бычалый диэнтэн холб. туһ. Уоска оҕустарбыттыы кыыс сирэйэ кубарыс гынна, сандаархай харахтара төгүрүһэ түстүлэр итиэннэ сонно толору уунан бычалыстылар. «ХС»

бычалый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Ордьоох Киргиэлэй ходьох гына түстэ, сирэйэ тута баттаан туран дьэбин уоһуйда, баласкаатынайдаах илиитэ салҕалаан, чэйэ бычалыҥнаан ылла. И. Никифоров
Чуура кыламаннарыгар бычалыҥныыр быыкаа дьэҥкир оҕуруо таммах иэдэһинэн, сэҥийэтинэн сүүрэн түөһүгэр түһэрэ. Л. Попов
Далаһа кэдэриҥнээтэҕин ахсын имигэс долгун, былаахылар быыстарынан бычалыҥнаан, өрүтэ ыстаҥалаата. Софр. Данилов

бычалый диэнтэн дьаһ
туһ. Маппый — үлэтин-хамнаһын бүтэрбит киһи быһыытынан наҕылыйан олорон, хап-сабар үрүүмкэлэргэ арыгы кутан бычалыппыта.П. Аввакумов. Хаһаайкалар — күнү көрүнньүк ыыппат санааламмыттар — лахааҥҥа, туустаах да буоллар, уу бычалытан таһааран, таҥас сууйан илигирэтэллэр. У. Нуолур
Биир иһит арыгыны бычалытан таһааран остуол ортотугар туруоран кэбиспитэ. Н. Якутскай

ньалҕарый диэнтэн холб. туһ. Ол киэһэ балаҕан иһэ, бэйэтэ даҕаны уруккутуттан уларыйан, хайдах эрэ үчүгэй, ньир-ньар курдук буолбута, оннооҕор муннуктарын чэҥнэрэ ирэн ньалҕарыспыттара. А. Софронов
Күүскэ үлэлээбит көлөһүн-балаһын аллыбыт, килэпэчиспит-ньалҕарыспыт күрүөх-билэ дьон сынньалаҥар араас эйэргэһии, көрдөөх саҥа баар буолааччы. Амма Аччыгыйа
Үөлүллүбүт кустар кутаа суоһугар сыалара-арыылара бычалыйан, киһи иҥсэтэ көбүөх, саһара ньалҕарыһан көстөллөр. «ХС»

туохт. Туох эмэ үрдүнэн тахсан кэлэн сүүр, бычалый. ☉ Проступать, просачиваться, сочиться
Аһаҕас устун буордаах уу хачылыйа сүүрдэ. Н. Якутскай
Хараҕа кып-кыһыл буолбут, уута өссө да хачылыйар. У. Нуолур
Маһынан муоҕу хаһыйбытыгар, тоҥ сир арыллан, сонно тута ирэн, баас курдук хачылыйан барда. И. Данилов

дьүһ. туохт.
1. Түргэнник, сыыдамнык хамнан, кэл-бар (эмис, эттээх сирэйдээх киһи туһунан). ☉ Быстро, энергично ходить, двигаться (о человеке с полным, выпуклым лицом)
[Дьаакып:] Оҕонньор, эн эдэргэр томтолуйан түһэн, уола-хаан буолуоҥ ээ. «ХС»
2. Үөһээ өттүгүнэн үрдээн, томтойон көһүн (улахан түөстээх дьахтары этэргэ). ☉ Быть, казаться выпуклым, выдающимся вперёд в верхней части (о полногрудой женщине)
Кыыс барахсан томтолуйан, таһынан барыахтыы бычалыйан, уолга ыга сыстар. Э. Соколов

аат. Мутукчалаах мастар салгыҥҥа тахсан хойдон кытаатар сытыы сыттаах, сыстаҥнас сүмэһиннэрэ. ☉ Смола
Оҕо сылдьаммын ити бааһы тиит бэйэтин сымалатынан саба оҕунуохтуур буоларым. Софр. Данилов
Бэрдьигэс мастардаах кэрии тыа биһигини сымала сытынан көрсөр. С. Тарасов
Тииттэргэ сэнэрээт оскуолката тоҕута көппүт баастарыттан, симэһиннээх харах уутун курдук, араҕас сымала бычалыйа түстэ. Т. Сметанин
♦ Сымала курдук киһи — тугунан эмэ сылтанан, баайсан киһиттэн арахпат, батыһа сылдьар киһи. ☉ Навязчивый, прилипчивый человек. Ити оҕонньор сымала курдук киһи — олох батыһа сылдьааччы. Сымала кырбаһа эргэр. — дьиккэр, сидьиҥ киһи. ☉ Мерзавец, негодяй
Биһиги дойдуга сымала кырбаһа баай оҕонньоттор эһэ баһа буолан олороннор, дойду-сир үөһүгэр сир бастыҥын, ходуһа өҥүн-өлгөмүн апчарыйан баай гынан олорор этилэр. Күндэ

туохт.
1. Туохтан эрэ ис-искиттэн долгуй, уолуһуй, айман; туох эрэ сибикиттэн сэрэнэн дьаархан. ☉ Сильно беспокоиться, тревожиться в душе; внутренне пугаться, опасаться чего-л., предчувствуя что-л. недоброе
Күннүү күлэр оҕо сааска Аан маҥнайгы күлүк түстэ, Күүскэ тэбэр туҥуй сүрэх Аймаһыйа харааһынна. Күннүк Уурастыырап
[Митрофан] туохтан эрэ улаханнык аймаһыйбыта сирэйигэр-хараҕар билиннэ. Икки көмүскэтин толору уу-хаар баһан бычалыйан таҕыста. П. Филиппов
2. поэт., көсп. Долгулдьуй, сүүрүгүр, түллэҥнээ, аймаммыт курдук долгуй (үксүгэр өрүс, муора, долгун туһунан). ☉ Волноваться, колыхаться, бурлить (обычно о больших водоемах, волнах)
Муус будулҕан байҕал Муннугуттан бууралаата, Кытыытыттан кыыһырда, Түгэҕиттэн түөһүлүннэ, Анныттан аймаһыйда. П. Ядрихинскай
Арылыйар уулаах Аймаһыйар сүүрүктээх Амма эбэ хотун Аартыгар аарыгырда [сэрии уораана]. Саха нар. ыр. III
Бу аймаһыйа уста сытар Амма эбэм арылы дьэҥкэ иэннэрэ мин урукку олоҕум охсуулаах оломун умна иликтэр. С. Федотов

1. даҕ.
2. Аҕыйах, кэмчи, нуормаламмыт. ☉ Недостаточный, скудный
   Мас кэрдэр сахалар киччим харчыларыттан, дьахтары аһынан, ким төһөнү кыайарынан суолга туттарыгар үбүлээбиттэр. Нэртэ
   Арай үөрүүттэндьолтон эрэ киччим сырдык таммах, өлбөт мэҥэ уутунуу кэмчитик бычалыйыа. Н. Абыйчанин
   △ Кырыымчык, тиийбэт-түгэммэт (кэм туһунан). ☉ Бедный, скудный, нищенский, тяжкий (о времени)
   Минньигэс этэ чэйим Миэхэ ол киччим кэмҥэ. С. Тарасов
   Үп-ас өттүнэн маннык киччим кэм муҥутаан турдаҕына, баартыйа бүрүөтүгэр боппуруос бэлэмнээн киллэрбиттэрэ. В. Яковлев
   △ Былдьаһыктаах, ыксаллаах, тиэтэллээх (кэм туһунан). ☉ Напряженный, критический (о времени)
   Мүччүргэннээх киччим кэмнэр! Былдьаһыктаах түгэннэр! П. Тобуруокап
   Буостаны тарҕата охсуохха наада этэ. Өлүү түбэлтэлээх, ол киччим кэмҥэ Сикорскай оҕонньор эмиэ «амсайан» кэбиспитэ. Тулхадыйбат д.
3. Кэлиитэ-барыыта суох, бүөм, чуумпу. ☉ Уединенный, укромный
   Киччим ойуур иһигэр, Ким да билбэт сиригэр …… Ааккын кистээн ааттыыбын. Д. Дыдаев
   Ким эрэ Киччим хоһум түннүгүн Топтоп Тоҥсуйан тобугуратта. В. Миронов
   [Семен Петрович Данилов] күһүҥҥү киччим айылҕа биир көстүүтүн сонун баҕайытык биэрэр. М. Чооруоһап
4. Искэр тута сылдьар истиҥ, кистэлэҥ (хол., санаа туһунан). ☉ Сокровенный, заветный (о мысли); укромный
   Киччим санаалаах. — Дууһа киччим муннугуттан тыллар олох эрэлэ. П. Тобуруокап
   Анятын кытта холбоһоот [харыйаны] Аҕалан үүннэрэр, Айгыратарсилигилитэр Анал киччим ыралаах этэ. П. Тобуруокап
   Өлөксөй …… кинилэргэ чугаһыыр киччим санаалааҕа. В. Титов
5. аат суолт. Туох эмэ тиийбэтэ, кылгаһа, эрдэттэн быһыллыбыта (үксүн кэм туһунан). ☉ Нехватка, недостаток (преимущественно о времени)
   Бириэмэлэрэ олус киччимэ күһэйэрэ, халлаан сырдыан иннинэ инники кирбиини төттөрү туоруохтаахтар. В. Башарин
   Бириэмэ киччимиттэн үгүһү кэпсэппэккэ, кэлин суруйсуох буолан, аадырыстарбытын эрэ бэрсиспиппит. Н. Абыйчанин

туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ күүс өттүнэн баһыйтар, хоттор. ☉ Быть побежденным, терпеть поражение
Баай Хара-Хаан уола ОлоонДолооннуун охсуһан киирэн барбыттар. Уол модьу буолан кыайтарбатах. Суорун Омоллоон
Ким эрэ кыайтаран, кыыһыран буугунуур, ким эрэ өрөгөйдөөн, күлэн алларастыыр. Н. Лугинов. Наар быраҕа, охторо сатаабыт да, Уйбаана кыайтарбатах. И. Бочкарев
2. Кыалын, табылын, туох да мэһэйэ суох оҥоһуллар кыахтан. ☉ Быть осиленным, преодоленным, поддаваться (о трудностях)
Биһиги кэнчээрини оттуохтааҕар, олохтоох ходуһаларбыт саамай чээрэлэрин да тала сылдьан биирдиитэ оттуурбут ситэ кыайтарбат. Амма Аччыгыйа
Киһим кэлэн тааһы тардыалаан көрдө. Улахан күрбэ таас эбит, арай төһүүлээтэххэ кыайтарар дуу, суох дуу. Т. Сметанин
Олох кыайтарыа суоҕа. Оннооҕор ол-бу үлэҕит кыайтарбат. М. Доҕордуурап
△ (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). Төһө да кыһалла, кыатана сатаабытыҥ иһин сатаан туттунума (хол., харах уута). ☉ Не совладать, не справиться с эмоциями (напр., со слезами)
Никита маҥнай утаа ол ааспыт күннэри тута умнуон, ону өйдөөмүөн баҕарбыта. Баҕарбыта даҕаны, ол киһиэхэ санаатах аайы кыайтарбат суол эбит этэ. Н. Лугинов
Харахпыттан бөдөҥ таммахтар миэхэ кыайтарбакка бычалыйан тахсан, быыстала суох субуруйан барбыттара. И. Гоголев
Кини кытаанахтык, тыйыстык тутта сатыыр даҕаны, онто кыайтарбат. Н. Габышев