи буолбатах. С. Никифоров

туттул. сыһыан холб. Этэр санааҕа болҕомтону тардар дэгэттээх бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Используется для привлечения внимания собеседника к высказываемой мысли (вот ведь, вот смотри)
Көр бу, оҕом туһалаан эрдэҕин. — Көр бу, улдьаа мэник уолум эрэйдээх, төһө да сурук суруйдаргын, бырастыыласпакка ити курдук барар сатанар дуо? Ч. Айтматов (тылб.)

сыһыан холб. Урут этиллибиккэ баһыйтарар дэгэттээх утары туруорууну көрдөрөр. ☉ Выражает противопоставление с оттенком уступительности (но тем не менее, но всё-таки, однако)
Ол буолан баран, Дьэбдьиэ кини өйүттэн тахсыбат. Болот Боотур
Ол буолан баран, бу хартыына олус табыллыбыт. С. Ефремов

ситим сыһыан холб. Баһылатар дэгэттээх, инники этиллибиккэ утарар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительное отношение с оттенком уступительного значения (но всё же, однако, но)
Ол гынан баран, син сөбүгэр быһыыланар эбиккин. Н. Неустроев
Ол гынан баран, кинилэргэ бу күннэргэ ким да кэлбэтэҕэ. Суорун Омоллоон
Үһүйээн диэн, биллэн турар, өйтөн оҥоруу, ол гынан баран, киһи биһирээн да истэр ээ. Далан

сыһыан холб. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ абааһы көрөн, сэмэлээн этэри көрдөрөр. ☉ Выражает резкое неодобрение, осуждение чего-л. (какого дьявола, какого же чёрта, да ну его)
Туох абааһытын баран, маны да ылыам суоҕа. Туох абааһытын баран, дьыалалаһан хааллыгыт? «ХС»
Ол, туох абааһытын баран, Лариса бачча күрүлүүр күнүс Витька-мотуруоһу кытары арыгы иһэ олороро буолуой! В. Яковлев

туох үлүгэрэй диэн курдук
Бэйэтэ үс чаас устата үлэтигэр суох, аны эрдэ кэлбит дьону үлэҕит чааһын сарбыйыам диидии дибдийэр. Туох үлүгэрэй бу. В. Яковлев

ситим. сыһыан холб. Саҥарааччы инники этиллибиккэ «өссө ити кэннэ» диэн суолталаах утарар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительные отношения, присоединяя субъективное высказывание мысли к предыдущей (после всего этого). Уонна баран булан ыл!
□ Боккуойу да син биир мин курдук муҥнаабытыҥ буолбат дуо, уонна баран. А. Софронов
Эйигиттэн ханнык да тыйыс киһи тахсыа суох, уонна баран алмаас үлэтин кыайыаҥ дуо! А. Фёдоров

сыһыан холб. Туох эмэ уһуннук тардыллыбыкка, салгыппыкка сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное неодобрительное отношение к чему-л. затянувшемуся и порядком надоевшему (сколько можно). Хайатын баран, үлэтэ суох олоруой! Хайатын баран, хос-хос ыйытаҕын!

аадахый диэнтэн көстө түһүү (соччо тут-бат ф-ттан)
Тимир Чохчордоон обургу Атын үлүгэрдик Аадахыс гынан Аһара охсон биэрдэ. П. Ядрихинскай
Уот Уһутаакы хантан кээлтэ биллибэккэ, аадахыс гына түһэр. «ХС»

аадьай диэнтэн көстө түһүү. Илин диэки иэҕэс гынна, Арҕаа диэки аадьас гынна, Соҕуруу диэки суодьас гынна. П. Ойуунускай

аҕырый диэнтэн көстө түһүү. Хаар эмискэ-эмискэ хойдон, өрө-таҥнары ытыллымахтыыр, онтон эмиэ аҕырыс гынан, оргууй аҕай түһэн барар. П. Аввакумов
Саа тыаһа өссө хойунна. Эҕирийэн ылардыы, аҕырыс гына-гына күүһүрэн барда. А. Сыромятникова
— Хантан баран маннык киһиттэн сыбааркаһыт тахсыаҕай? — аҕырыс гыммыт чуумпу ортотугар Фурсиков саҥата доргуйда. В. Яковлев
Утуу-субуу дэлби ыстаныылар кэннилэриттэн, өстөөх атааката аҕырыс гынна. Г. Колесов

адаарый диэнтэн көстө түһүү. Куоластааһыҥҥа тиийбэккэ, бадаарыспыт хара тарбахтаах илиилэр адаарыс гынан кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Ата бидилгэхтээн, бадарааны саҥа туораан эрдэҕинэ, эмискэ иннигэр-кэннигэр саалаах дьон адаарыс гына түстүлэр. А. Сыромятникова
Ким эрэ илиитэ адаарыс гынан ааста, саа уоһа күөрэс гынна. Суорун Омоллоон

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, ой, сүүр-көт (уһун, накыгырдыҥы атахтаах көнтөрүк киһи туһунан). ☉ Быстро двигаться, бежать вприпрыжку (прыгнуть, шагнуть — о человеке с долговязой фигурой и длинными полусогнутыми ногами)
Адакыс-адакыс ойон кэлэр. П. Ойуунускай. Тэҥн. адахыс гын

дьүһ. туохт. Эмискэ ойон тур, баар буол (үрдүк уҥуохтаах, уһун илиилээх-атахтаах көнтөрүк киһи туһунан). ☉ Вдруг возникать, бросаясь в глаза своей нескладной фигурой с длинными руками, ногами
Соҕотох харахтаах, былларыттыбытсылларыттыбыт сирэйдээх Уот Уһутаакы адаҥкыс гына түһэр. П. Ойуунускай

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, тура эккирээ, ой (уп-уһун илиилээх-атахтаах көнтөрүктүҥү киһи туһунан). ☉ Быстро двинуться (встать, прыгнуть, шагнуть — о человеке с долговязой фигурой и длинными неуклюжими ногами, руками)
Адьарай уола Адахыс гынан Аһаран баран, Куораан далай ытыһын Кум-хам тутта. П. Ойуунускай. Тэҥн. адакыс гын (ой)

адырый диэнтэн көстө түһүү. Арбайбыт баттаҕа адырыс гынна

адьырый диэнтэн көстө түһүү. Хахай кыыл улуу тумул тумсугар адьырыс гына ыстанан тахсыбыт да, өрө көрөн туран, ынырыктык ырдьыгынаан ыкпытынан барбыт. Амма Аччыгыйа

айҕаарый диэнтэн көстө түһүү. Биһиги күн ортото тиийдибит, өҥөс гына түһээт көрдөххө, дьэ сүдү дойду айҕаарыс гына түстэ. М. Чооруоһап

акый диэнтэн көстө түһүү. Оҕонньор таһырдьа акыс гынан хаалла

туохт. Эмискэ салгын охсорунуу биллэ түс (туох эмэ сыт туһунан). ☉ Вдруг обдать как дуновение ветра (о каком-л. запахе)
Уйгубыйаҥҥа тиийэн, Араҕас илгэ сыта ал гынан, Аарахтаах кымыһынан утахтанныбыт, Сөҥ сүөгэй төлкөлөннүбүт, Хойуу тунах олохтоннубут. Саха нар. ыр. III

аллай диэнтэн көстө түһүү. Алдьаммыкка дылы Амаан-дьамаан айаҕа Ахпа-дьахпа курдук Аллас гына түстэ. П. Ойуунускай

амай диэнтэн көстө түһүү. Атын үлүгэрдик Амах гына түстэ [түөһэйбит оҕонньор]. П. Ойуунускай
Арсах-арсах гын-на, Амах-амах гынна, Тыллаах-өстөөх Тыыннаах тылбаас буолла. П. Ойуунускай

туохт. Эмискэ арыллан, аһылла түс (киэҥ хайаҕас, дириҥ көҥүс туһунан). ☉ Внезапно раскрыться, обнажиться (о большой щели, глубокой пропасти)
Сүрдээх чугас, иннигэр Алдьархайдаах дойду аҥас гынна эмискэ. Күннүк Уурастыырап
[Куһу] Ыга тутар санаанан Ырбыы нөҥүө ыстан уол! «Албын» мууһум, күр гынан Аҥас гына түспэт дуо? Р. Баҕатаайыскай
Суох! Аат айаҕа Аҥас гына Аһылла түспэтэ, Атомнай да буомба Эстэн эҥсэлийбэтэ. П. Тобуруокап

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, салгын туһунан). ☉ Резко обдавать запахом, холодом
Халҕаммыт дьэ аһылынна, умайа турар лаампа уота олус сырдыктык күлүмнүү тыкта, сып-сылааһынан, аһыы көлөһүн уонна кырааска сытынан аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Арай биир киэһэ Аҥааттар халҕан Арылла түһэн, Аргыардаах тымныы, Аҥкылыс гынна. Эллэй. [Уолаттар] күнү быһа сэлээркэҕэ, бэнсииҥҥэ миккиллэн-миккиллэн бараннар, биэрэстэлээх сиртэн аҥкылыһан кэлэллэр. И. Семенов

аҥый диэнтэн көстө түһүү. Күлүктэр, тыаһа суох сыылан, Күдэриктийэ бигииллэр
«Күнүскүнэн» аҥыл гынан, Итии салгын тыына билиннэ. Күннүк Уурастыырап
Аан аһылла биэрбитэ, күһүҥҥү сииктээх тымныы аҥыл гына түспүтэ. М. Горькай (тылб.)
ср. бур. ангил ‘распространяться (о благоухании)’

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, тымныы салгын туһунан)
Резко обдавать (о запахе), резко дуть (о холодном воздухе). Уу буолбатах эбит, Даша муннугар бэнсиин сыта аҥылыс гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Нартаахап ойон тиийэн, күрүчүөгү үөһэ эһэн, халҕаны тиэрэ аста. Тыбыс-тымныы аҥылыс гынна. Софр. Данилов
Бу кэмҥэ кэргэнэ, уһун кубаҕай дьахтар, ынахтарын ыан, үүтүн умуһахха ууран киирдэ. Хотон сыта аҥылыс гынна. П. Аввакумов

туохт. Саба биэр (салгын туһунан). ☉ Обдавать, резко дуть (о воздухе)
Үөрэ сөхпүт санаабар Алаас тыала аҥыс гынар. С. Данилов
Ардах түһэн ааста, Аҥыс гынна сиккиэр, Алын былыт аста Арылынна бэлиэр. А. Бродников

аппай диэнтэн көстө түһүү. [Уот Уһутаакы] бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэйэн, үс хос куйаҕын тимир тиһиликтэрин төлүтэ анньар
Куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Үсүһүн төхтүрүйэн сүгүүтүгэр очуос хайаны лөглү үтүрүйэн хайа анньан, аппас гыннаран, иһиттэн киирэн, инитин булан ылар. Суорун Омоллоон

аппай диэнтэн көстө түһүү. Үс күннээх түүнү мэлдьи таһыйдаххына — Саар булгунньах саҕа Сараччы үллэн тахсан Айаҕын аппах гынан Аһан биэриэҕэ. П. Ойуунускай
Убайдара пинцетинэн үөнү-көйүүрү кэҕэ оҕотугар ылан биэрэн иһэрэ, анарааҥҥыта айаҕын аппах гыннара-гыннара, ыйыстан иһэрэ. И. Федосеев

арбай диэнтэн көстө түһүү. Ол гынан баран кини [Тимур] оннугар түннүккэ Коля Колокольчиков иирсибит баттахтаах төбөтө арбас гыммыта. А. Гайдар (тылб.)

туохт. Ыһылла сылдьар баттаххын эмискэ бурал гыннар. ☉ Резко взметнуть вверх взлохмаченными волосами
Аҕабыыт арбахыс гына ойон туран утары үөгүлээтэ. Амма Аччыгыйа

ардьай диэнтэн көстө түһүү. Абааһы уолугар маарынныыр киһи кыыһыран ардьас гына түстэ
□ Данила үөрэн ардьас гына түстэ, кумааҕы харчылары тэнитэн аахпыта: уон алта солкуобай баар эбит. БТТ

көр ардьас гын
Киһийдээн араҕас аһыытынан манньыаты ытырбахтаата уонна ардьах гынан мичээрдииргэ дылы гынна. И. Гоголев

арсай диэнтэн көстө түһүү. Адьарайым ааттааҕа Антах хайыһан Арсах гына түстэ, Сөпкө эттэ ээт диэн Сөбүлээтэ быһыылаах Тордохтоох ньуура Ньолох гына түстэ. П. Ойуунускай

арый диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ аһыллан ыл (түннүк сабыытын, кинигэ илииһин уо. д. а. туһунан). ☉ Резко приоткрываться (о шторах, книжной странице и т. п.)
[Дьахтар Кулун Куллустууру] төбөтүн оройугар үрэн сирилэппитигэр били ап чалахайа итии силим курдук саба тибиирэн кэбиспитэ арыл гына түспүтэ. ПЭК ОНЛЯ III
Ыстаап дьиэтин аһаҕас түннүгүнэн киэһээҥҥи сиккиэр тыалтан үрүҥ болотуна түннүк сабыыта арыл гынар. А. Сыромятникова

арылый диэнтэн көстө түһүү. Сып-сырдыгынан сыдьаайан эмискэ аһылла биэр. ☉ Внезапно раскрываться, освещая ярким светом
Халлаан оройугар арҕааттан өрө үтэн тахсан иһэр былыт, арылла биэрдэ да — аан дойду көхсө сандал сырдыгынан арылыс гына түстэ. П. Филиппов
Алааска кини киирдэҕинэ Арылыс гына түһэрэ, Сибэкки сиигин тэбиирэ, Күөрэгэй көрүлүүрэ. С. Данилов
Аптаах кинигэни арыйбыт курдук, Ааспыт барыта арылыс гынна: Сортон дьолго олуктан олук Солообут суолбут сыыйыллан сытта. П. Тобуруокап

туохт. Эмискэ быыстаах, арыттаах буолан көһүн. ☉ Внезапно показаться, выделяясь своими широкими промежутками
[Кытай Бахсылааны уус] Аҕыс анньыыны Адаарыччы аспыт курдук Дьэбин күөх тиҥсири хара тиистэрэ Дьэбидийэн атыгыр гына түстүлэр. П. Ойуунускай

атый диэнтэн көстө түһүү. Буркун сүрэҕэ итии тимиргэ хаарыйтарбыттыы атый гынан ылла. И. Гоголев
Уол сүрэҕэ атый гынна, оччоҕо Саһыл Сыһыы бүттэҕэ дуо? Софр. Данилов

көр аһый гын
Сүрэҕим аһыс гыммыта, Кычыгыламмыта — хатыылаах дөлүһүөн угугар. П. Тобуруокап
Улуҥу муҥнаах Сөтүөлүүр көлүччэтигэр Төттөрү сүүрдэ, Хатыҥ төрдүн көрбүтэ — Кыыһа мэлигир. Сүрэҕэ аһыс гынна. С. Зверев

баадай диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ икки төгүл үрдүк, үскэл Никифоров баадас гынан иннин диэки биир хардыыны оҥордо. Болот Боотур
Үс бараа хара күлүктэригэр Үстэ үҥэн-сүктэн сүгүрүйдэ. Бастыҥ ороҥҥо баран баадас гына олоро түстэ. П. Ойуунускай

баадахый диэнтэн көстө түһүү. Түү Сирэй билэр сиригэр кэлбиттии туттан, улгум үлүгэрдик эрэһээҥки быыс аанын диэки баадахыс гынна. Болот Боотур. Онтон Эрдэситов хаҥас илиитинэн остуолу лап гына оҕуста, сүр чэпчэкитик баадахыс гына ойон турда. А. Федоров

багдай диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ логлоруттубут сүүнэ хайалар аарыма арҕастара өрө багдас гына түспүттэрэ. «ХС»
Били өксөкү кыыл Араат Мохсоҕол Бастыҥ сэргэтигэр Багдас гына олоро түстэ. С. Васильев
Массыына өрө ньирилии түһээт, кэннинэн хааман олорор дьааматыттан эмискэ биирдэ үөһэ багдас гына түһэр. С. Никифоров

көр бокук гын
Оҕонньор такымҥа оҕустарбыт киһилии бакык гына түстэ. «ХС»
[Абааһы бухатыыра] Быгдас гына-гына быакалдьыйда, Бакык гына-гына баадалдьыйда. П. Ойуунускай
[Оҕонньор] үҥкүүлээбитин кубулуппата; хаччаххай кыра төбөтүн арыт күүскэ илгистэн ылар, арыт бэрт эрэйинэн бакык гынар. И. Тургенев (тылб.)

бакый диэнтэн көстө түһүү. Быыпсай бакыс гынан, оронун кытыытыгар турда. А. Сыромятникова
Биир атах Бакыс гынна, Иккис атах Иэгэс гынна – Умса баран, Охто сыстым; Инним диэки Дьулустум. АТП ОАаММӨС

дьүһ. туохт. Биирдэ баар буолан хаал, эмискэ көһүн (туох эмэ улахан туһунан). ☉ Вдруг показаться, возникнуть (о чем-л. крупном)
Хатан саҥа Микиитэ үрдүгэр чаҥкынаата, кэнниттэн кууспут киһи сылгы тыһа томороон үтүлүктэрэ балтас гыннылар. Амма Аччыгыйа

I
1. туохт.
1. Турар сиргиттэн хайа эрэ диэки сыҕарый, тэй, ыраат. ☉ Передвигаться, перемещаться со своего места в каком-л. направлении, идти
«Бар» диэтэххэ кэлэр, «кэл» диэтэххэ барар киһи (өс хоһ.). Барар да, суола биллибэт баар үһү (тааб.: балык). Аны чаас аҥаарынан мантан сатыы барабыт. Н. Якутскай
Таһаҕасчыттар Саха дьоно олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Онтон антах таба көлө буолар. Амма Аччыгыйа
2. Баар сиргиттэн атын сиргэ тиий (туох эмэ сыалы ситиһэргэ). ☉ Передвигаться из одного пункта в другой (для каких-л. целей)
Балтыбыныын, бырааппыныын үһүө буолан ханнык эрэ кыра наадаҕа эргэ балаҕаҥҥа бардыбыт. Т. Сметанин
Талкы оҕонньор күһүөрү Муҥур Атах иһинээҕи Байбал өтөҕүттэн оҕуһунан от тиэйэ барда. Күндэ
Артыалым күрүөтүн Ааннарын аһаммын Куоракка мин бүгүн Үөрэнэ барабын. П. Тулааһынап
Ыыт эрэ эн миигин, ийэкээм, Ыыт эрэ үөрэххэ барыахпын, Үөрүүлээх эдэркээн үйэкэм Килбиэннээх суолунан көтүөхпүн. Эллэй
3. Туох эмэ хамсатааччы дьайыытынан, көмөтүнэн сыҕарый, хамсаа (хол., сөмөлүөт). ☉ Двигаться, перемещаться при помощи какого-л. средства передвижения (напр., самолета)
Атаҕа да суох буоллар барар, айанныыр (тааб.: сүүрүк). Манна биир эрэ сөмөлүөт соҕуруу барарга бэлэм турар үһү. Амма Аччыгыйа
Ыас хара буруолаах буойастар Ыарахан ындыылаах бараллар. Т. Сметанин
4. Салгыҥҥа уйдаран сыҕарый (хол., көтөр). ☉ Перемещаться по воздуху (напр., о птице)
Саалаах эбит буоллар, сыалга сыһыары тутан ытарга кус бэртик барда. Амма Аччыгыйа
Онуоха куһа өрө көтөн тахсан мастары быыһынан, тыаны үрдүнэн бара турбута. Суорун Омоллоон
Тааҥка көрбөккө Таһынан ааһан истэҕинэ, Тобуктуу түһээт, Быраҕан көрбүтэ Бытыылката сыыһа барда. Күннүк Уурастыырап
5. көсп., кэпс. Эргэ таҕыс, кэргэн, ойох буол. ☉ Выходить замуж, становиться чьей-л. женой
Былырыын саас Аанчык Суудап учууталга барбыт үһү диэни истибитим. Амма Аччыгыйа
Таптаабат киһибэр бараммын, Мин «ойох» буолан олоортум. Күннүк Уурастыырап
Суос-соҕотох эйиэхэ эрэ Сонуммун этэбин: Валя кыыс Ваня уолга Барыах буолбут үһү. П. Тулааһынап
6. көсп. Хайа эмэ хайысханан субулун, тэнийэн ыраатан ис (хол., суол). ☉ Пролегать, протягиваться, быть расположенным где-л. каким-л. образом (напр., о дороге)
Ырааһыйа улаҕа өттүнэн хахыйах былаастаах ыарҕа талах бүөлүү үүммүт кыараҕас үрүйэтэ орҕочуйан барар эбит. Амма Аччыгыйа
Хас да сиринэн солоҥдо уонна тииҥ үрүйэни быһыта охсуталаан ааспыт омоон суол барда. Н. Якутскай
Үрэх кыракый төгүрүк көлүччэлэринэн, күөллэринэн ситим тардан хоруу курдук буолуталаан ыла-ыла, салҕанан бара турар. А. Сыромятникова
7. көсп. Сыалгын ситиһэр иһин үгүс сыраҕын-сылбаҕын ыыт, көлөһүҥҥүн тох. ☉ Приложить много труда и усилий для достижения цели
Ала-чуо биһиги сынньанарбыт сатаммат. От үлэтигэр сылдьар дьон ордук сыралара барар. М. Доҕордуурап
Кырдьыга даҕаны, биирдэ баран эттэххэ, мин бу холкуоска элбэх көлөһүнүм барда. С. Ефремов
Барахсан, кыра-хара норуот иһин Сыаналаах сырата бардаҕа. Баал Хабырыыс
8. көсп. Үпкүн-харчыгын ыыт, кут, туохха эмэ ороскуотур. ☉ Израсходовать средства, тратить деньги на что-л. Ити таах хаалан турар куһаҕан маар баҕайы сири куурдан оҥостон олорбутум
Дэлэлээх үбүм барбатаҕа. Күндэ
Хотун күүлэйдээн көччүйэригэр дэлэлээх харчы барбат. Далан
Төһө харчыта кураанахха барбытай? Амма Аччыгыйа
9. көсп. Ааһан ис, устан ис (бириэмэ туһунан). ☉ Проходить, протекать (о времени)
Туох да туһата суохха күндьыл бөҕө барда. —Мааны ыал кыыһын ыларга элбэх бириэмэ барыаҕа, сир түҥэтигэ ону көһүтүө суоҕа. П. Ойуунускай. Ый хонуга ыраатан барда, нэдиэлэ хонуга тэйэн барда. Саха фольк.
10. көсп. Тэнийэн ис, тарҕан (хол., сурах). ☉ Становиться известным многим, распространяться (напр., о слухах)
«Үүннэрбит бурдуктарын сииллэр үһү, дьэ, минньигэһэ бэрт үһү», – диэн, атын үүннэрбэтэх дьоҥҥо сурах барбыт. Саха фольк. Суол аайы сурах бардын диэн, Суон саалынан мохсуо охсубуттар, Халыҥ хаһанан Харчы кэбиспиттэр. П. Ойуунускай
11. көсп. Сууйуллан, сотуллан хаал, сүтэн хаал (хол., кырааска). ☉ Стереться, исчезнуть от каких-л. внешних воздействий (напр., о краске)
Бу дьиэ муостатын кырааската барбыт. Ылтаһын чаанньыгы солоххо да оргуттахха кирэ барыа суох. —Лаҥхара хараарбыт алтан чаанньыгы Сууйа сатаан кэбистибит: Долуой ырааһырбат, дуйа барбыт эбит. Р. Баҕатаайыскай
Ол былыргылыы кип-киппэ оҥоһуулаах, кыһыл кырааската баран харааран көстөр, эргэрбит-эчэйбит, улахан сурук остуола этэ. Софр. Данилов
12. көсп. Иҥэн-сүтэн, уолан эбэтэр сүүрэн хаал (хол., халаан уута). ☉ Усыхать, высыхать, уходить под действием внешних причин (напр., о паводковой воде). Өрүс сааскы уута барбыт. Дэриэбинэ ыалларын аһыыр күөллэрин халаан уута илдьэ барбыт
13. көсп. Өрө күүдэпчилэнэн таҕыс (уот туһунан). ☉ Загораться, воспламеняться (о пожаре)
Мин буруону көрөөт, уот бардаҕа буолуо диэн куттанным. Н. Якутскай
«Сор эбит, өрт барбыт», – дии санаат, Яков атын муҥ кыраадыһынан үрүйэни таҥнары ууннаран киллэрдэ. М. Доҕордуурап
Мэрэлээх эбэ [сир аата] алааска отчут күөстэммит отуутуттан улахан баһаар барбыт. С. Васильев
14. көсп. Туох эмэ иһиттэн тоҕун, сүүр (хол., киһи хаана). ☉ Стекать, вытекать, струиться из чего-л. (напр., о крови из вены)
[Бадин Саввиҥҥа:] Хааныҥ төһө барда? С. Ефремов
15. көсп. Оҥоһуллан, толоруллан ис (хол., үлэ). ☉ Постепенно выполняться, исполняться (напр., о какой-л. работе)
Ол эрээри үлэ-хамнас тохтоло суох барара. И. Данилов
Лоҥкууда хоту сиһигэр түрбүөннээх үлэ салҕанан барара. Оттон өтөх сирдэри хорутааччылар үлэлэрэ эмиэ бэркэ барда. М. Доҕордуурап
16. көсп. Атын киһи бас билиитигэр киир. ☉ Переходить в чужую собственность
[Ыраахтааҕы саҕана] биир тоҥолохоон ынахпыт хабалаҕа барара, оттон бэйэбит кэрэдэк аатын ыларбыт, ийэбитин-аҕабытын кумалааҥҥа биэрэрбит. Суорун Омоллоон
17. көсп. Лоп курдук сөп түбэс; тупсар, киэргэт (хол., таҥас). ☉ Подходить, быть к лицу (напр., об одежде)
Бу бэргэһэ эйиэхэ бэркэ барар. —Күөрэгэй кутуйахтарга, ол иһигэр «Туораахха» ханнык да таҥас барбатын өйдөөтө. Т. Сметанин
Маша сиэркилэ иннигэр хара хааһын хамсатан, тэрбэҥнии турда. Хааһа киниэхэ олус барар. А. Сыромятникова. Халлаан күөҕэ гимнастерката киниэхэ [Габунияҕа] анаан тикпит курдук олус барар. И. Кожедуб (тылб.)
18. көсп. Лаппа биллэр гына сууралын, үчүгэйдик суураллан амтаннан (хол., эт миинэ). ☉ Делаться наваристым и вкусным (напр., о мясном бульоне). Сылгы этэ мииҥҥэ барбат. Үрүҥ чаанньыктаах чэй үчүгэйдик барбыт. Күөспүт миинэ бара илик
19. көсп., харыс т. Өлөн хаал, суох буол. ☉ Умереть, скончаться
Бокуонньук атааннаах, арҕастаах аан ийэ дойду түбүгүттэн арахсан, быстыбат уһун сынньалаҥҥа барбыт. Н. Заболоцкай
Мин, биллэр, бэбээрэ ытаабытынан Окко түспүт буолуохтаахпын, Ол иһин дьиэрэччи ыллаабытынан Күн сириттэн барыахтаахпын. С. Данилов
Эмээхсиним эрэйдээх, Эн урутаан бардаҕыҥ... Баҕар, мин сотору Батыһарым буолуоҕа. Күннүк Уурастыырап
2. көмө туохт. суолт.
1. Хайааһын саҕаланан эрэрин көрдөрөр. ☉ Обозначает начало действия
Сытар киһи түөһэ улам күөгэҥнээн баран, кубарыйа өлбүт сирэйигэр улам хаан киирэн, тэтэрэн барда. Амма Аччыгыйа
Кыратык сэллиэхчэ буолан иһэн, самыыр эмиэ ыаҕастаах уунан кутан барда. Софр. Данилов
Онуоха эдэрдии тэбэнэттээхтик күлэн бардылар. В. Яковлев
2. Хайааһын саҕаланыыта түргэнин, тиэтэллээҕин көрдөрөр. ☉ Обозначает поспешность начала действия
Тыанытолоону, үрүйэни барытын саба түһэн сыппыт хаар үрдэ аата-ахсаана биллибэт сырдык тырым уоттарынан умайбахтыы оонньообутунан барда. Амма Аччыгыйа
Кыра баҕайы аһыы отону таах олоруохтааҕар итигэстээбитинэн бардылар. А. Федоров. Баһыыккалаахха киирэн көмөлөспүтүнэн барбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Кылгастык соһуччу буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает кратковременность, внезапность действия
Ол икки ардыгар боробуой тосту ыстанан хаалла, халыҥ халҕан тэлэ барда. Эрилик Эристиин
Эһэ ойон кэллэ да, киһим тутан турар туурка саатын туура садьыйан ылбыта тииккэ охсулунна, саа эстэн дэлби барда. Т. Сметанин
4. Буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает завершенность, исчерпанность действия
Саабын ылан, мончууктарбын эспэккэ эрэ кустарбын тутан аргыый дурдабыттан тахсан барбытым. Суорун Омоллоон
Кини сайабылыанньатын суруйан бүтэн баран, бартыбыалыгар уган кэбиспитэ. В. Яковлев
Кини хас саастааҕын ким да билбэт, эмээхсин бэйэтэ да сааһын ааҕан эрэйдэнэ барбат. И. Гоголев
5. Ис хоһоонунан утары суолталаах этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений, которые по своему содержанию противопоставляются друг другу
Тогойкин икки кыыстан хайата үөмэн кэлэн үллүйэн барбытын билбэккэ хаалла гынан баран, хайдах эрэ уйадыйа санаабытынан, чуҥнуу сытта. Амма Аччыгыйа
Чокуурап бөҕөхпүн диир буолан баран, кистээбэккэ эттэххэ, кини да аһыан баҕарар быһыылаах. С. Ефремов
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
♦ Аһара бар (түс) – наһаалаа, баһааҕырт. ☉ Перегибать палку
Кини саралыыр тыллара аһара түһүүлээх соҕустар. «Сахаада»
Атах балай бар көр атах балай. Эрбантей сокуон тас өттүгэр турар дьыаланы оҥостон, атах балай барбытын Бурхалей бастаан соһуйа иһиттэ. Эрилик Эристиин
Атах балай барбыт сылгылар эһэ-бөрө сиэҥэ буолбуттар. Күннүк Уурастыырап
Кини аҕата «дьол көрдөһө» сир-дойду устун атах балай барбыта. Л. Попов. Барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла – кыһарҕантан, иэдээнтэн быыһанар кыах суох буолла. ☉ Попадать в безвыходное положение; некуда деваться
Хочуон бу дьон баппаҕайдарыттан сүгүн мүччү көппөтө биллэр, Онон эмиэ барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла. И. Оконешников. Оо, үлүгэр да буолар эбит: барар сир баҕана үүтэ, кэлэр сир кэлии үүтэ буолан таҥнары дьапсыйдаҕын. С. Зверев
Доҕоччуок, дьэ барар сирим баҕана үүтэ, кэлэр сирим кэлии үүтэ буолла. «ХС». Бара (бара-кэлэ) сатаан – муҥур уһугар тиийэн, кыһалҕаттан ыксаан. ☉ Под давлением обстоятельств, вынужденно
«Ийэм дьэ ыалдьан өлөөрү гынна, бара сатаан бу эйигин кэлэн, хонон бардын», – диэн ыытта. Күндэ
Сир булбакка, баракэлэ сатаабыт эрэ киһи учуутал буолар. ГНС СТСДТ. Барбатах балык (мунду) миинин курдук бадыа-бүдүө дойду фольк. – Аллараа дойдуну хоһуйар халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при изображении сумрачного Нижнего мира
Барбатах балык миинин курдук Бадыа-бүдүө дойдуга тиийдэ. П. Ойуунускай. Аллараа дойду орто дойдуттан ураты айылгылаах, кэлтэгэй ыйдаах, кэрис барыа күннээх, барбатах мунду миинин курдук бадыа-бөдүө дойду. Саха фольк. Барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы – тус эбээһинэһин толорбокко гынан баран, харах баайан толорбута буола сатыыр. ☉ Не справляясь со своими прямыми обязанностями, делать все для отвода глаз (как плохая охотничья собака не может преследовать зверя и с досады лает на упавшее дерево)
Били барбатах ыт сыгынаҕы үрбүт диэбиккэ дылы, уһуллан баран тоҕо ньаҥсыйаҕын. ГНС СТСДТ. Барбат киһитигэр барбат, биэрбэт киһитигэр биэрбэт – табыллыбатах киһи наар аанньа барар, мэлдьи табыллыбат. ☉ Неудачник (букв. тот, кому не идет (фортуна); тот, кому не дается (удача)). Бу үлүгэр баай күөл барбат киһитигэр барбат, биэрбэт киһитигэр биэрбэт диэбит курдук балыгыттан ыраастык мэлиттэ. Бардар бараммат – төһө да барбытыҥ иһин муҥура көстүбэт (хол., хонуу). ☉ Беспредельный, безграничный для ходьбы (напр., о поле)
Бардар бараммат киэҥ ходуһаҕа өлгөм оту оттооннор, кэбиһэн үллэһитэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Бардар бараммат былларааттаах хайалар тэллэхтэринэн, сороҕор хойуу мастар быыстарынан халлаан көҕөрөн көстөр дириҥ аппаларынан [Дьөгүөссэ] айаннаан сылдьырытар. М. Доҕордуурап. Бар туома (дуома) – аатыгар эрэ, суолтатыгар эрэ, бэрт кыратык. ☉ Немного, немножко; для вида
Биһиги киһибитин нуучча грамматикатынан оччо олуйбат эбиттэр. Бар туомун, баһын-атаҕын балкыһар буолла да, син буолан истэ. Амма Аччыгыйа
Сири биирдэ да сынньатар диэни билбэттэр, хорутууну, барымньылааһыны, оннооҕор сиэмэни ыһыыны бар дуомугар барыгылдьытан ыыталлар. С. Никифоров
Кэбээйи сиригэр отут тыһыынча гектардаах Тарбаахы ходуһалара бар дуома оттоноллор. «Кыым». Барыахкэлиэх сирин булбата – соһуччута бэрдиттэн тугу гыныан, ханна барыан булбата. ☉ Не знать куда деваться (от неожиданности)
Максим соһуйбута бэрт буолан, бастаан барыах-кэлиэх сирин булбата. «ХС»
Баскар дылы иэскэ бар көр бас II. Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи оҕото байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо. А. Софронов. Быркыта суох бар – суола-ииһэ, сураҕа суох сүтэн хаал. ☉ Потеряться, исчезнуть бесследно, пропасть без вести; как в воду кануть
Ким эмэ каравантан хайдах эмэ хаала түстэҕинэ быркыта суох барыан сөп. «ХС»
Илиим (илиитэ) барбат көр илии. Адьарайы [ыты] өлөрүөхпүн илиим барбат ээ. Син тыынар тыыннаах буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Кыра эрдэҕиттэн биирдэ да күргүйдээн көрбөтөх, биирдэ талах лабаатынан тарып гыннарбатах оҕото буолан, бу да сырыыга илиитэ барбата. Р. Кулаковскай
Мындыр сахалар былыргыттан Улахан көтөргө илиилэрэ барбат. И. Гоголев. Илэ бар (барбыт) – 1) миф. өлөн баран үөргэ кубулуйан тыыннаах курдук сырыт. ☉ После смерти превратиться в үөр (злого духа, беспокоящего живых)
«Ол былыр абааһы буолан илэ барбыт киһи туһунан эмиэ тоҕо кэпсээтэххитий, доҕоор», – дии Кириһээн кыһалҕата суох күлэн кэбистэ. Д. Таас; 2) кыбыстар, саатар диэни билбэт буолуоххар диэри кэрээҥҥиттэн таҕыс. ☉ Беззастенчиво, нагло совершать постыдные поступки
Ирбитин [киһи аата] кэргэнин итинник дьыалаҕа эрэ булкулуннаҕа [атын киһиэхэ иирдэҕэ] диэн түһээн да көрбөккө, бэйэтэ-бэйэтигэр үөрэ-көтө сылдьыбыта. Иоганцевтаах Липа ол аайы эр ыла-ыла, илэ барбыттара. В. Яковлев
Күлүүгэ (элэккэ) бар көр күлүү. Арыт хамсабын уоба сылдьан көрдөөн, арыт бултуу сылдьан саабын умнан, дьоҥҥо элбэхтик күлүүгэ барбыт бэйэкэм. С. Никифоров
Хата, дьонум көрбөтөхтөрө үчүгэй, көрбүттэрэ буоллар, күлүүгэ барыа эбиппин. Далан. Күппүлүү бар (барда) кэпс. – кыайтаран таҕыс, сүүйтэр. ☉ Потерпеть полное поражение, разгром
Туох эмэ ымпык аахайыллыбакка хааллаҕына, үлэ бүтүннүү күппүлүү барар үлүгэрэ кэлиэҕэ. Амма Аччыгыйа
Кыыл бар (сырыт) көр кыыл. Мин баай батталын тулуйбакка, кыыл баран, Бодойбоҕо сырыттым ээ. Эрилик Эристиин
Өрө бар көр өрө. Киһи бултаатаҕын ахсын, өссө тууһугурбут курдук бултуон баҕарар. Онон мин итинтэн дуоһуйбакка өрө бардым. Т. Сметанин
Кини сэмэлээһиҥҥэ өрө барыах санаалааҕа. Н. Заболоцкай
Сирэй бар (барда) көр сирэй. Киһи көтүөр сөп диэн дакаастаан [биһиги дьоммут] көтүтэ оҕустахтарын көр. Америкалар, дьэ сирэй баран таҕыстылар. Н. Босиков
Үүттэригэр [үүт туттарыытыгар] сити аҕай сирэй барбыттара эмиэ баар. У. Нуолур. Тута бар – эмискэ өлөн хаал, суох буол. ☉ Умереть, погибнуть сразу, мгновенно
Ис киирбэх, нарын-намчы, саҥа тыллан эрэр кулуһун курдук доҕоро, өстөөх буулдьатыгар табыллан тута барда. «ХС»
Икки козел оҕотун ытан ыллым; биирэ тута барда, атынын атахха таптым. Д. Дефо (тылб.)
Тэҥн. тыла суох барда. Тыла (саҥата) суох бар (барда) көр тыл. Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллахтыы түстэ. Д. Таас
«Ол күтүрү [кэрэх абааһытын] көрөн куттаммытым. Онтон ыла», – диэн иһэн киһим эмиэ суорҕанын бүрүнэн, саҥата суох барбыта. Амма Аччыгыйа
Тылым барбат (тахсыбат) көр тыл. Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан, кыа хаанын тоҕон, алаһа дьиэтин алдьатан өлбөт ааттан, үрдүк сурахтан диэхпин тылым барбат. П. Ойуунускай
Ким билэр, доҕоор, кэпсиэхпин тылым барбат. И. Гоголев
Кини сымыйалаатаҕа диэхпин тылым тахсыбат.Р. Баҕатаайыскай. Уҥуоҕа босхо (халыр босхо) барар көр уҥуох. «Тыый да, кэбис аньыыны саҥарба!» – эмээхсин уҥуоҕа босхо бара түстэ. В. Яковлев
Сараапап ыскылаатын аанын лип гына саба баттыыр, уҥуоҕа босхо бара-бара, хатаан халыгыратар. Н. Якутскай
Мин куттанаммын уҥуоҕум босхо баран хаалбыта. А. Неустроева
Ыал устун бар көр ыал. Оччоҕо бу сордоохтор ыал устун бараллар дии. Амма Аччыгыйа
Билигин да эн сэттэ сүөһүлээххин. Ыал устун барыаҥ суоҕа. Хара көлөһүммүтүнэн айахпытын син ииттиниэхпит. М. Доҕордуурап
Отут икки ыал баарыттан алта ыал олох ыһыллыбыт, кинилэр кэргэттэрэ – сүүрбэттэн тахса киһи ыал устун барбыт. Болот Боотур
◊ Ас барбат буолбут көр ас III
Уончалаах уолчаан эрдэҕинэ, ас барбат буолан өлбүт ийэтэ кини үүтээнигэр тиийэн кэлбитэ. И. Гоголев. Барбат (барбатах) бараахтаах фольк. – төгүрүк сылы быһа сайыннаах үтүө дойдуну ойуулуур кубулуйбат эпиитэт сороҕо. ☉ Часть постоянного сложного эпитета, живописующего прекрасную страну, где царит вечное лето
Өрөөбөтөх өтөннөөх Үтүө дойдуларыгар, Барбат бараахтаах Бастыҥ сирдэригэр чугаһаатылар. П. Ойуунускай
Онно буолуохтаах, били этэллэрин курдук, барбат бараахтаах, көппөт көҕөннөөх, өрөөбөт өтөннөөх, кэрээбэккэ этэр кэҕэ кыыллаах дойду. Н. Заболоцкай
Көнньүнэн бар көр көнньүнэн өл. Көрүлүүр-нарылыыр оннугар Көнньүнэн барар күһэйдэ. Арыгылыыр, аһыыр оннугар Аччык сылдьар ананна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өскө-сааска бар көр өс-саас. Мировой судьуйа Семенов баайдар хоруонай сирдэрин былдьаан ылыҥ диэн сокуон суох, бостуой өскө-сааска барыахпыт диэн ыҥырыыта үгүс киһини сааратта. М. Доҕордуурап
Утары бар көр утары. Бүтүн нэһилиэк уопсастыбатын уурааҕын утары бараары гынаҕын дуо? Н. Якутскай
[Михаил:] Мин олус кыһыйдым. Кини этэр: «Эн бэйэҥ төрөөбүт убайыҥ, аймаҕыҥ утары бараҕын». С. Ефремов
Ханна барыай (барыахтарай) көр ханна. Оттон итэҕэс быһаҕас ханна барыай, этэргэ дылы, оннооҕор күн күөх бээтинэлээх диэн буолар. Софр. Данилов
Билиэн-көрүөн баҕалаахтар былыр да ханна барыахтарай. Р. Кулаковскай
Эргэ бар (таҕыс) көр эр. Эдэр дьахтар эргэ барыа, оччоҕо ити биир тулаайах кыыс баайын сиэн-аһаан кэбиһиэ. Эрилик Эристиин
Мин эргэ барыам суоҕа. Ону күүстэринэн хайдах биэрэллэр эбит. Бэргэһэлэнэрбэр аккаастаан кэбиһиэм. М. Доҕордуурап
II
даҕ. Хойуу, биир күдьүс хойуу. ☉ Густой, сплошь густой
Түөһүгэр түспүт кугас баттахтаах, будьуруһа санньылыһан түспүт бар түү сирэйдээх кырдьаҕас луохтуур оргууй аҕай киирэн кэлбитэ. И. Никифоров
Бар хара тыа иччитэ Баай Барыылаах тойон Бары булдуттан Маанылыы сырыттын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Суол икки өттүнэн халыҥ хаар анныттан бар кырыа буолбут кымньыы титириктэрэ быгыалаһан тураллар эбит. Күндэ
тюрк. бар, пар
◊ Бар дьаҕыл фольк. – улахан хотой (ала тойоннооҕор бөдөҥ). ☉ Большой орел, беркут (крупнее, чем ала тойон)
Тыҥырахтаах кырдьаҕаһа бар дьаҕылтан ордук баһаам улахан тыҥырахтаах көтөрү быыһаан көрбөтөҕүм. Саха фольк. Хачыгыраччы хабырынан, Хахай курдук хаһыыран, Бар дьаҕыл курдук бабыгыраан Абааһы бухатыыра ыллаан илгиһиннэрдэ. П. Ойуунускай
Күтүр бар дьаҕыл күүлэйдиир киллэмҥэ Айылҕа итиинэн алгыйар кэмэ Салаллан кэллэ сааскы Маай. И. Чаҕылҕан

биирдэм тыас туохт. Күүскэ ууга охсуллар тыаһы таһаар (хол., туох эмэ улахан, ыарахан). ☉ Произвести шум от сильного удара по воде (напр., от падения чего-л. большого, тяжелого)
Мааса кыыс кистээн, сыыҥын тыаһа бар гына түһэ-түһэ, күллэ. Эрилик Эристиин
Силлибит Кулгаах [киһи аата] мээнэ иннин хоту ыстанабын диэн муустаах хараҥа ууга бар гынан хаалла. И. Гоголев
◊ Бар гыннар сөбүлээб. – санаабычча этэн кэбис (куһаҕан өрүттээҕин кэрэйбэккэ). ☉ Высказать то, чего не следовало бы (обычно имеющее отриц. последствия), брякнуть
Тугу эмэ сөбүлээбэтин даҕаны утарытынан этэн-саҥаран бар гыннара сылдьар киһи. Софр. Данилов
Кини, бука, уолун хайдах эмэ быыһыыр санааттан бар гыннаран кэбистэҕэ. И. Гоголев
Сүрэҕэ бар гынар көр сүрэх. Никита өрө көрө түстэ, эмискэ сүрэҕэ бар гыммытынан ойон туран, синньигэс борук-сорук көрүдүөр устун аан диэки ыстанна. Н. Лугинов
«Оо, эһэ!» – Киргиэлэй өрө хонойдо. Ньургун сүрэҕэ бар гынна. Болот Боотур

аат. Норуот бүтүннүүтэ, киһи аймах барыта. ☉ Весь народ, человечество
Бар дьон тыла – ох, санаата – батас (өс хоһ.). Бар дьон дьол туһугар охсуһа сырыттахтара. Амма Аччыгыйа
Кини [Ойуунускай] дьадаҥы, кыараҕас ыалга төрөөбүтэ. Ол да гыннар, иэйиитэ киэҥинэн, санаатын кынатынан бар дьонугар, ийэ дойдутугар оҥорбут үтүөтүнэн кини саҕа баай киһи биһиги сахаҕа суох. Суорун Омоллоон
Бар дьон, норуот дьолун туһугар охсуспут, үлэлээбит эрэ киһи үчүгэй олоҕу олордум диэн сөп. Софр. Данилов

барыҥнаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. Тогойкин хонуу диэки аҕыйахтык барыҥнаамахтаан иһэн, хараҥаҕа иҥэн-сүтэн хаалла. Амма Аччыгыйа

туохт. Элбэхтик сырыт, тиэһин. ☉ Ходить (ездить) много раз; ходить взад-вперед. Баран-кэлэн дьэ сырыыны кыайар уол диэтэҕиҥ

биирдэм тыас туохт. Хойуу тыаста төлө биэрэн таһаар. ☉ Производить густой резкий звук. Оҕонньор сыыҥтаан барк гыннарда

туохт.
1. Баайыыттан, кэлгиэттэн сөлүн, төлөрүй (сүөһүнү, киһини этэргэ). ☉ Срываться, освобождаться от привязи или пут. [Алааппыйа:] Сүөдээр, атыҥ босхо барбыт ээ. Онтукаҕын тахсан тут. Н. Неустроев
Бурхалей, илиитэ босхо баран, били мэйиитэ дөйөр өлөр өлүү суолугар киллэрбит бааһын туттан көрдө. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ туттарыыттан, баайыыттан төлөрүй эбэтэр холкутаа. ☉ Освобождаться, отрываться от закрепления или становиться свободным, разболтаться
Онуоха били дүлүҥнэрэ босхо барыталааннар, Ньыыкан өрө сүгэн туран кэлбит. М. Чооруоһап
Оҕуһун бурҕалдьыта олус босхо барбытын дьиибэргээн, нэһиилэ кэннин хайыһан көрбүтэ, сыарҕата кураанах: хоруоп мэлигир. Ф. Софронов
△ кэпс. Чэпчээн эрэйэ суох соһуллар, хамсыыр, барар буол; улаханнык чэпчээ. ☉ Становиться более легким, незатруднительным, быстрым (напр., о скольжении саней)
Көннөрү кэмҥэ хара күүскүнэн өрө мөхсөн, нэһиилэ сыралаһан кыайар үлэҥ ол саҕана эмискэ чэпчээн, босхо баран, бэйэтэ бэйэтиттэн ыпсан тахсар буолар эбит. Н. Лугинов
3. Сылайан эбэтэр туох эмэ буолан мээнэ хамсаа (киһи миэстэлэрин этэргэ). ☉ Трястись, дрожать от усталости, нервного напряжения (о суставах и органах человека)
Манньыаттарын икки ытыһынан ыгыта туппахтаата, уостара ибир босхо бардылар. Т. Сметанин
Кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
Ырбаахытын сиэхтэрин ньыппарыммыт, сүртүүгүн устубут, кубарыйан хаалбыт, сыҥааҕа босхо барбыт доктор хостон таҕыста. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. бош ‘свободный, пустой’

тыаһы үт. т. Атаҕы түргэнник, эрчимнээхтик тардан ууну кэстэххэ эбэтэр ууга түстэххэ тахсар тыастары үтүктэр тыл. ☉ Подражание сильным резким звукам, издаваемым при быстрой, энергичной ходьбе по воде или при падении в нее
[Уолчаан] тайах мас ылынна да, тымныы ууну бур-бар кэ-һэн барда. П. Тобуруокап
Тыы өрүс ортотугар тиийиэхчэ аҕай буолан эр-дэҕинэ, ууга түһэр тыас бур-бар гым-мыта. Н. Якутскай

туохт.
1. Тугу эмэни оҥор, ханнык эмэ дьарыктаах буол (туһалааҕыттан-туһата суоҕуттан, үлэ буоларыттан-буолбатыттан, тутулуга суох, муҥутуур киэҥ уонна уопсай суолталаах). ☉ Делать что-л., заниматься чем-л., поступать, действовать каким-л. образом, предпринимать что-л. (гл. с предельно широким и общим знач.)
Манна тугу гынаҕын? Уоппускаҕар тугу гынаҕын? Дьиэбэр ону-маны гыныам. Кини тугу гыныан булбат. - Бу сүөһүлэри хайдах гыныахха сөбүй?- Хайдах гыныахпытый, турдуннар ээ,- диир Уйбаан Тылбыыкап. Н. Якутскай
Хайдах эмэ гынан бэһис камера дьонун манна көһөрөн аҕалларгыт. Сибээстэһэргэ олус дөбөҥ буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
2. Аат тыллартан, даҕааһыннартан, сорох солбуйар ааттартан, ахсаан ааттартан, аат туохтуурдартан, сорох сыһыаттартан дьүһүннүүр, тыаһы үтүктэр тыллартан уонна нуучча тылыттан киирбит туохтуур олохторуттан араас суолталаах туохтуурдары үөскэтэр. ☉ Употребляется в функции служебного глагола, образующего составные глаголы широкого спектра значений от имен существительных, прилагательных, некоторых разрядов местоимений, числительных, причастий, звукоподражательных и образных слов и глагольных основ, заимствованных из русского языка
Хотон иһигэр тыас тыаһа лүһүгүр гынар. Н. Неустроев
Бары көмөлөөтөххүтүнэ, ынахтар сыл тахсар отторун өр гыммат инигит. Далан
Суоҕу булан, баар гынарга, Тиийбэт өттүн дэлэтэргэ, Суола суохха - суол солуурга Дьиҥнээх киһи дьулуһуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Хабырыыс мөккүһүннэрбэт гына хотуулаахтык көрбөхтөөн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ: «Бу маны ыстаан, сон гын», - диэн туох эрэ суппуун курдук халыҥ сон таҥаһын биэрэр. Күндэ
Табаарыһым эрээри, Мөккүрдээнэп, сыыһа гынаҕын. М. Доҕордуурап
Обсерватория олус кыахтаах, бөдөҥ гына былааннанарыттан киһи соһуйуон табыллыбат этэ. В. Яковлев
Ким эмэ эһиэхэ ити курдук гыныҥ диэн сүбэлээбитэ дуо? Д. Таас
Дулҕалаах кытаҕы киирэн мээрэйдээн, алта гына быһа аста. М. Доҕордуурап
Хараҥа буруйдаах, хааннаах фашистары хаһан да бырастыы гыныахпыт суоҕа. Т. Сметанин
Арай ханна эрэ аан аһылларга дылы гыммыта. Н. Заболоцкай
Киһи сөбүлээбэт буоллаҕына, кыраны да тэппи гыммат эбит. «ХС»
тюрк. кыл

туохт.
1. Тырытахайыта бар. ☉ Превращаться в лохмотья, изорваться в клочья (об одежде и т. п.)
Савлук хап-сабар бэргэһэ үрдүгэр түһэн оройун харбаан көрбүтэ, хайа баран хаалбыт, ону арыйан, киһи иилэн ылбат гына илдьи барбыт лоскуй-лоскуй кумааҕылары ылан остуол үрдүгэр уурталаата. П. Филиппов
2. Быһыта, ибилитэ бара сылдьар буолан хаал (хол., сытыйыыттан, өр буһарыыттан). ☉ Сильно развариваться, превращаться в жижу, кашицу (от гниения, долгой варки и т. п.). Күөспүт этэ илдьи барбыт
♦ Этэ (этэ-сиинэ, этэ-хаана, эт-этэ) илдьи барда көр эт II
Аҥардас илиитэ-атаҕа эрэ эчэйбэтэх этэ. Этэ-хаана илдьи барбыт, улаханнык доргуйбут. М. Доҕордуурап
Биригэдьиир бырылаччы оттуллубут тордоххо киирэн, уот сылааһыгар уҥуоҕурдаан этэсиинэ илдьи барда, нукаай курдук буолла. «ХС»

тыаһы үт. т. Туох эмэ ыарахан эттик тыастаахтык түргэнник ууга түһүүтүн үтүктүү тыаһа. ☉ Подражание звуку падения массивного предмета в воду
Ол курдук аллара куугунаан ууга кур-бар түстүбүт. М. Пришвин (тылб.)

туохт. Эмискэ тыастаахтык ууга түс. ☉ С шумом шлепнуться в воду
Дьон ууга кур-бар гына түстүлэр. Н. Якутскай
Ынах муустаах ууга ойоҕоһугар тиийэ соҕотохто курбар гына түһээт, чачайан тохтуу түстэ. Н. Заболоцкай

көр бар-кэл
Үгүс борохуот кэлэр-барар, үгүс да аал устар, элбэх да киһи кэлэр-барар. П. Ойуунускай
Маннык хараҥаҕа ардай аһыылаахтар, дэгиэ тыҥырахтаахтар кэлэр-барар, тиҥсирийэр кэмнэрэ. Н. Якутскай
♦ Кэлиэх-барыах сирин булбата — барыах-кэлиэх сиргин булума диэн курдук (көр бул)
Биир улахан суолу уорбут киһи быһыытынан туохтан да аһара куттанна, кэлиэх-барыах сирин булбата. Күндэ
Ийэтэ ити саҥаны истээт кэлиэх-барыах сирин булбата. «ХС»

даҕ. Эҥин араас, буолар буолбат. ☉ Всякая всячина, то да сё
Туой ол-бу санаалар киирэннэр, ону-маны саныы сытта. А. Софронов
Уончалаах кыыс ол-бу өрбөх сыыһынан оонньуу олоорто. Күндэ
Ынах хомуйа сылдьан ол-бу оту-маһы ааҕаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Ол-бу буолан хаалыа кэпс. — туох эмэ иэдээҥҥэ түбэһиэ. ☉ Может всякое случиться (обычно намёк на печальный исход)
Биһиэхэ оҕо турбат этэ, онон ол-бу буолан хааллаҕына, хом санаайаҕын. С. Никифоров. Ол-бу буолума сөбүлээб. — сөрүөҥнээмэ, киһини эрэйдээмэ. ☉ Не ломайся
— Хотуой, ол-бу буолан эрэйдээмэ, барар буоллаххына бар! Н. Неустроев
Атаах дьахтарга дылы ол-бу буолума! И. Гоголев
— Ол-бу буолума, кэлэн бу кумааҕыга илиитэ баттаа. С. Ефремов. Ол-бу диэмэ кэпс. — ордук-хоһу тыллаһыма, солуута суоҕу дойҕохтоомо. ☉ Не говори лишнего, не говори ерунду, не болтай
Хата, ол-бу диэбэккэ, быһаара охсуҥ. А. Софронов
Өссө ол-бу диэн дойҕохтуу олороҕун! Н. Неустроев
◊ Ол-бу диэки көр — тула көрүн, эргиччи көр. ☉ Смотреть вокруг, оглядываться
Сэмэн ол-бу диэки көрө сатаата. П. Ойуунскай. Кини ол-бу диэки көрүөлүү турбута. Суорун Омоллоон
Ким да ол-бу диэки олох-чолох көрбөт. М. Доҕордуурап

сущ.
хой
стадо баранов - хой үөрэ

м. бараан; горный баран чубуку.

сущ
чубуку

I м. (ресторан) бар (кыра ресторан).
II м. метеор, бар (атмосфера баттааһынын единицата).

частица 1) модальная, выражает отрицание с оттенком неодобрения: ким сөбүлүөн баран? кто же (это) одобрит?; кому же (это) понравится?; аҥардас сыа баран ас буолуо дуо? один только жир разве еда?; оҕоҕо баран туох сыаналаах бэлэҕэй? зачем ребёнку дорогие подарки?; ср. буоллаҕай; 2) выделит.-то; оҕо баран сылайар буоллаҕа дии ребёнок-то устаёт, конечно; эйигин баран ким билиэҕэй ? тебя-то кто узнает?

I мест. указ. этот, эта, это; бу уол этот мальчик; манан а) (вот) этим (предметом); манан кэрт руби (вот) этим (напр. топором); б) в этом направлении, тут, здесь; манан барыҥ идите в этом направлении; аттаахтар манан ааспыттара всадники проехали по этому месту; манан ыалдьар болит вот здесь; в) до этих пор, досюда; уу миэхэ манан вода мне досюда; манна а) сюда; манна кэллэ он приехал сюда; манна ууруох давай положим (это) сюда; б) здесь, тут; манна ким да суох здесь никого нет; макы этот, этого, эту, это; маны ханна гынабыт? куда мы это денем?; маныаха а) этому, этой; б) на это; маныаха кини этэр ... на это он и говорит...; маныаха диэри кэллим я доехал до этого места; маныаха тугу ылаҕын ? что ты хочешь за это? # манан дьыала буолбатах это дело нешуточное; манна диэн эттэххэ между нами говоря.
II модальное сл. усиливает высказываемую мысль: бу дьолу ! какое счастье!; бу үөрдэхпин ! как я рад!; мэлийдэхпит бу вот и остались мы ни с чём; бу хаһан тиийэбит ? когда же это мы доедем? # бу аата ... это значит...; бу аата , биһиги колхоз ферматыгар кэллибит это значит, мы приехали на ферму колхоза; бу гынан баран однако, но однако; тем не менее; бу гынан баран үлэтигэр үчүгэй тем не менее он хорошо справляется с работой; бу санаатахпына (или биллэхпинэ, өйдөөтөхпүнэ ) как я сейчас вспомнил, как я сейчас понял, как я сейчас выяснил; бу ейдөөтөхпүнэ , эн миигин албыннаабыт эбиккин как я сейчас понял, ты, оказывается, меня обманул; бу өйдөөтөххө как сейчас стало ясно, как сейчас выяснилось.

I подр. резкому неожиданному звуку, напр. падения тяжёлой массы в воду: бар гына ууга түстэ он с шумом бултыхнулся в воду # сүрэҕэ бар гына түстэ у него сердце ёкнуло.
II бар дьон все люди, весь народ; бар дьон дьолун туһугар за счастье всех людей.
III бар кыыл фольк. 1) беркут; 2) сказочная птица.

1) идти, ходить, уходить; уезжать; отправляться; кини үлэтигэр барда он ушёл на работу; мин үөрэнэ барыам я поеду учиться; борокуот биэрэктэн барда пароход удалился от берега; сатыы бар = идти пешком; 2) перен. идти; уходить; манна икки күнүм барда на это у меня ушло два дня; үлэ үчүгэйдик барар работа идёт хорошо; кини аата барда о нём распространилась дурная молва; олох үчүгэйдик барар жизнь идёт хорошо; 3) перен. идти, быть к лицу; бу бэргэһэ эйиэхэ бэркэ барар эта шапка тебе очень идёт; 4) перен. становиться вкусным; становиться наваристым; эт миинэ барбыт суп стал вкусным, наваристым; чэй барбыт чай заварился; 5) эвф. умирать, кончаться; оҕонньорбут барда старик умер; тута бар = умереть сразу, мгновенно; 6) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает начало действия: сытан бар = начать ложиться; олорон бар = начать садиться; үлэлээн бар = начать работать; ытаан бар = заплакать; ааҕан бар = начать читать; киэһэрэн барда вечереет; 7) в сочет. с прич. на =быт в орудн. п. выражает ускоренность или поспешность начала действия: аһаабытынан барда он сразу начал есть; хаампытынан барда он сразу зашагал; 8) в сочет. с нареч. выражает резкость и внезапность действия: тиэрэ бар= опрокинуться на спину; умса бар = упасть ничком; быһа бар = лопнуть, внезапно порваться; хайа бар = треснуть, внезапно расколоться; көҥү бар = обрушиться, обвалиться, внезапно рухнуть; 9) в ф. деепр. на =ан выступает в роли союза с временным знач. после того, как...; баран баран, кэлэ илик после того, как он ушёл, он больше не приходил; этэн баран, өйдөөтүм я понял после того, как сказал; эрэннэрэн баран, албынныам суоҕа раз уж я обнадёжил, я не обману.

страд. от бараа = иссякать, истощаться, кончаться, израсходоваться; мас баранна дрова кончились; харчы баранна деньги израсходованы.

избирательный блок

то и сё, всякая всячина; ол-бу диэки туда-сюда; в разные стороны; ол-бу өттүттэн отовсюду, с разных сторон; ол-бу диэмэ а)не говори лишнего; б) не говори то одно, то другое; в) не говори так; ол-бу буолума неодобр, не ломайся.

pp. after

pro. this, these

ono. Roar!; бар гын= v. to roar

v. to brew (of tea)

v. to go, leave, depart; барыы n. departure, leaving; кэлии барыы n. coming and going; =ан бар= conv. to start to do something; =бытынан бар= conv. to immediately do something

v. to do, make