прил. разг. быттаах, быт ыспыт.

сэлбий диэнтэн дьаһ
туһ. Күһүөрү сайын дьону туруоран, айдаан тахса илигинэ сэлбийтэрэн кэбиһиллиэ. В. Титов
[Ааныка:] Сүрүн оҕолор, элбэхтик быттаах-былахылаах таҥаскын сэлбийтэрдиҥ, сууйтардыҥ ини. ХКК

аат. Холуопактан өрүллүбүт бөҕө таҥас (матараас хаҕа эҥин буолар). ☉ Бязь
Сабыс-саҥа бээс ырбаахы, даба баккы уонна, тустарыгар анаан, түөрт илии кэтит сарыы бүүрүктээх, чурумчуку сыалдьа тиктэрэ охсоллор. Күннүк Уурастыырап
Үрүҥ бээстэн салгын шарын уонна солко парашюту оҥорорго сакаастаабытым. ДВЛ МК
◊ Быттаах бээс — бытархай харатыҥы эбирдээх бээс. ☉ Бязь с мелкими темными крапинками. Быттаах бээс ырбаахылаах оҕолор

туохт., эргэр. Элбэх быттаах буол, быкка ыстар. ☉ Вшиветь, завшиветь
Саҥа төрүөх итии хотоҥҥо туран, ынах быттыйарыттан сыстыһар. МСИ ССНьЫаУО
Арбайбыт баттахтаах киһи өндөйдө, биэс тарбаҕынан быттыйбыт төбөтүн тарбанатарбана, саҥаран барда. Н. Островскай (тылб.)

недостаточный гл., имеет неполное спряжение, изменяется по нескольким временам и наклонениям, не имеет косв. ф. залога и вида, в основном выполняет служебную функцию, употр. в формах этэ , эбит 1) быть; ол кини этэ это был он; хараҥа түүн этэ была тёмная ночь; оччоҕо мин куоракка этим тогда я был в городе; 2) в роли связки является частью составного сказ, быть; эдэригэр сүр күүстээҕэ эбитэ үһү говорят, в молодости он был очень сильным; аҕам ааттаах булчут, балыксыт этэ мой отец был известным охотником и рыбаком; 3) в сочет. с прич. на =ар основного гл. образует прош. незаконченное вр. биһиэхэ элбэхтик сылдьар этилэр они, бывало, часто нас посещали; урут кинини билэр этиҥ ты его раньше знавал; 4) в сочет. с прич. на =быт образует давнопрош. вр.: биһиги иннибитинэ барбыт этилэр они ушли до нас (как потом выяснилось); үчүгэй үлэни суруйбут этиҥ ты в прошлом написал хорошую работу (я её знаю и могу судить уверенно); кыыл биһигини билбит этэ зверь тогда нас учуял (это мы установили позже); 5) в сочет. с ф. на =быттаах образует давнопрош. эпизодическое вр.: инньэ диэбиттээх этэ как-то (однажды) он так сказал (как сейчас вспоминаю); ол курортка сынньаммыттаах этим на том курорте мне довелось как-то отдыхать; 6) в сочет. с ф. на =ардаах или =ыахтаах образует прош. вр. долженствовательного накл.: биһиги куоракка барыахтаах этибит мы должны были отправиться в город; кырдьык да барардаах этим дуу ведь я должен был идти (чуть было не забыл); 7) в сочет. с прич. на =ыах (=ыа ) образует сослагательное накл.: өссө элбэҕи оҥоруо этилэр они сделали бы ещё больше; мин суруйуох этим да,... я бы написал, но...; ону эрдэ этиэх этиҥ ты бы мог сказать об этом раньше.

аат. Сүөһү, сорох көтөр, киһи этигэр-хааныгар үөскүүр хааны уулуур үөнкөйүүр. ☉ Вошь
Хабырыыс хаайыллыбыта ахсааннаах хонук ааспытын кэннэ, түүнүктээх түрмэ хотун түгэх түптүрүгэр кулахы кутуллубут, быт быгыалаабыт. А. Софронов
Ол саҕана кыһалҕа биһигини быттааҕар ордук сиирэ. М. Шолохов (тылб.)
♦ Быта да суох — туга да суох, быста дьадаҥы. ☉ Не имеющий никакого личного имущества, денег, крайне бедный, нищий (букв. у него даже вшей нет). Туохтаах буолуой, ыстааныгар быта да суох ини
□ Күтүр уонна баһыгар быта да суох. А. Федоров. Быт сиэтэҕинэ • тарбаныллыа — улахан буолбатах, наада буоллаҕына бэрт түргэнник оҥоруллуо (ээл-дээл, кыһамньыта суох дьон тустарынан). ☉ Невелика важность, надо будет, сделаем быстренько (букв. когда укусит вошь — поцарапаемся). Ээ, чэ буоллун, быт сиэтэҕинэ — тарбаныллыа. Быт хаамыыта — олус бытаан айан, хамнааһын. ☉ Очень медленное, тихое движение, путешествие (соотв. черепашья ходьба, езда)
Дьэ, бэрт бытааннык айаннаан, холобурун эттэххэ, быт хаамыытын хаамтаран, этэтириитэ баранан, сырата-сылбата быстан …… Ааллаахха тиийэн тохтообута үһү. П. Ойуунускай. Бытым да бытыгыраабата — аһаабыт да саҕа буолбатым, олох топпотум. ☉ Совсем не наелся
Аһаттылар да, бытым да бытыгыраабата. НАГ ЯРФС I. Сир быта — 1) бэрт сэмэй, лоп бааччы, бүгүрү үлэһит киһи (кыра уҥуохтаах икиһи туһунан). ☉ Аккуратный и работящий человек маленького роста, работяга
«Сир быта» диэн ааттыыллара эйигин, Кыйма кымырдаҕаска холууллара эйигин ...Барҕа быччыҥнаах үлэ киһитэ, Өркөн өйдөөх үлэ киһитэ. Софр. Данилов; 2) киэҥ билиилээх, барыны бары билэр киһи. ☉ Человек, осведомленный во всем
Сир быта киһи билэн эттэҕэ буолуо. СГФ СКТ
Аргыһах, сир быта, итини билэр. Күннүк Уурастыырап; 3) саҥата-иҥэтэ, иҥэ-дьаҥа суох киһи. ☉ Молчаливый и тихого нрава человек.
◊ Быт сааҕа — быт сымыыта. ☉ Гнида. Тураах быта — саас саҥа түспүт хаар үрдүгэр баар буолар хап-хара кыра үөннэр. ☉ Мелкие черные насекомые, которые часто наблюдаются весной (в апреле) на поверхности свежевыпавшего снега (букв. воронья вошь)
Быйыл саас хаар үрдүгэр тураах быта элбэҕэ бэрт. И. Гоголев