межд
сиргэнии, кэлэйии. Тьфу, какая гадость!

межд. выражает презрение, отвращение, разочарование фу, фи, гадко, скверно; пахай, тоҕо куһаҕанай! фи, как гадко!; пахайбын ньии! фу, какая гадость!; да ну, какая ерунда!; пахай даҕаны модальное словосочет.: пахай даҕаны, хобу таһыма! не сплетничай, слушать тошно!; ср. па.

даҕ., оҕо тыла. Куһаҕан, мөкү (оҕо кими, тугу эмэ абааһы көрөн этэр тыла). ☉ Плохой, нехороший (слово, выражающее неприязнь ребенка к кому-л. или неприятие им чего-л.)
Бу дьээдьэ каака. Миин каака, испэппин. — Хаачыал-маачыал Төлө мөхтө. Хаачыал-маачыал Умса көттө. Харах уута тахсан кэллэ, «Хаачыал-маачыал Каака!» — дэттэ. К. Сосин
ср. русск. детск. кака ‘фи, гадость, грязь, помет’

скверный, мерзкий, отвратительный; быдьар тыллар скверные слова; быдьар тыллаах сквернослов; быдьар тылларынан этистилэр они наговорили друг другу много гадостей.

1. даҕ. Киринэн-дьайынан, куһаҕанынан сутуйар, буортулуур кыахтаах. ☉ Нечистый, грязный, поганый, скверный. Быртах быһыы. Быртах тыл
   □ Киһини итэҕэйбэт буолуу бу, дьиҥэр, киһи бэйэтин ис быртах өйө-санаата таһырдьа быгыалаан тахсыыта буолар. Р. Кулаковскай
   Хаарты аата хаарты — быртах оонньуу, уонна эн мэлдьи сүүйтэрэҕин. «ХС». Маҥнай тохтообут сирбит дьэ быртах сир, барыта уу уонна бадараан. Саллааттар с.
2. аат суолт. Буортулуур, куһаҕаны оҥорор кыахтаах кир-дьай. ☉ Грязь, нечисть, погань
   Баайдар сидьиҥҥэ силбээн, быртахха былаан Чэлкэҕинэн тибиирэллэрэ, Уонна кинилэр үөстэрин тартаран, Абааһылыы алларастыы күлэллэрэ. С. Данилов
   Бүтүн аармыйа сэбин илдьэ иһэр эбиккин дии!!! Дьэ, оччоҕо биһиги ол-бу быртахтары кытары кэпсэтиэхпит. С. Никифоров
   [Ап Чарай:] Ап төлөрүйдэ! Эмиэ көҥүл куйаара көтүөм, Сир үрдүгэр эмиэ сидьиҥи, Куһаҕаны, быртаҕы ыһыам! И. Гоголев. таг
   тюрк. быртак, пыртак, монг. бурБЫРТАХ-БЫЛАҔАЙ аат. Киһи сиргэнэр сидьиҥ быһыыта; кирдээх-дьайдаах өлүү быһылаана. ☉ Мерзость, гадость, скверна
   Уопсастыба түүнүктээх дьуоҕаларыгар саас-үйэ тухары мунньуллубут кир-дьай, быртах-былаҕай көөнньөн-көймөстөн тахсыыта буоллаҕа фашист сидьиҥ майгыта-сигилитэ. Амма Аччыгыйа
   Бу биһиги дьон, күлүгэ көстүбэт ыраас күндүл маҥан халлаан олохтоох буолан баран, быртах-былаҕай бэйэлээҕи кытта охсуһуохпут дуо? ПЭК ОНЛЯ I
   Оннук быртах-былаҕай аһылыктаах, хара санаалаах, хара түөкүттэр, Чуопчаан ууһа ханнык аанньа дьон буолуоххутуй? ХИА КОВО

1. даҕ.
2. кэпс. Киһи сиргэниэн курдук куһаҕан, быдьар, быртах. ☉ Гадкий, мерзкий, вызывающий отвращение. Сидьиҥ кыыл. Сидьиҥ өлүү
   □ Сир сидьиҥ үөнэ Чэҥэрикээн кутуйах [чабычах] Сиксигин сиритэ кэбийдэ
   Саха фольк. [Андаҕарбын булгуттахпына] Хотугу өлүү буолан, Хол-буут арахсыым; Сидьиҥ өлүү буолан Симэлийэ ууллуум. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тобугун үрдүнэн Торбос сыалыйалаах …… Сидьиҥ дьүһүннээх Симэхсин эмээхсин Үөһүн таттаран, Үөгүтэ иһилиннэ. П. Ойуунускай
   Сибиинньэ туохха да туолбат, наһаа моҕус, наһаа иҥсэлээх, оботтоох, көрөргө-харайарга олус түбүктээх, сидьиҥ, киһи күүһүн-күдэҕин эһэр кыыл. В. Протодьяконов
   △ Кирдээх, чанчарык (хол., үлэ туһунан). ☉ Связанный с грязью, нечистотой, грязный (напр., о работе)
   Нарколог-быраас үлэтэ ыарахан, ол эрээри дьоҥҥо чахчы биллэр-көстөр туһалаах. Ол эрэ толуйар Вера Сергеевна санаатыгар кини түбүктээх, ыарахан, быыһыгар сидьиҥ да үлэтин. Далан
3. Киһи кэлэйиэн курдук түктэри, сиэрэ суох куһаҕан. ☉ Вызывающий отвращение своей неприличностью, порочностью, аморальностью, омерзительный, мерзкий. Сидьиҥ сигили. Сидьиҥ быһыы. Сидьиҥ тыл
   □ Арҕаа Европаны уу курдук кэспит өстөөх сэриитэ томороон күүстээҕин, сидьиҥ сигилилээҕин саха норуота билэр этэ. Амма Аччыгыйа
   Сидьиҥ быһыыны, сымыйаны өсөһөн, куттаан кыайбаккын. Харса суох охсуһан эрэ кыайыахха сөп. Софр. Данилов
   Киһи биир сидьиҥ өрүттээх буолла да, атына көмүс да дуйдааҕын иһин, син биир сидьиҥ киһи. Н. Лугинов
4. аат суолт.
5. Туох эмэ киһи сиргэнэрэ, кэлэйэрэ, куһаҕана, түктэритэ. ☉ Что-л. гадкое, мерзкое, омерзительное, вызывающее отвращение, гадость, мерзость
   Сирэйбин-харахпын киртитэн, Сидьиҥин ыраастатар Симэхсин оҥостуох буолла. П. Ойуунускай
   [Тыаһааны:] Өлбүт дьон уҥуохтарын үөһэ Үүс тэллэҕи тэлгээн утуйуохтааҕар Хардаҥ окко сир сидьиҥиниин Хоонньоһон утуйбут ордук. И. Гоголев
   Үүнэн иһэр үтүө үйэ бэртэри төрөтөр, хаалан сүтэн эрэр үйэ үөһэ ахтыллыбыт курдук, сидьиҥи, чиччиги үөскэтэр. Н. Заболоцкай
   Бэҕэһээ киэһээҥҥи кэпсэтииттэн Кууһума, бадаҕа, олус кэлэйбитэ. Туох эрэ сидьиҥтэн, куһаҕантан куотан эрэрдии сирэйин мырдыс гыннараат, тэйэ хаампыта. С. Федотов
6. үөхс. Киһини олус куһаҕан быһыылаах-майгылаах, туох да кэрээнэ суох диэн үөхсэн этии. ☉ Гад, подлец, мерзавец
   «Ыйаа! Сидьиҥ!» — диэн хоруйдаабыта Оксана. Суорун Омоллоон
   Ылдьаа субу тиийэн ол сидьиҥ сиһин үөһүн тардыах курдук омуннуран барда. Н. Заболоцкай
   [Сүөкүлэ:] Кииригиэм, …… ханнык хара сидьиҥнэр бу дьүһүҥҥүн дьүһүлээтилэр. С. Ефремов
   «Сидьиҥ, саата суох!» — диэбитэ киниэхэ [Наташа]. Л. Толстой (тылб.)
   ср. др.-тюрк. сидиҥ, кирг. жижиҥ ‘недержание мочи’, эвенк. сидынг ‘неряха’

аат.
1. Кынаттаах да, кыната да суох бытархай харамайдар (хол., түүлээх үөн, чиэрбэ, оҥоойу). ☉ Насекомое (всякого рода)
[Дьөгүөссэ:] Ийээ, ити арааһынай от-мас үөнэ, арааһынай уу үөнэ, ити хомурдуос, бырдах, сахсырҕа эҥин ыама буолан иһэр ээ. Күндэ
«Өйдөөх сылгы барахсан үөнтэн күрэнэн, ууга киирэн сытар буоллаҕа», — диэн хайгыы саныыра. И. Федосеев
Нөҥүө сарсыардатыгар Яков оҕонньор кэлэн, кириэстэнэн баран, хатырыктарын арыйталаан көрбүтэ, сир араас үөннэрэ: хомурдуостар уонна ооҕуйдар хас хатырыгын аннын аайы туолбут этилэр. М. Доҕордуурап
2. Киһи тириитигэр тахсар төгүрүк бөлтөҕөр. ☉ Бородавка
Кырдьык-хордьук аҕыйах күнүнэн илии үөнэ суох буолан хаалар. Хомус Уйбаан
Биир уол тарбаҕын үөнүн ыйга көөчүктээн эмтээбитин туһунан Спиридон учууталга кэпсээбитигэр күлсүү бөҕө буолбута. «Чолбон». Чистотел үүнээйи араҕас сүмэһинэ тириигэ тахсыбыт үөнү суох гынар дьоҕурдаах. МАА ССКОЭ
3. көсп. Дьээбэлэнии, дьээбэ майгы, куһаҕаны, дьээбэни оҥорор майгы. ☉ Проделка, проказа, склонность к шалости
[Уолака:] Күтүр кэм үөнэ суох сылдьыбат ээ. Суорун Омоллоон
Үөнүм эмиэ тулуппата, хайаан да дьиибэрдэхпинэ сатаныыһы. И. Гоголев
«Ити тоҕо иккиһин дорооболоһоҕун?» — диэн, биллэрбин даҕаны, үөммэр ыйытабын. С. Руфов
4. көсп., үөхс. Куһаҕан, сидьиҥ киһи. ☉ Гадина, выродок, тварь
«Уу, үөн!» — Микиитэ кытаанах тарбахтарынан Байбал уолугуттан түүрэ харбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Өстөөх үөннэри өлөрүҥ! Эллэй
[Маайа:] Ийээ, мин абарабын, аҕабын сиэбит үөннэргэ хаһан да умнуллубат өс санааны саныыбын. С. Ефремов
5. көсп., күл.-ооннь., сэнээн. Ким-туох эмэ оҕото, ыамата. ☉ Чей-л. детёныш, отпрыск, отродье
Ар-дьаалы, ити үөннэри [кус оҕолорун] харыһыйбыта буолан, сирэйгитин сөрүөһүннэри туттугут дуо? Р. Кулаковскай
Баҕар, мин оҕолорбун Мултас Ньыыкан үөннэрэ диирэ буолуо. Э. Соколов
♦ Үөн хаата — дьиибэлээх, куһаҕаны оҥорорун бэркэ сатыыр киһи. ☉ Каверзник, вредина, пакостник
«Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ: «Аргыый, доҕоор!» — диэтэ. П. Ойуунускай
Уваровскай ити ньылбырыйан сылдьарын көрүмэ — үөн хаата. Далан
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит. У. Ойуур. Үөнэ хамсыыр кэпс. — кимиэхэ-туохха эмэ туох эмэ куһаҕаны оҥоруон баҕарар, оннук санааланар. ☉ Не терпится напакостить, сделать гадость кому-л. (букв. насекомое его шевелится)
[Балбаара:] Ити сааспытыгар муҥнанан-муҥнанан булбут биир кунаммытын улаатыннардым, ол ымсыытыгар иҥсэрэн [Быыпсай Сүөдэр] үөнэ хамсаан эрэр. Эрилик Эристиин
Эмиэ үөнэ хамсаабыт быһыылаах, арыгылаары муҥнанан эрэр. ТХХ АС. Үөҥҥэ тиллэр кэпс. — дьээбэлэниэх санаата кэлэр, дьээбэлэнэр. ☉ Строить проказы, делать пакости
«Сырбатар [киһи аата] иһиттэҕинэ, кырдьаҕас эҥин диэн, бука, хараххар үүт ыкпат дьээдьэ буолуохтаах», — Бобо Тутар үөҥҥэ тиллэр. «Чолбон»
Бу дэриэт уола эмиэ үөҥҥэ тиллэн, ырбыыта ыпсыбакка барда! Күрүлгэн
◊ Түүлээх үөн көр түүлээх
Кырбый араас түүлээх үөннэринэн, чиэрбэлэринэн, аһыҥкаларынан, тэмэлдьигэннэринэн, кутуйахтарынан аһылыктанар. Далан
Чэ, эһиги бүгүн түүлээх үөннэ, аһыҥата, хомурдуоста, үөннэ-көйүүрдэ элбэхтик хомуйуҥ. И. Федосеев. Эриэн үөн — уһун синньигэс эттээх, атаҕа суох, имигэстик түллэҥнээн сыҕарыйар харамай. ☉ Змея
Сэмэнчик, эриэн үөнү туппут курдук, сиргэнэн, тутан турар кумааҕытын ыһыктан кэбиһэр уонна атаҕынан тэпсэр. Н. Якутскай
Өлүөхүмэҕэ элбэх эриэн үөн баар. В. Миронов
Кобра — биир саамай күүстээх уонна кутталлаах эриэн үөн. БК БК
ср. калм. үүн ‘бородавка’