сылыкычый диэнтэн дьаһ
туһ. Хамсалаах табах быстыҥар сэттэ дьыаланы быһааран салыкычытан кэбиһэллэр. Н. Лугинов

сыһ. Бөдөҥбөдөҥнүк, улахан көһөҥөлөргө эбэтэр халҕаһаларга арахсан. ☉ Большими кусками, глыбами или в большие куски, глыбы (напр., разбиваться)
Уу кэлэрэ көрөн турдахха эбиллэн иһэр. Тоҥ күөс быстыҥар ырбыы кэҥээтэр кэҥээн, муус көтөҕүллэн, боһомо-боһомо быһытталанан, тыаһаан-ууһаан барда. Сэмээр Баһылай

аат. Туох эмэ буолар кэмин устата. ☉ Время, в течение которого что-л. происходит
Хамсалаах табах быстыҥар харахпын симпэтим. Амма Аччыгыйа
◊ <Тоҥ> күөс быстыҥа — күөс уокка ууруллуоҕуттан буһуор диэри кэм (1–1,5 чаас). ☉ Время варения мяса (около 1–1,5 часов — якутская народная мера времени)
Титович галантерея отделыгар киирэн бүтүн күөс быстыҥа көрөн турда. В. Ойуурускай

туохт.
1. Халыҥа суох, чараас буол. ☉ Делаться тонким, утончаться
Сибэтиэй Петр боруонса скульптуратын уҥа атаҕын тарбахтара, ордук эрбэҕэ мултуйан, баппаҕайа чарааһыран хаалбыттар. ТГП ЕЭА
2. эргэр., харыс т. Хабаҕыр. ☉ Ощущать переполнение мочевого пузыря, чувствовать позыв к мочеиспусканию
Бу оҕо чарааһырбыт. ПЭК СЯЯ
Кыһын киһи тар үөрэтин иһэн баран, от-мас тиэйэ бардаҕына, күөс быстыҥар тиийбэккэ ис-иһиттэн үллэ-үллэ титирэстээн, тоҥмутунан барар, арай субусубу чарааһырбытынан барар. А-ИМН ОЫЭБЫ

аат. Эти, сүөһү иһин кыра гына кырбаан оҥорбут миин эбэтэр оту, мас субатын үүккэ, тарга булаан буһарбыт ас. ☉ Похлёбка из мелко нарезанного мяса, потрохов рогатого скота; варево, приготовленное из сушёной мелко нарубленной съедобной травы или заболони, на молоке или тар
Сытыытык көрбүт-истибит хара бытыктаах эр киһи, торбос үтүлүктэри ньилбэгэр ууран олорон, үс атахтаах төгүрүк остуолга үөрэ иһэн бордурҕатар. Амма Аччыгыйа
«Таптыыр аһым тар хааһы, үтүө аһым оттоох үөрэ», — Ырыа Силип остуолга олорунан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Өкүүскэ холумтан тумсугар хаҥас диэки боччук күөстэн үөрэ иһэ олорор. Эрилик Эристиин
◊ Бэс үөрэ көр бэс
Күнүскү бэс үөрэттэн ордорон кэбиспитин сылытан ийэтэ остуолга ууран биэрэр. Амма Аччыгыйа
Сааһыары бурдуктара тамты бүтэн, бэс үөрэ аһылыктаммыттара. Күндэ. Ис үөрэ — ынах сүөһү хара иһин кыра гына кырбаан оҥорбут миин. ☉ Похлебка из мелконарубленных потрохов рогатого скота
Ийэтэ туран ас тарта, Уйбаан саҥата суох минньигэс ис үөрэтин иһэн бурулата олордо. «ХС»
Көҕөлөҥ үөрэ көр көҕөлөҥ. Көҕөлөҥ үөрэҕэ көҕүйбүт, Оттоох үөрэҕэ умсугуйбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эригэр көҕөлөҥ үөрэтин аҕалан остуолугар ууран биэрэрэ. М. Доҕордуурап
Тар үөрэ көр тар. Астара да диэн судураай хааһы, тар үөрэтэ. А. Фёдоров
Кыһын киһи тар үөрэни иһэн баран от-мас тиэйэ бардаҕына, күөс быстыҥар тиийбэккэ ис-иһиттэн үллэүллэ титирэстээн, тоҥмутунан барар. А-ИМН ОЫЭБЫ
Таһаараары үөрэ көр таһаараары. Тары таптаабыт, Ымдааны ыймахтаабыт, Сиҥэни испит, Таһаараары үөрэни таптаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Таһаараары үөрэ — ууттан, үүттэн, тартан, оттон ытыйыллан оҥоһуллар. СЛ-8
Үөрэ ото — кыа диэн курдук. Аны ийэбит Айыына биһиккини батыһыннара сылдьан, үөрэ отун хомуйтарар. И. Федосеев
Суоракка бэс сутукатын, сайын муспут үөрэ отторун куттахтарына, син үссэммитэ буолан хоноллоро. А. Сыромятникова
Былыр бутугаска кииһилэни уонна үөрэ отун куталлара. Дьиэ к. Үөрэ хаа- һы — үөрэ отун, бэс сутукатын кутан буһарбыт бурдук хааһы. ☉ Мучная каша, сдобренная съедобными травами, сосновой заболонью
Бэс субатын хатара-хатара хааччынара. Кини ону кырбаан үөрэ хааһы буһарара. И. Данилов
Алексей Петрович оҕонньорго үөрэ хааһыны, суораты үссэнэн, хамначчыт буолан, өлөн-быстан эрэбит. ТГС ЫА
ср. др.-тюрк. йүгүр ‘просо’, алт. үре ‘кашица из толчёной крупы и молока’

аат. Табаҕы симэн уматарга аналлаах, алтантан, тимиртэн, удьурҕайтан, муостан уонна да атын матырыйаалтан оҥоһуллубут төгүрүк быһыылаах төбөлөөх, ол төбөтүгэр буруону оборон ылар көҥдөй умнастаах табаҕы тардар мал. ☉ Курительная трубка
Марба алтан хамсатыгар табах ууран тардатарда санааҕа түстэ. Күндэ
Манныгы истэ-истэ Максимов бухгалтер Маҥан таас хамсатын Мас булан тобулар, Баттаҕын тарбанар. П. Тобуруокап
Михайлов хамсатын уматтыбыта уонна туран төттөрү-таары хаамыталаабыта. Н. Якутскай
[Дьахтар] мас хамсатыгар табах уурунан тарта. М. Доҕордуурап
♦ Хамсалаах (хамса) табах быстыҥа көр табах
Хамсалаах табах быстыҥа көлөһүн-балаһын аллан ыскылааттаан аахпыта. Софр. Данилов
Бу күннэргэ, төрөөбүт буоругар үктэнээт, хамсалаах да табах быстыҥар соло булбакка, наар үлэлээн, дьону кытта эрийсэн таҕыста. Болот Боотур
Хата, мин хамсалаах табах быстыҥа курдук кини иннинэ күн сирин көрбүт үһүбүн. Күрүлгэн
Хамса табах устата — хамсалаах (хамса) табах быстыҥа диэн курдук. Хамса табах устата Кэлэн тохтуу түһэбин. П. Тулааһынап
◊ Быа хамса — саха хамсата диэн курдук
Дуруускаһыт Хобороонньо, Алтан бастаах быа хамсаны Атаҕыттан ороон ылан, Сымыйанан табах тардан, Сылбархай итии чэйи Сыыйа иһэ олордо. Күннүк Уурастыырап
Доҕуур хамса көр доҕуур II. Доҕуур хамсатын Соппойон ылар, Чууркаҕа тэбиир Чубуугун ыстыыр, Чуур-чаар силлиир. Эллэй. Саха хамсата — тимир эбэтэр алтан төбөлөөх, икки уһаты хайытыллыбыт уонна синньигэс быанан эриллибит мас умнастаах, чубууктаах хамса. ☉ Якутская курительная трубка: маленькая железная или медная трубка с деревянным, из двух продольных половинок чубуком, обвитым тонким ремешком. Түмэлгэ былыргы саха хамсатын көрдүм. Тобук хамса көр тобук. Эһэм тобук хамса оҥоһунна. Хамса баһа — хамса табах кутар хаһыллыбыт төбөтө. ☉ Чашечка курительной трубки для набивания табаком
[Пистолет:] Ол хамса баһыгар дылы хайдах туура тардаҕын? С. Ефремов. Хамса сойуога түөлбэ. — хамса тобулар диэн курдук. Хамса сойуогун боробулуоханан эмиэ оҥостоллор эбит. Хамса табах — хамсаҕа биирдэ ууран тардыллар табах, биир тардыы табах. ☉ Табак на одно выкуривание
[Кэтириис:] Миэхэ хамса табаҕы, кутуу чэйи бас биллэрбэт. А. Софронов
Адычча уола туох да диэн булумуна, биир хамса табаҕы ытыһыгар туппутунан, туран хаалта. Н. Якутскай
Билигин бу ыалларга ытыс бурдук, хамса табах, кутуу чэй мэлийбитэ ыраатта. А. Сыромятникова. Хамса тобулар — хамса бүөлэммитин тобулар уһуктаах синньигэс тимир. ☉ Заострённый металлический стержень для чистки курительной трубки. Аҕам хамса тобулар оҥордо. Хамса чоҕойо түөлбэ. — хамса ыаһа (сааҕа) диэн курдук. Эбэм хамсатын чоҕойун ыраастыыр. Хамса ыаһа (сааҕа) — хамса умнаһыгар табах тордоҕо мустубута, чөчүөтэ. ☉ Смолистый никотиновый осадок от табака на стенках курительной трубки
Харахтарын көһүөтүгэр — Хамса ыаһын сыбыыллар. Күннүк Уурастыырап. Хантарай (хантайар) хамса — маһы үүттээн, туора уобан тардыллар хамса. ☉ Импровизированная курительная трубка из просверлённой деревяшки
Ытыар, арҕа, хантарай хамса, эндир диэннэри былыргы төрүт тылларбыт эбит диэбитэ уонна эмиэ сурунан ылбыта. Болот Боотур
ср. монг., тюрк. гаҥза, тиб. гаҥзаг ‘курительная трубка’