аат., түөлбэ. Сааскы хахсаат, хапсыыр; ол түмүгэр буолар аастуор, аччыктааһын, сааскы быстарык. ☉ Весенние затяжные холода с ветром; голодный период в результате затяжных весенних холодов
[Афанасий:] Ынахтар көөнньөрбө сытын ыллылар. Быйылгы курдук хачаалга, хата, улаханнык оҕустарбатыбыт. С. Федотов
ср. тел. качалаҥ ‘противный, резкий (о ветре)’

туохт.
1. Куйуурунан балыгы бултаа. ☉ Ловить рыбу саком
Күөлгэ үгүс киһи мунньустан үлэлээн эрэллэр. Сорохторо куйуурдаан куоҕаһа тураллар. Амма Аччыгыйа
Чүөмпэлэрэ кыра эбит, саас тахсан, куйуурдуохха тоҕоостоох. Далан
Сааскы быстарык саҕана саха дьоно, уос-тиис соттоору, маассабайдык куйуурдууллара. Багдарыын Сүлбэ
2. көсп., сөбүлээб. Араас албаһынан кимтэн эмэ тугун эмэ туура тутан ыл. ☉ Различными уловками выманивать, отнимать у кого-л. что-л. Баай киһи баттыгас арааһын Барытын түһэрэн байара, Кыра дьон туох эмэ ырааһын Сүүс төгүл куйуурдаан ылара. Эрилик Эристиин
Хамса табах, муунта бурдук иһин Ол сур бөрөлөр [атыыһыттар] булчуттан Хара саһылын, кырсатын, тииҥин Куйуурдаан ылар буолбуттар. Эллэй
Хантан ыпсаран байыаххыный, наар миигиттэн «кулу» эрэ диэн куйуурдаан сиэри сылдьаҕын дуо? Д. Апросимов

аат.
1. Чычаас күөл куйуурданар дириҥ сирэ (кыһын күөл собото, мундута мустар). ☉ Глубокие места мелководных озёр, где зимуют караси (в таких местах весной карасей ловят сачком — куйуур)
Сааскы быстарык саҕана ампаардаах ас курдук саныыр чөкө өйөмөлөрүгэр, чөҥөрө чүөмпэлэригэр киирэн куйуурдаан тахсаллара. Болот Боотур
2. Тыа кыыллара таптаан сылдьар, үөскүүр, аһыыр сирдэрэ. ☉ Место, облюбованное дикими зверями, где они обитают, плодятся и питаются
Дьэ ити сыттаҕа Кэбээйи оройуонун барҕа баайдаах, өлгөм бултаах, аатырар түөрт уон арыытын андаатардаах күөллэрэ, киис, саһыл, кырынаас, тайах, таба өйөмөтө буолбут халыҥ тайҕата. «Кыым»

I
бар I диэнтэн холб. туһ. Уол оннооҕор аҕатын кытта бииргэ үс-түөрт хоно барсан хаалара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ахсынньы сүүрбэ тоҕус күнүгэр күнүскү разведкаҕа Сэмэнчик барсыбыта. Н. Якутскай
Арааһынай хампаанньа наадатыгар Араатардыы нэһилиэккэ барыстылар. С. Васильев
II
барый диэнтэн холб. туһ. Таһырдьа хараҥа
Мастар, оҕуруоттар эҥиннэр барбах барыһан аҕай көстөллөр. Күндэ
Өрүс биэрэгинээҕи дэриэбинэлэр сэмнэхтэрэ харааран көстөллөр, бөлөх-бөлөх тыалар, талахтар улахан балааккалар курдук барыһаллар. Т. Сметанин
Хагдаҥ эһэлэр часкыйа олороллорун курдук, Харыалаах хара төҥүргэстэр барыспыттар. С. Зверев
III
аат. Ороскуоту дохуот баһыйыыта, үбүнэн, малынан туһаны ылыы. ☉ Материальная выгода, барыш
Саас быстарык буоллар эрэ, ити оттор үрдүк сыанаҕа атыыланан, бэйэлэрин саҕа барыһы киллэрэллэр. М. Доҕордуурап
Түмүгэр холкуоска барыс киириэхтээҕэр ночоот олус буолууһу. А. Федоров. Биһиги хаһаайыстыбабытыгар хортуоппуйтан тоҕус уон тыһыынча солкуобайдаах ыраас барыһы киллэрдибит. «Кыым»

аат.
1. Айах. ☉ Губы и зубы, рот
Үрэкиин, бэйэтэ соччо үөрбүт-көппүт дьүһүнэ суох олорон, уоһунтииһин туора-маары сотунна. Болот Боотур
Иһит-хомуос, уос-тиис тыаһа биир кэм өрө куугунуу олордо. «ХС»
2. көсп. Сытыы тыл-өс. ☉ Речь с меткими, резкими выражениями
Кэпсээнэ киирдэҕинэ эрэ уоһа-тииһэ сытыыланан, хараҕа уоттанан, уларыйан, сэргэхсийэн кэлэр. Р. Кулаковскай
♦ Уос-тиис былдьас — кыргыттары кытта сыллаһа-уураһа сатаа. ☉ Срывать девичьи поцелуи. Уора-көстө уос-тиис былдьаһан уол оҕото дии. Уос-тиис оҥостор — 1) сирэйин-хараҕын оҥостор, кырааскаланар, киэргэнэр, үтүөмсүйэр (кыргыттар, дьахталлар тустарынан). ☉ Краситься, наряжаться, прихорашиваться (о девушках, женщинах)
Убуорунай хоһугар Уоһун-тииһин оҥостон обуйданна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мааны кыыс …… уоһун-тииһин оҥостуммахтаата. Н. Заболоцкай; 2) дьоһуннаах кэпсэтиигэ бэлэмнэн. ☉ Готовиться к серьёзному разговору (букв. готовить губы-зубы)
Хотуттар тугу эрэ сипсистилэр, уос-тиис оҥоһуннулар. И. Гоголев
Оҕонньорбор этээри Уоспунтииспин Оҥостон ахан биэрэрим. П. Тобуруокап. Уос-тиис салас (тии- һин) — уопсай аһылыкка кыратык да буоллар тигис. ☉ Перехватить что-л. из еды где-л. Сыбаайба аһыттан уос-тиис салаһарга бүк эрэллээх. С. Федотов
[Мииккэ:] Хата, тыатааҕыны кытта кус үллэстэн, уос-тиис тииһиммит киһи диэн эн эбиккин. С. Маисов
[Идэһэҕэ] уос-тиис тииһинэн, биһиги да ол онтон [үөрүүттэн-көтүүттэн] хаалсыбатахпыт. ИМС ОС. Уос-тиис сотун — аас-туор кэмҥэ туох эмэ кыра да аһы булунан, онно тигис, тииһин. ☉ Находить небольшой источник пропитания в голодное время
Сааскы быстарык саҕана саха дьоно, уос-тиис соттоору, маассабайдык куйуурдууллара. Багдарыын Сүлбэ
Сэрии …… бэйэлэрэ да нэһиилэ холкуостарыттан, бар дьонноруттан уос-тиис соттон олорбут Сивцевтар дьылҕаларын өссө ыараппыта. «Кыым»

туохт.
1. Бүтүн туруккун сүтэр, буорту буол. ☉ Терять целость, быть испорченным, поврежденным
Таҥыннахха алдьаммат аҥас, аһаатахха бүппэт ас диэн суох ээ. Амма Аччыгыйа
Өксүүнньэ били баҕайыны [баҕа оҕотун] маһынан ылан, алдьаммыт бөх ыаҕаһыгар уган, дьиэ кэннинээҕи былыргы даҥ оҥкучаҕар таһааран бырахта. Күндэ
Легковой газик алдьанан турар. Софр. Данилов
△ кэпс. Сааскы халаантан көтөҕүлүн-кумалан (өрүс, күөл мууһун туһунан). ☉ Ломаться, крошиться (о льде во время половодья)
Кыһыллары Лена өрүс мууһа алдьаныытыгар тириэртэхпитинэ, Иркутскайтан кэлэр кыһыл этэрээттэри кытта күөн көрсөрбүт мүччүрүйбэт суол буолар. Эрилик Эристиин
Көлүйэҕэ уу киирбититтэн мууһа көтөҕүллэн, алдьанан улахан ырбыы тахсыбыта эрэһэ долгунунан дьиримниир. М. Доҕордуурап
△ Ороскуоттанан, сиэниллэн бар (кэрдэн, быһан ылыллар ууруу хаһаас ас туһунан). ☉ Быть распечатанным, начинать растрачиваться (о запасенном продукте, к-рый можно расходовать, разрубая на части). Бу киэһэ атах эт алдьанна
□ Таҥас суунуллар, киэргэниллэр, Саҥа ырбаахы тигиннилэр
Сэлиэһинэй тардылынна, Хаһаас арыы ас алдьанна. Дьуон Дьаҥылы
2. Уруккуттан уларыйан, буорту буолан, мөкүтүйэн хаал (хол., буочар, бэрээдэк эҥин). ☉ Потерять первоначальный вид, портиться, ухудшаться (напр., о почерке, порядке, дисциплине)
Кини [Өрүүсэ аҕатын] буочара хаһан да алдьаммат. А. Сыромятникова
Мунньахтара буоллаҕына бэрээдэгэ алдьанан, мунньах дьаабыта суох буолан хаалла. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт бэрээдэк хат көнөн биэрэр диэн кэлиэ дуо, урут биир хааһахха киирэр, аҥаара эрэ батта. Н. Заболоцкай
△ Урукку туруккуттан тас көрүҥҥүнэн сүүйтэр, мөлтөөн-ахсаан көһүн. ☉ Терять вид, ухудшаться; быть усталым, измученным
Быһыым-таһаам да алдьанна. «ХС»
△ көсп. Ыраас, ылааҥы туран хаҕыстык тыалыран, ардахтаан, тибиилэнэн бар (халлаан, күн-дьыл туһунан). ☉ Вдруг испортиться, ухудшаться (о погоде)
Халлаан бүгүн алдьаммыт! Н. Заболоцкай
Погода дьэ алдьанна, доҕор! Н. Лугинов
3. Уоруу, халааһын түмүгэр арылын (хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы этэргэ). ☉ Быть взломанным (с целью ограбления — напр., об амбаре, складе)
[Маабыра:] Ол ампаар алдьаммытыгар биһигини туох сыһыаннаах дьону дьэҥдьийэллэр? А. Софронов
4. Сатаан сылдьыллыбат буол, туһаҕыттан таҕыс (суол-иис туһунан). ☉ Стать непроходимой, быть поврежденной в результате распутицы (о дороге)
Алдьанаары турар сааскы суол чигдитин тоҥ буоруттан логлорута тэбиэлээн таһаартыыр. Күннүк Уурастыырап
Аттар алдьаммыт суол устун үнүөхтэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Суол алдьанан, уу-хаар тахсан эрэр. М. Доҕордуурап
Сопхуос киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. Н. Лугинов
5. кэпс. Олус тыҥааһыннаах, кыаҕы таһынан түллүүнү тулуйумуна улаханнык эмсэҕэлээ, быстан өл-сүт. ☉ Надрываться от перенапряжения, погибать, издыхать (от непосильной нагрузки)
Этэ алдьанан өлөөрү сылдьар аты сир солуурга аҕалбыттара өлөн хаалла. Күндэ
Сүнэ Тархан Дьокуускай куоракка киирэ сылдьан тугу эрэ ыараханы көтөҕөн алдьанан өлбүтэ үһү. Саха сэһ. I
6. көсп. Араас быһылаантан (сэрииттэн, айылҕа алдьархайдарыттан эҥинтэн) улаханнык сатарый, дьиэгэний (хол., куорат, дойду, олох эҥин). ☉ Терпеть бедствия, разорение (напр., из-за войны, стихийных бедствий — о стране, населении и т. д.)
Субуруччу сут дьыллар буоланнар, кыра дьон олоҕо алдьыммыта. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт дойдуҥ хараҕын уутунан Ахсынньы ардаҕа түһэрэ. И. Эртюков
Оо, холкуос алдьаннаҕа, Улахан ороскуот таҕыстаҕа. С. Васильев
△ кэпс. Сатарый, ыһылын (дьиэ кэргэн, ыал табыллыбатах олоҕун туһунан). ☉ Разрушаться, расстраиваться (о несчастливой семейной жизни, семье)
Оҕо тойонум, куһаҕан, чэпчэки дьахтарга түбэһэн алдьанаары гыннаҕа диэн, аһына сылдьабын. А. Софронов
«Балтыҥ олоҕо алдьанан эрэрэ баар дии, улахан иэдээн», — диэтэ Владимир Килович. Н. Лугинов
△ Туох эрэ куһаҕан содулуттан эһин-быһын, улахан ороскуокка тэбилин, дьадай-быстар (ыал, хаһаайыстыба, дьон туһунан.). ☉ Из-за подследствий каких-л. обстоятельств терпеть разорение, бедствие, попадать в очень трудное, непоправимое положение
Арыгыттан алдьаммыт, испииртэн иэдэйбит (өс хоһ.). Туманныыр туораан, уурастаан хаалан, Сургууһут ата кыайбыта, онно дьон бөҕө алдьаммыттара. Д. Таас
Аһатар-сиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним. Эллэй
7. көсп. Туохтан эрэ тэптэрэн атаҕар турбат, туолбат кыахха киир (хол., былаан). ☉ Быть под угрозой срыва, начать срываться (обычно из-за незначительного повода — о планах, намерениях)
Абдуркулла баар эрэ биир бүөмчү санаабыт былаана алдьаммытыттан курутуйбут киһи быһыытынан, сир диэки хайыһан, атаҕын ыыраахтарын хаста олордо. Эрилик Эристиин. Кэлиэ суоҕа диэмэ, Кэпсэтиибит алдьаммат, Кэскил олох кэлтэйбэт, Кэриэс көрүүҥ буолбат. Саха фольк.
△ Туохтан эрэ тэптэрэн табыллыма, куһаҕан, мөкү өттүгүнэн көһүн. ☉ Терпеть неудачу, предстать в неприглядном, ненормальном, худшем виде
Хайа, доҕоор! Эн аны, киһиргээн этэн бараҥҥын, кыайан сүүрбэккэ алдьанаайабытый. Эрилик Эристиин
Аахаймтыата суохпутуттан алдьаммыт дьоммут. Софр. Данилов
Чэ, тукаам, этэҥҥэ сырыт, алҕас үктээн алдьанаайаҕын. Л. Попов
Илби сытыйан буорайбыт Эһэ наһаа муҥатыйбыт: Аһаҕас гына хаһынаммын Арҕахпар уу киирэн алдьанным. Болот Боотур
△ Улахан туһата, көдьүүһэ суох аас; онноманна аралдьыйыыттан туһата суохтук, оччо көдьүүһэ суохтук саҕалан (үлэ күнүн, бириэмэ, сезон эҥин туһунан). ☉ Начинаться неэффективно; теряться зря, по пустякам (напр., о рабочем времени, сезоне, годе)
Үлүгэрим да эбит, Күнүм алдьанна, Күтүр улахан Ороскуот буолла. Күндэ
Түөһэйбит аҕам ыалга барарын сылгылаан да күнүм алдьанар буолара. Амма Аччыгыйа
Ууттан хостуохха диэри, «сезона» алдьаммыт киһиэхэ мин саабын биэриэм. Н. Заболоцкай
Утуйар уум алдьанна, Атыннык туран айманна. С. Васильев
◊ Аата (аата-суола) алдьаммыт көр аат. Илиитэ алдьаммыт көр илии. Киҥэ (киҥэ-наара) алдьаммыт көр киҥ, киҥнаар. Майгыта (майгыта-сигилитэ) алдьаммыт көр майгы, майгы-сигили. Ньиэрбэтэ алдьаммыт көр ньиэрбэ. Отуора алдьанна көр отуор. Санаата алдьанна көр санаа. Сирэйэ-хараҕа алдьанна көр сирэй-харах. Сүрэхтэрэ-быардара алдьанна көр сүрэхбыар. Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна көр хаан

I
аат.
1. анат. Үүтүнэн иитиллээччилэргэ: үөскэҕи ийэтин этин-сиинин кытта ситимнээн, кини аһыырын, сайдарын хааччыйар быа курдук субурхай уорган (оҕо төрөөтөҕүнэ хам баайан баран быһыллар, баайыыта хатан түһэр). ☉ Пуповина
Ньирэй, киинин санньылыппытынан, хааман бакаалаабытынан барда. Күннүк Уурастыырап
Үөскэх кэнэҕэскини кытта киининэн холбоһор, киин иһинэн хаан тымырдара бараллар. ББЕ З
Киинэ түһүөҕүттэн алта ыйыгар диэри оҕону күн аайы сууйуллар. Дьиэ к.
2. Өрөҕө ортотугар чөҥөрүйэ сылдьар, ийэни кытта ситимнии сылдьыбыт быатыҥы уорган онно. ☉ Пупок
Оҕонньор убаһа суорҕанын киинигэр диэри арынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Халыҥ хаһам харбыытаан, Кииним анна киистэлэнэн, килбиэним кэхтэн Ким да аны киһи диэбэт буолла. С. Зверев. Һулыркан тугу да гыммат, чоҕунан киинин тулатын дьабайдыырын эрэ билэрэ. Эвен фольк.
тюрк. кин, киндик
II
1. аат.
1. Салайар, дьаһайар тэрилтэ (хол., судаарыстыба, улуус, оройуон дьаһалтата) түмүллэн үлэлиир сирэ. ☉ Административный центр
Улуус киинэ Чөркөөх — Платон Алексеевич Ойуунускай төрөөбүт сирэ. Амма Аччыгыйа
Оройуон киинин Чокуурдааҕы мин көрүөх бокуой да булбакка хааллым. Н. Заболоцкай
Каракорум куорат 750 сыллаахха төрүттэммитэ үһү. Маҥнай уйгуур ыраахтааҕытын киин куората эбит. Онтон Монгольскай импиэрийэ киинэ буолбут. И. Федосеев
△ Ханнык эмэ дьарыгы эбэтэр дьону тэрийэр, түмэр, салайар тэрилтэ, сир. ☉ Руководящий, координирующий центр
Бу кэмҥэ нэһилиэккэ дьон тоҕуоруйар икки суол киин олохсуйда — таҥара дьиэтэ уонна оскуола. Амма Аччыгыйа
Биһиги сүүрбэһис үйэбит саҥатыгар аан дойду үлэһиттэрин революционнай хамсааһыннарын киинэ Россияҕа көспүтэ. Эрчимэн
2. Ханнык эрэ дьарык, сатабыл, билии түмүллүбүт, ордук сайдыбыт сирэ; туох эмэ тутаах өттө. ☉ Средоточие, очаг развития какой-л. области знаний, профессии, каких-л. занятий; центр чего-л.
Бу квартира Саха Республикатын музыкальнай киинэ этэ. Суорун Омоллоон
Оччолорго бу университет Россия естественнэй-научнай өйүн-санаатын киинэ буолбута. П. Филиппов
Византия импиэрийэтигэр култуура Арҕаа Европа курдук кэхтибэтэҕэ. Манна ордубут бэртээхэй куораттар ремесло, эргиэн кииннэрэ буолалларын ааһан, култуура кииннэрэ буолаллара. АЕВ ОҮИ
Аристотель Сир — шар формалаах итиэннэ айылҕа бүтүннүүтүн киинэ, оттон Күн уонна сулустар Сири тула эргийэллэр диэн ааҕара. КФП БАаДИ
3. Туох эмэ саамай ортото. ☉ Середина чего-л.
Уһун дураар хочо ортотугар, Киэҥ-дьалхаан сыһыы киинигэр киирэммит күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көрүөхпүт! Ньургун Боотур
Кыладыкы Сырдык аҕай киинигэр, Сылам далбар быарыгар — Баалтааны уустара баар сурахтаахтара. П. Ойуунускай
Туристическай оптуобуска олорон куорат киинин диэки куугунатан истибит. Г. Колесов
4. Туох эмэ (үксүгэр төгүрүк быһыылаах эттик) эргийэр сүнньэ; ханнык эмэ тэрили эргитэр үөс. ☉ Ось вращения; стержень какого-л. вращающегося механизма
Сир бэйэтин киинин тула сүүрбэ түөрт чаас устатыгар толору биирдэ эргийэр. МЛФ АҮө
Сир бэйэтин киинин тула сууккатааҕы хамсааһынын оҥорор буолан, күн «тахсан», халлаан устун хамсаан баран «киирэргэ» дылы гынар. ЭМ КТК
Бары планеталар, син эмиэ Сир курдук, бэйэлэрин кииннэрин тула эргийэллэр. СМН АҮө
Мас олоххо хамсаабат гына тааһы уураллар. Ол үрдүгэр биир тааһы тимир кииҥҥэ уонна туорай тимиргэ көҥүл эргийэр гына уураллар. В. Короленко (тылб.)
5. саахымат. Саахымат дуоскатын саамай ортотугар баар ордук суолталаах, оонньуурга табыгастаах түөрт харах. ☉ Центр поля в шахматах
Дуоска ортотугар баар түөрт хонуу киин диэн ааттанар. ПВН СБК
а1 − в2 харда идиэйэтин туһунан этэр буоллахха маннык: уҥа балаһаҕа холуонна оҥорон, онно тирэнэн киини хонтуруоллааһын. НСС ОоО. Харалар пешкалара кииҥҥэ түмүллүүлэрэ олус бэрт, ол үрүҥнэр күүстэрин өссө ордук бохсор. КА СОоО
6. көсп. Туох эмэ төрдө, сүрүн өттө. ☉ Ядро, суть чего-л.
Бастаан олоҕу кыайдахха үөрэххэ тиийиэхпит, үөрэҕи кыайдахха олох үтүөтүгэр тиийиэхпит. Онтон олох икки үөрэх икки биир кииннээхтэр. Эрилик Эристиин
«Бөдөҥсүйдэххэ, холбостоххо сөп» диэн тыллар кэпсэтии киинэ буоллулар. М. Доҕордуурап
Ханна баҕарар быыстапкаҕа бырагыраама киинэ, сүрэҕэ диэн баар буолар. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Салалта, дьаһалта түмүллүбүт сиригэр баар. ☉ Расположенный в административном центре, центральный
Улуус киин дэриэбинэтигэр «Тайҕаҕа» бартыһааннар …… этэрээттэрэ быстан хаалар. Амма Аччыгыйа
[Сопхуос] киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. Н. Лугинов
2. Туох эмэ ортотугар баар. ☉ Расположенный в середине, центре, центральный
[Симоннаах] киин болуоссакка …… олорон сынньаннылар. Л. Попов
Киин оройуоннар сахалара Мастаах эҥин диэн араарбаттар, Бүлүүнү барытын суулуу тутан сымаһыттар дойдулара дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
3. Салайар, дьаһайар кыахтаах, бырааптаах; тутаах, быһаарар суолталаах. ☉ Руководящий, организующий; важный, определяющий, центральный
Урут быраактыкаҕа кини киин телеграфка сылдьыбыта. Софр. Данилов
Бириэмэни сатаан туһаныы — уруогу биэрии биир киин боппуруоһа. Н. Лугинов
Дириэктэр Трофимова олус элбэхтик киин базаҕа тиэстэрэ. М. Попов
Дыраама кэлин киин бэчээккэ эмиэ хайҕаммыта. КНЗ ТС
♦ Болҕомто киинигэр сылдьар (турар) калька. — ордук кыһанан, кичэйэн көрүллэр-истиллэр; ордук харахха быраҕыллар. ☉ Находиться, быть в центре внимания
Болҕомто киинигэр, уруккутун курдук, сир баайдарын табыгастаахтык туһаныы боппуруостара тураллар. ТХЭ
Аана хайабытыттан да үтүө майгылаах, уус тыллаах буолан болҕомто киинигэр сылдьара. «ХС». Килбиэннээх киин үрд. — туох эмэ уһулуччу сырдаан, үрдээн көстөр ортото; тутаах сир. ☉ Лучезарное, возвышенное средоточие чего-л.; особо важное место
Аан дойду арҕаһын килбиэннээх киинигэр, Айар күүс түмүллэр Кириэмил иһигэр. П. Ойуунускай
Киэҥ аҕа дойдубут Килбиэннээх киинин Кэрэ Москубаны Улуу сүрэхпит диэн, Уруйдуу, ыллыы сылдьабыт. С. Васильев. Килбэйэр киин үрд. — туох эмэ саамай тутаах, сырдык өттө. ☉ Центральная, главная часть чего-л., сердцевина
Сир киэнэ килбэйэр киинэ …… Дьоллоох-соргулаах Дьобуруопа диэн баар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туймаада сыһыытын килбэйэр кииниттэн Титирик ойуурдуу тэнийэн үөскээбит сахалар …… үрэллэн хааллыбыт. И. Гоголев
Аан Тараҕана сайылыгын Килбэйэр киинигэр, Томтойор ортотугар Хайҕарыадап кулуба Хаайан, тууйан олоорто. Саха нар. ыр. III
Көй киин көр көй II. Дорообо, тайҕам саҥа куората, Эйэ куората — Мииринэй, Дьол тааһын — алмаас көй киинэ. Эллэй
[Маарыйа эмээхсин:] Бассабыыктар көй кииннэрэ, көмүс уйалара көтүлүннэҕинэ, киһиттэн ордор үһүлээр. Эрилик Эристиин. Эргийэр киинэ — туох эмэ саамай тутаах өттө. ☉ Кто-что-л., вокруг которого вращается все остальное, центр вращения
Мин сороҕор сир эргийэр киининии, сир томтойор саалыныы сананабын. С. Тарасов
Кээтиис, холкуос бэрэссэдээтэлэ киһи быһыытынан, бырааһынньык эргийэр киинэ кини этэ. Айталын
Тэрилтэ эргийэр киинэбит — диэччи Дэлэгэй соҕус салайааччылар Дэҥнэтэн баар буолааччылар. В. Алданскай
◊ Ааҕар-суоттуур киин — анал массыыналарынан уонна анал ньыманан араас өрүттээх сибидиэнньэни түмэн бэрээдэктиир тэрилтэ. ☉ Вычислительный центр
Ааҕар-суоттуур киин куорат бары институттарыттан, научнай тэрилтэлэриттэн киирэр ахсааннары суоттуур. Н. Лугинов. Киин куорат — судаарыстыба салалтата, дьаһалтата түмүллүбүт сүрүн куората. ☉ Столица
Ханнык да норуот киин куората ол норуот сирэйин курдук буоларын …… Айдар онно өйдөөбүтэ. Н. Лугинов
Румыния киин куоратыгар Бухареска аан дойдутааҕы дьаарбаҥка буолуохтаах. «Кыым»
Киин муннук көр муннук. Эргимтэ икки радиуһа үөдүтэр муннуга …… киин муннук диэн ааттанар. КАП Г. Күнү-дьылы билгэлиир киин — айылҕа туругун кэтээн көрөр уонна ити туһунан сибидиэнньэни хомуйан, түмэн чинчийэр тэрилтэ. ☉ Метеорологический центр
Күнү-дьылы билгэлиир киин биллэрэринэн, быйыл саас эрдэлиир чинчилээх. «Кыым». От киинэ — ардахтаах кэмҥэ кэбиһиллибит окко, сытыйбатын диэн, уһун маһынан оҥоһуллубут көҥдөй. ☉ Специальное отверстие в стоге сена, устроенное при помощи жердей, для предупреждения гниения
«Дьон кэллигит дуу? Абырааҥ», — диэн саҥа иһилиннэ. «Арба даҕаны, [Настаа] от киинигэр түстэҕэ», — диэн Сүөдэр сүрэҕэр ыттарда. М. Доҕордуурап
Эргийии киинэ көр эргийии. Эргийии киинэ диэн эттик эргийэр сүнньүн ааттанар. СМН АҮө
Эргимтэ киинэ көр эргимтэ. О туочука — эргимтэ киинэ. ШИН А