быртахтаа диэнтэн бэй
туһ. Төрөөбүт-ууһаабыт, быртахтаммыт дьахтар онтон антах кыайан айаннаабат дойдута эбит. ПЭК ОНЛЯ III
Бар дьонноруом! Эһиги эрэйгитин чэпчэтээри улуу ойуун буолбутум! Бэйэм эһигиннээҕэр элбэх эрэйи көрбүтүм, этим-хааным да быртахтаммыта, быһыым-майгым да алдьаммыта. И. Гоголев

1. даҕ. Киринэн-дьайынан, куһаҕанынан сутуйар, буортулуур кыахтаах. ☉ Нечистый, грязный, поганый, скверный. Быртах быһыы. Быртах тыл
   □ Киһини итэҕэйбэт буолуу бу, дьиҥэр, киһи бэйэтин ис быртах өйө-санаата таһырдьа быгыалаан тахсыыта буолар. Р. Кулаковскай
   Хаарты аата хаарты — быртах оонньуу, уонна эн мэлдьи сүүйтэрэҕин. «ХС». Маҥнай тохтообут сирбит дьэ быртах сир, барыта уу уонна бадараан. Саллааттар с.
2. аат суолт. Буортулуур, куһаҕаны оҥорор кыахтаах кир-дьай. ☉ Грязь, нечисть, погань
   Баайдар сидьиҥҥэ силбээн, быртахха былаан Чэлкэҕинэн тибиирэллэрэ, Уонна кинилэр үөстэрин тартаран, Абааһылыы алларастыы күлэллэрэ. С. Данилов
   Бүтүн аармыйа сэбин илдьэ иһэр эбиккин дии!!! Дьэ, оччоҕо биһиги ол-бу быртахтары кытары кэпсэтиэхпит. С. Никифоров
   [Ап Чарай:] Ап төлөрүйдэ! Эмиэ көҥүл куйаара көтүөм, Сир үрдүгэр эмиэ сидьиҥи, Куһаҕаны, быртаҕы ыһыам! И. Гоголев. таг
   тюрк. быртак, пыртак, монг. бурБЫРТАХ-БЫЛАҔАЙ аат. Киһи сиргэнэр сидьиҥ быһыыта; кирдээх-дьайдаах өлүү быһылаана. ☉ Мерзость, гадость, скверна
   Уопсастыба түүнүктээх дьуоҕаларыгар саас-үйэ тухары мунньуллубут кир-дьай, быртах-былаҕай көөнньөн-көймөстөн тахсыыта буоллаҕа фашист сидьиҥ майгыта-сигилитэ. Амма Аччыгыйа
   Бу биһиги дьон, күлүгэ көстүбэт ыраас күндүл маҥан халлаан олохтоох буолан баран, быртах-былаҕай бэйэлээҕи кытта охсуһуохпут дуо? ПЭК ОНЛЯ I
   Оннук быртах-былаҕай аһылыктаах, хара санаалаах, хара түөкүттэр, Чуопчаан ууһа ханнык аанньа дьон буолуоххутуй? ХИА КОВО

нечистый, поганый, скверный, грязный; быртах дьыала грязное дело, гнусная история; быртах тыллар скверные, грязные слова.