нареч. немного, немножко, немножечко; быыкаатык биэр = дать немножечко (из большого количества чего-л.); ср. бычык.

ж. разг. 1. (о птицах) бычыгы- най; 2. перен. (о девочке, женщине) чыбыгы-най.

сыһ.
1. Өр буолбакка, кылгас кэмҥэ, кылгастык. ☉ Недолго, ненадолго
Хайдах бу манныгый, Хараҥа барыгый? Былыттан, саатар, ый Быстахтык быкпатый? Күннүк Уурастыырап
Тыал ыраастык суйдаабыт, быстахтык түһэн ааспыт самыыр сууйбут күөх халлааныгар, күн чэмэлийэ тыган, күөгэйэ-күлүмнүү турара. В. Протодьяконов
[Чокуурап] күһүн куобаҕын, балыгын да үксүн быстахтык сылдьан, ыксалга бултаһара. Н. Габышев
2. Ситимэ суохтук, ойом-ойом. ☉ Отрывочно; отдельно; бессистемно
Утуусубуу быстахтык хаба тардан бэлиэтээһиннэри, тэттик уочаркалары, публицистическай ыстатыйалары бэчээттэппитэ. Эрчимэн
Туохтан да тардыммакка дорҕоонноохтук этиллибит тыллар, тыа суугунугар баһыйтаран ырааппакка быстахтык иһиллибиттэрэ. В. Яковлев
[Кыһыл бартыһаан] Өлүүлээх бааһыттан, хааныттан Өйсанаа туймааран, Бычыктык бөтүөхтүү тыыммахтаан, Быстахтык саҥарар. А. Абаҕыыныскай
◊ Быстахтык санан — 1) бэйэ олоҕун, туругун бигэтэ суоҕунан, түөрэккэйинэн аах. ☉ Считать свое положение непрочным
Бөтүҥнэр бэйэлэрин быстахтык сананар буолан, туораттан өлөрө-алдьата кэлэр күннээх буоллахтарына, бэйэлэрин көмүскэнэр бэлэм сэптээх этилэр. Эрилик Эристиин; 2) уһуну-киэҥи санаабакка, олохтоохтук толкуйдаабакка эрэ тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. необдуманно
Оччолорго миэхэ эн суоҕуҥ. Соҕотох кыһалҕатын, баттал эрэйин тулуйумуна, быстахтык санаммытым. Н. Заболоцкай

1. аат.
2. Сылгы сиэлин уонна кутуругун биир утаһына. ☉ Конский волос
   Сылгы аалыммыт маһыгар хаалар кылы хомуйан бары туһах хаталлар. Амма Аччыгыйа
   Сиэл …… уһун кылынан олус үйэлээх бөҕө көнтөс, муоһа, ыҥыыр холуна, сөрүө, араас быа-туһах өрөн, хатан, тигэн тутталлар. АНП ССХТ
   Соҕотох кылы бэл диэтэр Туллукчаан быһа көтөр, Сүүс кылтан сылгы үтүөтэ Быспат өтүүтүн өрөллөр. «ХС»
   2
   көр кылыс II. Ону [туораах бурдугу] аны кылыттан, бэкиинэттэн ыраастыырга дьиэ кэргэнэ бүттүүн кыттан, биирдиилээн талан муҥнаналлар. Күннүк Уурастыырап
   Сиэмэлэртэн кылларын аналлаах массыыналарынан имитэн араарыллар. «Кыым»
3. көсп. Музыкальнай инструменнар устурууналара. ☉ Струны музыкальных инструментов. Гитара кылларын тардыалыы олордо, Музыка тыаһыгар сөрүсөп дьиэрэтэ Ыллаата… Дьуон Дьаҥылы
   Кырыымпа чиккэччи тардыллыбыт кыллара бары мүччү бардылар. Л. Толстой (тылб.)
4. даҕ. суолт. Кылтан оҥоһуллубут; кыл курдук кытаанах, дороххой. ☉ Сделанный из конского волоса; жесткий, как конский волос
   [Үрүҥ эһэ] Үс-түөрт кыл бытыгын Үөрэ-көтө салбанна. Л. Попов
   Аан бэтэрээ чанчыгар, аналлаах атах маска, аттарыы лэпсэлээх, симэхтээх көмүс ыҥыыр. Ыҥыыр хоҥсуоччутугар үүн, быалаах кымньыы, кыл дэйбиир. Суорун Омоллоон
   Кэмниэ-кэнэҕэс дьон улаҕатыттан били маҥан кыл сэлээппэлээх киһи туран тыл көрдөөтө. А. Бэрияк
   ♦ Кыл бычык тыын — 1) тыыныҥ кылгаан, бөтүөхтээн арыычча тыын (улаханнык ыалдьыбыт эбэтэр өлөөрү сытар киһи тыына кылгаабытын этэллэр). ☉ Дышать тяжело, с трудом, едва дышать (о тяжелобольном или находящемся при смерти человеке). Оҕонньор уһугулаан, кыл бычык тыынар буолбут; 2) сылайан эбэтэр түргэнник хааман нэһиилэ тыыҥҥын ыл, аҕылаа. ☉ Дышать с трудом, запыхаться. Сибилигин манна кыл бычык тыынан киирэн тахсыбыта. Кыл быыһыттан — арыычча, бэрт кыранан. ☉ Еле-еле, чуть-чуть
   Кыл быыһыттан өрүһүйдүм. ПЭК СЯЯ. Кыл имэрийэ — тобус-толору, ыы-быччары (убаҕаһы, тохто сылдьар тугу эмэ иһиккэ үөһээ иитигэр тиийэ кутуу туһунан). ☉ Наполненный до краев (о сосуде)
   Кыл имэрийэ дьалкыйар Кылбачыгас бакааллар Доҕордоһуу туһугар Тоҥхотуллан бараллар. Р. Баҕатаайыскай
   Кинилэр дьоҕус ыаҕайаларын кыл имэрийэ дьэдьэннээхтэр, үөрбүтастыммыт дьүһүннээхтэр. В. Протодьяконов. Кыл күөмэй — синньигэс (тыҥкынас) куолас. ☉ Тонкий (писклявый) голос (букв. волосяное (толщиной с волосок) горло)
   Хотоҕой куурдар Куо тумулум иччитэ, Хабах бас, Харчы сото, Кыа сыаллайа, Кыл күөмэй, Хотун эдьиийим! Саха фольк. [Кыталык кыыл] Кыл күөмэйинэн Сыыйан ыллыыр, Кырыымпа эгэлгэтинэн Кэрдиистээн кэпсиир. Д. Говоров. Кыл күөмэй буол — чымаадыстаан, кыбыстан аҕыйаҕы аһаа, түргэн соҕустук аһаан испэккэ, бытаар. ☉ Есть очень медленно и мало (от жеманства или стеснительности). Кыл күөмэй буоллаххыный, түргэнник аһыы оҕус. Кылы кырбаабыт (кырбастаабыт) курдук — олус элбэх уонна кып-кыра. ☉ Очень мелкий, словно мелко нарубленный конский волос в большом количестве (напр., о насекомых)
   Биһиги ампаарбытыгар, кылы кырбаабыт курдук, киһи харахтаабатах көйүүрэ үөскээтэ. А. Сыромятникова
   Оччоҕо аатырар Темза өрүс кирдээҕиттэн, кылы кырбаабыт курдук кыймаҥнас үөннээҕиттэн сиргэнэн турабын. П. Филиппов
   Убай Давыдовтарга кылы кырбастаабыт курдук эмдэй-сэмдэй кыыс оҕо дэлэйбит. Н. Габышев. Кыл мүччү — сыыһа-халты, бэрт кыранан (баттас эбэтэр куоттар, урутаа эбэтэр хойутаа). ☉ Едва, коекак (успеть), чуть (опоздать)
   Көлөлөрбүтүн кыл мүччү былдьаттыбыт. В. Протодьяконов
   Киэһэ аҕыстааҕы пуойаска кыл мүччү баттаһабын. «ХС»
   Биһиги бандьыыттартан ити курдук кыл мүччү халты харбаппыппыт. А. Кривошапкин (тылб.). Кыл саҕа — олус (бэрт) кыра, быыкаайык. ☉ Самая малость, чуть-чуть
   Туора киһи гиэнигэр кыл саҕаны да көрөр, оттон бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сытарын көрүммэт (өс хоһ.). Дьаамык иккис сарсыардатыгар аҕалбыта. Кини биһигиттэн хайабытыттан да кыл да саҕанан намыһаҕа, мөлтөҕө суох этэ. Н. Чернышевскай (тылб.). Кыл саҕаттан — олус (бэрт) кыраттан, быыкаайыктан. ☉ На волосок (от чего-л.), на немного
   Оҕо сырдык тыына кыл саҕаттан самсаммыта. «ХС». Кыл тарда — тэбис-тэҥ, итэҕэһэ да, чорбоҕо да суох сөрү-сөп, оруобуна буолар гына (иһиккэ кутуллубуту иһит үөһээ кытыытын кытта кылы тардан тэҥнээбит курдук). ☉ Вровень с краем посуды, без верха (наполненность посуды проверяется натягиванием волоска по ее верхнему краю). Биир арыы ыйааһыныгар эрэ сөп буолбутугар эмээхсин өрө халаатыы түстэ: «Сордоох оҕолор, кыл тардан мээрэйдээбитиҥ буолуо. Биир солуотунньугу ордук биэрэргин — соҕотох хараххын тэһэ анньынар курдук саныыгын…» Амма Аччыгыйа
   Чаайынай ньуоскаҕа чөмчөччү буолбакка, кыл тарда кутуллубут туус быһа холуйан уон кыраам буолар. ФВН ЭХК. Кыл тиэтэлинэн — муҥ кыраайынан, олус ыксаан (тугу эмэ гын). ☉ Торопливо, в большой спешке, бегом, на бегу (делать что-л.)
   Үлэтин быыһыгар кыл тиэтэлинэн буостаҕа баран кэллэ.  Хаҥас диэки …… төгүрүк остуолга кыл тиэтэлинэн чэй тардан аһаттылар. М. Доҕордуурап
   Хонуктарыгар Бүөтүр кыл тиэтэлинэн чэйдии охсоот, тииҥнэрин сүлэн, тириилэрин таҥастаан баран, ытыгар тииҥ этин лыксыччы буһаран аһатта. Р. Кулаковскай. Кыл түгэнэ (түгэнигэр) — олус кылгас кэмҥэ, аҕыйах кэм устата. ☉ На мгновенье, в один миг, вмиг
   Кыл түгэнигэр мин олох мэнээрийэн хааллым. И. Данилов
   Саллааттар бары чөрбөс гынан, кыл түгэнэ тохтоон, ытыһарга бэлэм тутта охсубуттара. «ХС»
   Киэскэ төбөтүн, саннын, көхсүн тааска улаханнык өлөрөн кыл түгэнэ өйүн сүтэрэн ылар. «ХС». Кыл түргэнинэн — туох-баар кыаҕа баарынан түргэнник. ☉ Очень быстро, как можно скорее
   Уолаттар …… бу алдьархай тахса сыспыт сириттэн кыл түргэнинэн атахха биллэрбиттэрэ. Далан
   Массыына кэлэн хамбаайыҥҥа куусабын тоһуйан биэрэр, туоларын кытта кыл түргэнинэн аллара чугас баар сиилэс угар сиргэ ыстаннаран киирэн сүөкүү охсор. Үлэ үөр. Кыл тыынынан көр кыл тиэтэлинэн. Бэйэтэ чугас, бэрт улахан кэпсэтиилэргэ эрэ кыл тыынынан сылдьан кэлэрэ. Болот Боотур
   Уруога эрэ бүттэр, дьиэтигэр кыл тыынынан тэбинэн кэлэр оҕо этэ. Н. Заболоцкай
   [Кыргыттар] кыл тыыннарынан сыыһа-халты аһаат, үлэлэригэр тэбинэллэрэ. Г. Колесов. Кылы <субуйа, сыыйа> тарпыт курдук — көбүс-көнө, тэбис-тэҥ. ☉ Очень прямой, ровный
   [Кыыл] айан-сэлии икки ардынан атаралаабыт суола, кылы тарпыт курдук, көбүс-көнөтүк дыргыйа сытар. Л. Попов
   Бөһүөлэк, кылы сыыйа тарпыт курдук, суос-соҕотох көнө уулуссатын чугастааҕы дьиэлэрин элэктэриичэстибэ уота элэҥ-сэлэҥ сырдатара. Н. Заболоцкай
   ◊ Кыл атах зоол. — наһаа судургу организмнар атахтарын оннугар кылга маарынныыр сыҕарыйар органнара. ☉ Органы передвижения у низших организмов, похожие на тонкие волоски. Кыл доҕуур эргэр. — соҕотох кылтан оҥоһуллубут уонна хаптаһыҥҥа ииччэх-бааччах гына иҥиннэриллибит кыра көтөрдөрү (хол., туллугу) бултуурга аналлаах кыра синньигэс туһах. ☉ Притороченная к доске петля из одинарного конского волоса, предназначенная для ловли мелких птиц (напр., пуночек)
   Кыл доҕуурга туттаран, Туллук өрө мөҕүстэ. И. Гоголев. Кыл иһит эргэр. — кыл ситиинэн ойуулаан уонна тигэн оҥоһуллубут туос иһит. ☉ Берестяная посуда, сшитая и украшенная тонкими веревками, сплетенными из конского волоса
   Бастыҥалыы ойуулаах Матаарчах кыл иһити Бааралаһыннардыбыт. Саха нар. ыр. III. Кыл көнтөс эргэр. — хас да кыл быаттан холбоон оҥоһуллубут аты баайарга аналлаах уһун хаптаҕай быа. ☉ Длинный плоский повод для привязывания коня, сплетенный из нескольких скрученных волосяных веревок
   Кыл көнтөһүн эрийэ тардан атын баайда. М. Попов
   Аҕабар кылтан өрүллүбүт көнтөс баар. КИИ СТ-2. Кыл күрдьэх эргэр. — ойбонтон бытархай мууһу таһаарарга уонна сороҕор муҥха балыгын түҥэтэргэ туттуллар кылынан өрүллүбүт сиэккэлээх ньолбоҕор иилээх сүүр. ☉ Продолговатое решето с волосяной сетью для выгребания мелкого льда из глубокой проруби, используемое также как мера при дележе добытой неводом рыбы
   Сорохтор солбуһа-солбуһа кыл күрдьэҕинэн балык эстилэр. С. Васильев. Тэҥн. сүүр. Кыл кылыы эргэр. — айаны, сохсону иитэргэ туттуллар сылгы кылыттан оҥоһуллубут синньигэс быа. ☉ Тонкий шнур из конского волоса для настораживания самострела или охотничьей пасти
   Киһибит тыыннааҕар айаны улаханнык туттубут эбит. Ол туһунан кини хоруобар көстүбүт уон икки эбиэн ырба уонна кыл кылыы туоһулууллар. ЭБЭДьА. Кыл өтүү эргэр. — сылгы кылыттан өрөн оҥоһуллубут уһун суон быа. ☉ Толстая длинная веревка, сплетенная из конского волоса
   Сэлэ — маҥаннаах хара кылынан хатыллыбыт эриэн өтүү. Багдарыын Сүлбэ. Кыл ситии эргэр. — кылынан өрүллэн оҥоһуллубут уһун синньигэс быа (үксүн туос иһити тигиигэ туттуллар). ☉ Тонкая волосяная веревка, сплетенная из конского волоса, обычно используемая для шитья берестяных изделий
   Кини бүк түһэн, кытаанах кыл ситиини хатартан дьуккуруйан уот кыһыл буолбут ньилбэгин үрэн сырылатта. А. Сыромятникова. Кыл сэбирдэх бот. — сүүрүгэ суох дириҥ ууга үүнэр үөһээ өттүнэн хойуу лабааланар синньигэс умнастаах, умнаһын тула хас да сиринэн бөлөхтүү үүнэр атырдьахтыы салаалаах хатыылаах кылгас сэбирдэхтэрдээх үүнээйи (атыннык бэчимэ от диэн ааттыыллар). ☉ Роголистник
   Уу дириҥэр араас салахайдар, оттон сибэккилээх үүнээйилэртэн кыл сэбирдэхтэр (роголистник) уонна синньигэс сэбирдэхтээх быалыктар олохсуйаллар. КВА Б. Кыл туһах эргэр. — үксүн кыра кыыллары, көтөрдөрү бултуурга аналлаах сылгы кылыттан хатыллан оҥоһуллубут туһах. ☉ Петля, плетеная из конского волоса, для ловли мелких зверей и птиц
   Саха сиригэр куобаҕы үксүн наар боробулуоха туһаҕынан бултууллар. Кыл туһаҕы бэрт хам-түм тутталлар. М. Попов. Кыл тымыр көр капилляр. Кыл үөн зоол. — оһоҕос көҥдөйдөөхтөр кылаастарыгар киирсэр, балтараа сэнтимиэтиргэ диэри уһуннаах, кыл курдук быһыылаах, ууга олохтоох паразит-чиэрбэ. ☉ Паразитический водяной червь, похожий на волос, длиной до полутора сантиметров из класса первичнополостных червей. Кыймаҥнас кыл үөн. Кыл хаа эргэр. — балыгы кутарга аналлаах сыарҕа устатыгар сөп гына оҥоһуллубут улахан, ньолбуһах быһыылаах кылынан өрүллүбүт мөһөөччүк. ☉ Большой, во всю длину саней, овальный волосяной мешок для перевозки рыбы
   Ньукуус дьиэ диэки күөх окко олорон, кыл хаа абырахтыыр. Күндэ
   Хараанай эмээхсин кыл хааҕа толору собо тиксибититтэн тоҥмута ааһан хаалла. И. Гоголев. Кыл хааһах эргэр. — балыгы кутарга аналлаах кылтан өрөн оҥоһуллубут орто кээмэйдээх мөһөөччүк. ☉ Средний по размеру сетчатый мешок для рыбы, сплетенный из конского волоса
   Ньукууһа оҕонньор тутан турар кыл хааһаҕын икки уолга биэрдэ. Олор хааһаҕы ылан, айаҕын атытан, балыгы куттардылар. С. Васильев. Кыл хамыйах эргэр. — ойбон мууһун ыраастыырга уонна муҥха балыгын үллэрэргэ кээмэй быһыытынан туттуллар төгүрүк иигэ иҥиннэриллибит кыл сиэккэлээх уһун уктаах тэрил. ☉ Черпак с длинным черенком и волосяной сеткой на круглом ободке, предназначенный для очистки проруби ото льда и используемый как мера при дележке добытой неводом рыбы
   Ордьоох [киһи аата] кыл хамыйаҕынан (ойбоҥҥо бырахпыт баҕаларын) баспахтаан көрдө да, таба харбаамына хаалла. Амма Аччыгыйа
   Илимнии, ардьаахтыы сатаан баран, [балыгы] кыл хамыйаҕынан чарт тымтайга таах баһан ылааччылар. Күннүк Уурастыырап. Тыһы кыл — синньигэс кыл. ☉ Тонкий конский волосок
   Киһи иннигэр тыһы кылы көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэни да билбэт (өс хоһ.). Мин өлбүт таба этин тула өттүттэн күрүөлээн кэбистим уонна аҥаар өттүн сатаҕай хаалларан саанан айа тартым, көрбөтүн диэн, маҥан синньигэс тыһы кылынан сыһыылаан кэбистим. Н. Заболоцкай
   ср. тюрк. кыл ‘конский волос’

аат.
1. Тыынар тыыннаах эҕирийэн тыынан туһанар, киһи этигэр сылааһынан, тымныытынан эрэ уонна тыал буолан биллэр аан дойду үһүс (сири, ууну сэргэ) ураты эйгэтэ. ☉ Дыхательная среда человека, живых организмов, воздух. Тымныы салгын. Ыраас салгын. Хос салгына суох
□ Бүлүү долгунугар бигэнэн, киэһээҥҥи чуор салгыҥҥа Оһуокай тойуга модуннук дуораһыйар. С. Данилов
Көй салгыҥҥа күөрэгэй көччүйэр. И. Данилов
[Александр Сергеев], киэһээҥҥи сөрүүн салгыны эҕирийэн ыла-ыла, муннун анныгар тугу эрэ киҥинэйэн ыллыыр. М. Доҕордуурап
Киһи аһылыга уонна уута суох хас да күнү тулуйуон сөп, оттон салгына суох аҕыйах да мүнүүтэни тулуйбат. МЛФ АҮө
2. кэпс. Салгын оргууй хамсаан тыал буолан биллиитэ; кыра тыал. ☉ Лёгкое движение воздуха, веяние; слабый ветерок
Сайыҥҥы сыралҕан куйаас мөлтөөн, Өлүөнэ өрүс үллэр дэбилгэн киэҥ мэнээлийэ көхсүттэн сөп-сөрүүн, сып-сымнаҕас салгын сабыта оҕуста. П. Ойуунускай
Ибил-дьибил биллэр итии салгын үрдэ. Күннүк Уурастыырап
△ Туох эмэ хамсыырыгар эбэтэр охсуутугар салгын хамсааһына, долгуйуута. ☉ Колебание воздуха при движении или столкновении кого-чего-л., воздушная волна. Массыына ааспыт салгыныгар саба оҕустардым
□ Эстии салгыныттан Бычков муостаны мүччү үктээн ууга түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Туохтан эмэ төрүттээх бүттүүн өй-санаа. ☉ Умонастроения общества, обусловленные чем-л., веяния
Алаас чараҥар бүгүн эрдэ Арыылаах кымыс сытыныы Сүрэхпэр биирдэ сайан киирдэ Сүүрбэһис үйэм салгына. С. Данилов
Биһиги дойдубут дьол мичээринэн мичээрдиир, сэбиэскэй норуот кыайыы салгынынан тыынар. Т. Сметанин
♦ Салгынна киллэр — туохха эмэ уларыйыыта киллэр, саҥа суолу тобул. ☉ Вносить новизну в какое-л. дело
Итинник балаһыанньаттан тахсарга бастакы салгыны биир идэлээх сойуус мунньаҕа киллэрбитэ. «Кыым». Салгыҥҥа көт — дэлби тэптэриллэн үлтүрүй. ☉ Взлетать на воздух, взрываться
Мин билэрбинэн уон аҕыс тимир суол эшалонун салгыҥҥа көтүппүппүт. ССХУо. Салгыҥҥа ыйан калька. — кыайан быһаарыллыма, олоххо кииримэ. ☉ Повиснуть в воздухе
Хомойуох иһин, салгыҥҥа ыйаммыт бачыым ити биир эрэ буолбатах. Г. Нынныров. Тыынар салгын — киһи олоҕун тыына, сүрүн кыһалҕа оҥосторо. ☉ Дело, представляющее для кого-л. насущный интерес
Суруйар киһи тыынар салгына диэн бэчээт буолар, тахсыар сөптөөх эрээри бэчээттэммэтэҕинэ кини айымньыта тууйуллан, иҥнэн-уостан хаалыан сөп. С. Руфов
◊ Салгын аала — көтөр аал, сөмөлүөт. ☉ Летательный аппарат с крыльями, самолёт, лайнер. Салгын ачыкыта — киһи хараҕа сааскы күн уотуттан, сырдыктан салгыннаан ыалдьыбатын диэн кэтэр хараҥа ачыкы. ☉ Светозащитные очки
Мин салгын ачыкылаахпын устубуппар, хараҕым саатан, симириктии түспүтүм. Н. Апросимов. Салгын дьаамата — сөмөлүөт көтөн иһэн аанньа уйдарбакка эмискэ аллара түһэн ылар туспа температуралаах салгыннаах сирэ. ☉ Воздушная яма
Сөмөлүөт салгын дьааматыгар түһэн ылла. Салгын кут көр кут II. Айыы ойууна кыыран үөһэ Дьылҕа тойоҥҥо Кутаахаан уонна Бычык Хантаха салгын куттарын үҥсүһүннэрэ таһаарбыт. Саха сэһ. I. Салгын түрүбүөгэтэ — өстөөх салгынынан саба түһүүтүн биллэрии. ☉ Воздушная тревога. Өстөөх сөмөлүөттэрэ чугаһаабыттарыгар салгын түрүбүөгэтэ буолла. Салгын уоспата эмт. — киһини тоҥорор-тиритиннэрэр, ымынахтаах, үксүн оҕо ыалдьар күүстээх ыарыыта. ☉ Ветряная оспа, ветрянка. Инкубационнай кэмин тиһэх 1–2 күнүттэн ымынах бүтэһик тахсыытыттан 5 күн ааһыар дылы салгын уоспата сыстыганнаах. ГЛ ЭИ. Салгыҥҥа сырыт — салгын сиэн туһанар курдук таһырдьа сырыт. ☉ Гулять на улице, быть на воздухе
Оҕонньор мэлдьи салгыҥҥа сылдьар. С. Ефремов. Салгынтан устуу — сири, аллара баары көтөр аппараатынан сылдьан түһэрэн ылыы. ☉ Аэросъёмка. Салгынтан устуу ньыматын хаартаны оҥорууга киэҥник тутталлар. Салгыныттан оҕут (салгынын да уйума) — ким-туох эмэ күүһүн олох уйума, тулуйума. ☉ Не устоять против кого-чего-л. по силе. Ити эн тулуспат тустуугуҥ, салгыныттан охтуоҕуҥ. Салгынынан сылдьыһыы — салгынынан, сөмөлүөтүнэн сылдьыһыы. ☉ Воздушное сообщение. Хоту оройуоннарга салгынынан сылдьыһыы эрэ баар
ср. кум. салкъын, уйг. салкин ‘прохлада’, бур. һалхин ‘ветер’

I
туохт.
1. Салгыны тыҥаҕар эҕирийэн ыл уонна таһаар. ☉ Дышать
Тыыннаххына, тыыныҥ сырылыысырылыы маҥан былаат буолан унаарар. Суорун Омоллоон
Ынаҕа …… буус гына тыынан баран, сытынан кэбистэ. М. Доҕордуурап
[Хаппыт Суруксут:] Тыыным хаайтарар, тыынаары гыннахпына сэбиргэҕим анньар. Күндэ
Үчүгэйиэн көҥүл сылдьар, Бу сир ийэ түөһүгэр көҥүл хаамар, Бу ыраас салгынынан көҥүл тыынар! Т. Сметанин
△ көсп. Салгый, саба биэр, билин (хол., сылаас эбэтэр тымныы салгынынан). ☉ Обдавать, овевать чем-л. (напр., тёплым или холодным воздухом)
Силиппиэн Харайдаанап күнү быһа сиилэс угуутугар үлэлээн, сылайа быһыытыйан, …… өссө да сып-сылааһынан тыынар кырдалынан дьиэлээн истэ. Софр. Данилов
Өлүү... аргыарынан тыынан Оҕолоох ийэҕэ сыылар. П. Тобуруокап
Сэтинньи маҥнайгы аҥаарынааҕы кэмнэр хаҕыс тыалынан тыыннылар, үрүҥ хаарынан үллүктэннилэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Бэйэҕиттэн таһаар, уһуур (хол., буруону эбэтэр паары — тугу эмэ этэргэ). ☉ Выпускать дым или пар (напр., о чайнике)
Саа, өрө кэҕийэн кэбиһээт, тунаархай буруонан төлө тыынар. Амма Аччыгыйа
Кыракый буор оһох уота улахан хардаҕаһы кыһыл тылынан сылайбыттыы салаан ылаыла, күөх буруонан тыынан быгыахтыыр. М. Доҕордуурап
Чаанньык үрүҥ паарынан тыынан, сыыгыныы тыаһыы турар. Улдьаа Харалы
3. көсп. Саҥар, эт. ☉ Говорить. Онуоха айыы аймахтара, күн улуустара эттилэр: «Э, дьэ, биэбэйбит! Эттэҕиҥ, тыыннаҕыҥ, саҥардаҕыҥ тоҕо баҕас одурууннааҕай эбитэй?» Ньургун Боотур
[Омуннаах Уйбаан:] Дьэ, бу эмээхсин тыла уһуктаммыт даҕаны доҕор. Киһини тыыннарымаары гынаҕын дуо? Н. Неустроев
Чэ эрэ, дэриэтинньик, тыына баҕалаан көр эрэ. Искин дэлби үктээн кэбиһиэм ээ. Эрилик Эристиин
4. көсп. Тугунан эмэ үлүһүй, улаханнык баҕаран, интэриэһиргээн туран дьарыгыр. ☉ Увлекаться чем-л., проявлять большой интерес, быть расположенным к чему-л.
Аан дойдуга биллэр ааттаах бөдөҥ учуонайдар наука тирээн турар боппуруостарыгар мөккүөрдэрин истэҕин. Онно туох барыта науканан тыынар. Бары наука интэриэһинэн олороллор. Н. Лугинов
Карловскай аата бу дьыалаҕа суоҕун суох да буоллар, таарыйа хайдах-туох олорорун, тугунан тыынарын көрөн ааһар тоҕо табыллыбат буолуой? В. Гаврильева
Ис сүрэҕиттэн сөбүлүүр үлэтэ …… киниэхэ кыайан көстүбэтэҕэ. Кини өйө-санаата, этэхаана спордунан тыынара. С. Федотов
♦ Биир тыынынан тыыналлар — бары биир санааны этэллэр, туохха эмэ толору сөбүлэһэллэр. ☉ соотв. в одну дуду дудеть (букв. одним дыханием дышат)
Бу сырыыга оҕолор бары биир тыынынан тыыннылар. Тэҥн. биир куолаһынан саҥар. Кыл бычык тыын көр кыл. Ыарыһах киэһэнэн бэргээн, кыл бычык тыынан барда. Балайда өр сүүрэммин кыл бычык тыынар буоллум. Муннунан да, айаҕынан да тыыммат көр мурун. Эмээхсин кулубалаахпын диэн кынчайан да көрбөт, муннунан да, айаҕынан да тыыммат. И. Гоголев
Онтон киэһэ оҕонньор муннунан да, айаҕынан да тыыммата. «ХС»
Оройунан тыыммыт — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр орой II). Ити оройдорунан тыынар одьунаастар курдук мин даҕаны уол оҕо аатыран сылдьыбытым күн бэҕэһээҥҥигэ дылы. Софр. Данилов
Өрө (үөһэ) тыын көр өрө. Маайа ааспыт олоҕун санаан, үөһэ тыынан ылар. Н. Якутскай
Таня хайдах эрэ холкутуйбуттук өрө тыынан ылла уонна суунан баран остуол аан орон диэки өттүгэр кэлэн олордо. М. Доҕордуурап
Настаа, маҥнай утаа куттанан баран, эмээхсин сэргэхсийбититтэн өрө тыыммыта. Н. Борисов. Тыын быһаҕаһынан тыынар — түргэн-түргэнник эппэҥнээн тыынар, бөтүөхтүүр (сүүрэн, хааман). ☉ Дышать с трудом (от быстрой ходьбы, бега), запыхаться
Мордосов кэпсээн бүтэриитэ, ийэтэ Варвара Николаевна тыын быһаҕаһынан тыынан директорскайга көтөн түстэ. Далан
Аҕата оҕонньор утаакы буолбат, тыын быһаҕаһынан тыынан, көхсүн тыаһа күрдүргээн бу умса-төннө түһэн татыгыраан кэлэр. Р. Кулаковскай
Өр-өтөр буолбатахтар, уолаттар тыын быһаҕаһынан тыынан, өрө мэҥиһэн кэлбиттэр. «ХС»
Уолугунан тыыммыт — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр орой II). Уолан киһи обургу — Уолугунан тыынна, Уһугунан дугунна, Оройунан оонньоото. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ама да кини бүгүҥҥү күнэ буолбутун, кырдьыбытын-буорайбытын, муҥу көрбүтүн, кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, уолугунан тыынан сылдьыбытын өйдөттө. Амма Аччыгыйа
Дьэ, өрө көрөн, уолуктарынан тыынан, хаҥыл ат курдук, халыан дьон... Н. Лугинов. Хабахха тыын — ончу саҥардыма, бэйэтин санаатын көҥүл этитимэ. ☉ Не иметь возможности свободно говорить, высказывать свои мысли
[Балбаара:] Саҥарба! [Сүөкүлэ:] Көр эрэ маны! Хотун баарына хабахха тыыныыһыкпыт дии. И. Гоголев. Этэн-тыынан турда көр эт-тыын I. Киһибит, саҥата суох бэйэтэ, дьэ этэн-тыынан турда ээ!
◊ Өрө (үөһэ) тыын — салгыны күүскэ эҕирийэн тыын. ☉ Вдыхать в себя воздух
Быраас, иһиллээри: «Үөһэ тыын», — диэтэ. Сайа тыын үрд., поэт. — эккин-сииҥҥин бүтүннүүтүн курдаттыы киирэрин курдук дуоһуйа, астына тыын (сибиэһэй салгынынан, туох эмэ, хол., сибэкки үчүгэй сытынан). ☉ Вдыхать что-л. с удовольствием, каждой клеточкой своего тела (напр., свежий воздух, аромат цветов)
Хонуу уутун, ынах түүтүн уонна киитин сыта былааһыктаах тыллан эрэр сэбирдэх, күөгэйэ тэлгэммит сибэкки, саҥа бытыгыраабыт күөх от сыттара, …… Симон этин-хаанын сааһын аахтара барытынан сайа тыынан киирэргэ дылылар. Л. Попов
Кини [харыйа] иннэлэрэ күндьыл мүөттээх салгынынан сайа тыыммыттара, хараан киэһэлэр чуумпуларын иһиллээбиттэрэ дуо? Күндэ
ср. др.-тюрк., тюрк. тын ‘дышать’
II
1. аат.
1. Тыыннаах харамайдар тыынар уорганнарынан тыҥаларыгар салгыны эҕирийиилэрэ уонна таһаарыылара (кислороду иҥэринээри уонна углекислай гааһы таһаараары). ☉ Дыхание
Муостара адаарыҥнаан, тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу өрө мэҥийэн кэлээт, …… тоҥуу хаарга тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
Тымныыта бэрдиттэн киһи тыына тута туман буолан бургучуйан тахсар. Н. Лугинов
Биһиги, быраастар, киһи олоҕун иһин кини тиһэх тыыныгар диэри охсуһуохтаахпыт. И. Федосеев
2. Тэмпэрэтиирэтэ хамсааһыныттан туохтан эмэ тахсар, илгийэр салгын. ☉ Пар
Үрэх тыына охсон, хаһыҥнаан хаалымтыа буолуо. М. Доҕордуурап
Муора тыына уорааннаах буолан оннооҕор сөтүөлээбэккин. ДФС КК
Кыһын обургу тымныы тыына күнтэн-күн кырыгыран-кыйыһыран иһэр. Амма Аччыгыйа
Үкэр куйаас тыына сырылаччы саккыраата. Суорун Омоллоон
Сарсыардааҥҥы сөрүүн салгын чэбдик тыына биллэрэ. И. Федосеев
3. Киһи-сүөһү, харамай тыыннаах буолуута олоҕо. ☉ Жизнь
[Сайсары:] Кэпсээн суох. Бу ханна бардыҥ, ити туоххун лиһиргэтэҕин? [Бокуом:] Бу диэки кэллим. Бу тыыным харабылын, саабын лиһиргэтэбин. Суорун Омоллоон
Чааһыҥ кэллэ да, [хотуурдаах хотун] хотуурунан тыыҥҥын быһа далайан кэбиһиэ буоллаҕа... Амма Аччыгыйа
[Абыраамап:] Биһиги тыыммытын көмүскэнээри эрэ сааланабыт-сэптэнэбит. Л. Попов
△ Киһи ис айылгыта, дууһата. ☉ Душа (человека)
Өссө кыыс арыйбыта Уол дириҥ дууһатын, Кини уйан тыынын, Аһыныгас сүрэҕин. Н. Харлампьева
Эн биһи кэпсэтиэх биир тыла суох — Сүрэхпитинэн, тыыммытынан өйдөһөн! Д. Апросимов
4. миф. Этэ-сиинэ суох, айылҕаны таһынан дьиктилээх күүс, иччи. ☉ Бесплотное сверхъестественное существо, дух
Куһаҕан тыын дьалбарыйдын диэн дьиэ, ампаар тоҥ муннуктарын буруонан арчылыыллар. А. Фёдоров
[Төрүт былыргы дьон] айылҕаҕа дьон курдук эрээри быдан модун күүстээх «тыыннар» олороллор, ол «тыыннар» чаҕылҕанынан тамнааттаналлар, тыалы түһэрэллэр дии саныыр буолбуттара. КФП БАаДИ
Булчут муораҕа киирэн мэлийэн хааллаҕына, кинини куһаҕан тыыннар илдьэ бардахтара дииллэрэ. Ю. Рытхэу (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ (хол., айымньы) саамай сүрүнэ, төрүтэ. ☉ Основа, суть, сущность чего-л. (напр., произведения)
Ити кини бастакы кинигэтэ буолан дуу, кинигэтин тыына барыта таптал уонна уодаһын, эрэл уонна муунтуйуу, эдэрдии сайаҕастык уонна көнөтүнэн төлкөлөөһүн былааһыктааҕа. «ХС»
Испэктээк тыынын бүтүннүүтүн Бэйиэт уобараһа сүгэр. «Кыым»
△ Киһи олох олороругар, тыыннаах буоларыгар саамай сүрүн суолталаах туох эмэ (хол., сахаларга — ынах сүөһү). ☉ Что-л., имеющее важное значение для обеспечения жизнедеятельности человека (напр., для якутов — крупный рогатый скот)
Сүөһү биһиги баайбыт, аспыт, быһата, тыыммыт. Е. Неймохов
[Даарыйа эмээхсин:] Бэйэбит оҕобут диэн, ити бэстилиэнэй тыыммытын [түүлээҕи] эйиэхэ туттарар быһыыбыт ээ, сэгэриэм. Күндэ
Ас киһи тыына, Үөһээ Сырдык Айыылар киһиэхэ ыыппыт бэлэхтэрэ буолар. В. Кондаков
6. көсп. Туох эмэ (хол., саас) буолаары гыммытын, чугаһаабытын сибикитэ, билгэтэ. ☉ Примета, предвестие чего-л. (напр., весны)
Ити быыс кэм этэ: дэлэй олох тыына саҥа биллэн эрэрэ. Далан
Манчаары чуҥкуйбут, тулаайахсыйбыт сүрэҕэр олох, таптал тыына кый ыраахтан ил гына илгийэр. И. Гоголев
Илинтэн арҕаа хас килэмиэтири бардахтарын ахсын алдьархайдаах сэрии амырыын тыына ордук биллэн испитэ. Софр. Данилов
2. даҕ. суолт. Сүрүн, тутаах суолталаах, төрүт. ☉ Главный, решающий, основной
Муҥ саатар, кыратыттан иннэ-сүүтүк, чэй-табах, улаханыттан саа сэбэ курдук тыын табаардары бырахтара сатыам. Болот Боотур
Ити уочаркаларга кини оччотооҕу тыа сирин саамай тыын боппуруостарын ылара уонна олорго ааҕааччылар болҕомтолорун түмэ тардарга кыһаллара. КНЗ ТС
Сиэссийэҕэ өрөспүүбүлүкэ олоҕор тыын суолталаах боппуруостар көрүллүөхтэрэ. «Кыым»
♦ Биир тыынынан көр биир. Ойуун табаҕын тардан бүтүүтүгэр кутуруксут чорооҥҥо кымыс аҕалан биэрбитин биир тыынынан биэстэ-алтата омурдан киллиргэтэн баран, оргууй аҕай олбоҕор тиийэн олорунар. Күннүк Уурастыырап
Биэс биэрэстэ сири уһаппакка-кэҥэппэккэ биир тыынынан сатыы быһа охсон кэбистэ. Н. Заболоцкай
Маннык ахсаан чабырҕаҕын биир тыынынан ким төһө элбэҕи этэригэр куоталаһа оонньооһун буолара. Дьүлэй Бүөкээн. Куһаҕан тыын (абааһы) буулаабыт — кими эмэ ыарыы булан баран арахпат, ким эмэ наар ыалдьан тахсар. ☉ Пристать к кому-л., засесть в ком-л. (о болезни — букв. чёрт (злой дух) преследует). Оҕонньор эрэйдээҕи куһаҕан тыын буулаабыт
□ [Баһыыкка:] …… кыыспытын Абааһы буулаабыт, Ойууну ыҥыран, Дьалбыта тардыахха. Суорун Омоллоон
Нууччаны абааһы буулаабат, нуучча нуучча ыарыытыгар эрэ ыалдьар буоллаҕа дии. Болот Боотур
Кыл тыынынан — кыл тиэтэлинэн (көр кыл). [Кыргыттар] кыл тыыннарынан сыыһа-халты аһаат, үлэлэригэр тэбинэллэрэ. Г. Колесов
Оҕонньор аны өй булан төттөрү түһүө, ыыталыа суоҕа дии санаан, оҕолор кыл тыыннарынан хомунан, таба буута быстарынан ойутан хааллылар. С. Никифоров
Уһун Баһылай, ойоҕор кэлэн кыл тыынынан чэйдээт, кыһыллар эккирэтэн иһэллэрин Силиппиэн этэрээтигэр баран тыллаабыта. А. Бэрияк
Суон тыын, халыҥ тыын нор. айымнь. — үрүҥ (хара) тыын диэн курдук. [Айыы Дьураҕастай бухатыыр:] Дьэ, убайдаах эдьиийим! Эһиги эппит тылгытыттан туоруом суоҕа. Халыҥ тыыммын харыйдаатыгыт, суон тыыммын толуйдугут. Саха фольк. [Айыы Умсуур эдьиийим!] Дьэ, ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын баар буол! Суон тыын толуура, халыҥ тыын хардайа буол эрэ! Ньургун Боотур
Сыккырыыр (суккуруур) тыына эрэ көр сыккыраа. Сеня ийэтэ сөтөл буолан, суккуруур тыына эрэ сылдьар. Н. Босиков
Маайа сүрдээх өр уһуннук сатыы хааман …… Дьокуускай куораты суккуруур тыына эрэ булбута. «ХС». <Сырдык> тыынын толук уурар — ким, туох эмэ туһугар олоҕун биэрэр, өлөр. ☉ Принести в жертву свою жизнь
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, кыргыттара …… аан дойду сэриилэригэр төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Таптыыр оҕотун тэҥнээҕэ: Кини кэскилин туһугар Тыынын да толук ууруоҕа. С. Данилов
Өрүһүллүбүт, быыһаммыт махталлаах норуот Ийэ дойдуларын туһугар тыыннарын толук уурбут саллааттар кэриэстэрин умнубат. «Кыым». Тыыммар (дууһабар) өһүм суох — тыыннаах сылдьыахпын баҕарабын; өлөр кутталга киирэн биэрбэппин. ☉ Я не хочу умереть; я не пойду на смертельный риск (букв. я не враг своей душе)
Бэйэ тыыныгар бэйэ өһө суох (өс хоһ.). Бэйэлээх бэйэм тыыммар өһүм төрүт суохха дылы. В. Скрябин. Тыыммын уолдьаһыннар- да — өлөрө сыста. ☉ Чуть не убил. Бу киһи холуһун, тыыммын уолдьаһыннараары гынна. Тыына-быара хаайтарар — туохтан эмэ (хол., тугу да гыммат буолууттан) тэһийбэт-тулуйбат. ☉ Испытывать тоску, изнывать (напр., от безделья). Тугу да гынара суоҕуттан тыына-быара хаайтарда. Тыынабыара ыгыллар — 1) туохтан эмэ ыксыыр, ыгылыйар (хол., куттанан). ☉ Испытать чувство безысходности, запаниковать (напр., от страха)
Тогойкин иэнэ тымныйталаан ылла, баттаҕа адаарыҥныы хамнаан, бэргэһэтин өрүтэ сүкпэхтииргэ дылы гынна, тыына-быара ыгылынна. Амма Аччыгыйа
Болугур оҕонньор үйэлээх сааһыгар хаста-хаста буурҕаҕа ылларда, хаар анныгар сытта, өлө сыста этэй! Ол тухары, бу бүгүҥҥү курдук, кини тыына-быара ыгыллыбыта суоҕа. Н. Якутскай
Айан киһитэ көхсө кыараҕастыйан, тыына-быара ыгыллан барда. Н. Заболоцкай; 2) тыына-быара хаайтарар диэн курдук
Киһи тыына-быара ыгыллыах, бадыкыбүдүкү киэһэтэ эргийбитэ. Күннүк Уурастыырап
Тугу да үлэлээбэккэ, таах олороруттан тыына-быара ыгыллара. Н. Якутскай. Тыына-быара ыксыыр — туохтан эмэ (хол., ыарыыттан, куйаастан) ханна да барыан, хайдах да буолуон билбэт буолбут. ☉ Изнемочь (напр., от болезни, жары)
[Кэтириис:] Сүөдэр, ороммор илдьэ тарт, тыыным-быарым ыксаата. А. Софронов
Күнүс олус куйааска, бырдахха, сүөһү ордук тыынабыара ыксыыр бириэмэтигэр, Доропуун оҕонньор сүөһүнү сөрүүн сиргэ хорҕотон, сынньатан абырыыр. Н. Заболоцкай
Тыына-быара ыксаабыт [муус көтөҕөн иһэр] Хачыгыр көтөн түһэн дьиэ ортотугар тиийэн эрдэҕинэ, били аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ. Эрилик Эристиин. Тыына быһынна (тымныйда) кэпс. — өллө, суох буолла. ☉ Умереть, скончаться
[Ол курдук] Тыһыынчанан суол омук Тыына тымныйбыта баар үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Мотуона испиискэтин хаатын] тыына быстаары аҕай сытан, кырдьаҕас эбэтигэр саҥата суох туттаран кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Муҥнананмуҥнанан баран нөҥүө күнүгэр оҕо тыына быстыбыта. Болот Боотур. Тыына ыараабыт (күлүгэ хараарбыт) кэпс. — киһини өлөрөн ыар көрүҥнэммит; ханнык эмэ ыар айыыны оҥорон санаатыгароноотугар таһаҕас оҥостубут. ☉ соотв. камень на душе
Миигин да өлөрөн ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа... Дьөссө тыыныҥ ыарыа, күлүгүҥ хараарыаҕа. Ньургун Боотур
Үтүөҕэ тиксиэҥ суоҕа, Хата, Тыыннааҕы быстахпына, Тыыным ыарыа, Күлүгүм хараарыа. А. Софронов. Тэҥн. тымныы (хараҥа) күлүктэн. Тыына эрэ баар — арыычча тыыннаах эрэ. ☉ Едва жив. Оҕонньор эрэйдээх тыына эрэ баар. <Сыккырыыр> тыына эрэ орто — улаханнык ырда-быһынна, нэһиилэ тыыннаах эрэ хаалла. ☉ Сильно истощиться, едва остаться в живых
[Туртас] кытыыны былдьаһа сатаахтыыра да, күүһэ-күдэҕэ бараммыт, сыккырыыр тыына эрэ ордон иһэр быһыылааҕа. И. Федосеев
Уолаттар ийэлэрин булан өрүһүйэ барбыттар да, аараттан сыккырыыр тыыннара эрэ ордон, төннүбүттэрэ. И. Данилов
Тыын былдьаһыга (былдьаһыыта) көр былдьаһыы. Тыынар тыыннаах тыын былдьаһыгар куотар, Ханна эмэ хаспаҕы булан саһар. С. Данилов
Атым аны тыын былдьаһыгар ууга баттыа диэн дьиксинэр. С. Дадаскинов. Тыын быстарынан (быстыаҕынан) — улахан ыксалынан, тиэтэлинэн. ☉ В крайней спешке
Хайа, бэйэлэрэ даҕаны тыыннара быстарынан сылдьаллар ини. Д. Таас
Аттарым эрэйдээхтэр тыыннара быстыаҕынан …… ыстанан кэбистилэр. В. Башарин
Арай …… эбэм уҥа сыһыыны хайыы-үйэ ортолообут. Биһиги кини кэнниттэн эмиэ тыын быстарынан ыстаммыппыт. Д. Васильев. Тыын быһаҕаһынан тыынар — аҕылыыр, бөтүөхтүүр (тугу эмэ олус түргэнник, ыксыы-ыксыы оҥорон). ☉ Запыхаться (делая что-л. поспешно, торопливо)
«Оо дьэ, күүс эһиннэ... Өллүбүт!» — Дьэкиим, тыын быһаҕаһынан тыынан, быстах-быстах саҥарара иһилиннэ. Д. Таас
Балбаара ыаллара саһан сытар бүтэҥи сыбар тыаларыгар тыын быһаҕаһынан тыынан биир оҕонньор тиийэн кэлбитэ. Б. Лунин (тылб.)
Тыын киллэрдэ көр киллэр. Ньургуһун тыын киллэрэн, илиитин хамсатан баран эмиэ нам барар. Суорун Омоллоон
Балбаара сарылаабытынан сиргэ сууллан түһэн өр соҕус талбаара сытан баран, тыын киллэрэн ыҥырҕаан ытаан барда. Эрилик Эристиин
Томмот хаста да өйүн сүтэрбитэ. Ону тыын киллэрэ-киллэрэ, дьүһүлээбиттэрэ. «ХС». Тыын көһүттэн түөлбэ. — быстаран, хоргуйан өлөөрү олорор киһи эбэтэр ыал туһунан этэллэр. ☉ Оголодать, изголодаться (о человеке, семье)
[Куба] ааттаһардыы тоҥхолдьуйа-тоҥхолдьуйа утары хайыспытыгар …… сах сиэтин, манан да уһуннук тыын көһүттэр биллибэт дии санаат, туран кэлбитим. ИИА К
Тыынын салҕаа көр салҕаа. Бөрө, айаҕа таптаран өлөөрү да сытан, Тыынын салгыы кэлбит булчуттан Кутуругун купчутан ааттаспат, Аһыытын килэтэр, суоһурҕана көрсөр! И. Гоголев
[Хандыы:] Биир биэбит маска түспүтүн бэҕэһээ тыынын салҕаатыбыт. А. Фёдоров
Дьон сонно тута, ураҕастарын быраҕаат, быһахтарын оруу-оруу, дөйүтүллүбүт муҥнаахтары [табалары] тыыннарын салгыы охсон тэл мастарга соһоору сырсан кэллилэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Тыынна салҕаа көр салҕаа. [Сэллик атыыһыт] аҕыйах манньыатынан тыын салҕаныах айылаах, күн тура-тура иэстэрин ирдээн, тэлиэгэлээх атынан куораты биир гына айаннатан таҥкынатара. Н. Лугинов
[Сыа хаар] Көтөргө-сүүрэргэ Күүстээх тымныыга Көмүс ньээкэ уйа буолар, Тымныынан аҥылыйбытын иннигэр Тыын салгыыр, абырал буолар. И. Федосеев. Тыын сирин таарыйтарбыт — өлөрдүү бааһырбыт. ☉ Быть смертельно раненым (букв. у него задето жизненное место). Тайах тыын сирин таарыйтарбыт. Тыын сирэ — кыыл эбэтэр киһи тыыннаах буоларыгар сүрүн суолталаах уоргана. ☉ Жизненно важный орган (животного, редко — человека)
Эмээхсин, сонньуйаат, кэпсээтэ: «Мин уолум ньыгыл таас кэриэтэ. Сэгэрим хонноҕун анныгар Арай биир сымнаҕас, тыын сир баар». И. Гоголев
Тыын сиригэр таптарбын диэн чыыбыспын тардан кэбиспиппэр, часкыйбытынан ыстанан турбута, иккиһин ыппытым — умса баран түспүтэ. ВА ИиТ
Сиэгэн …… тайахха үрдүгэр ыстанан, дириҥник батары харбаан тыҥырахтарынан кытаахтаат, били ыстаал бөҕө тиистэринэн туппут кыылын тыын сирин — моонньун, сүнньүн быһа кэрбиир. «ХС». Тыын таһаарбакка — кыратык да ордорбокко (эс, суох гын). ☉ Без остатка, подчистую (уничтожать)
Бу алааска куобах үөскээри гыннаҕына, тыын таһаарбакка, бултаан эһэн кэбиһэллэр. ГНС СТСДТ. Тыын толуга — быыһанаары толук, сиэртибэ курдук бэриллэр туох эмэ. ☉ Жертва ради спасения жизни. Бэйэ мэнньийиитэ буолбут, Тыын толуга буолбут Үстээх хаардаах Хара дьаҕыл атыыры Үтэйэн иһэбин. Саха фольк. Тыын тыыҥҥа харбас — тыыннаах хаалаары тугу да оҥороргун кэрэйимэ. ☉ Идти на всё ради спасения своей жизни
[Бииктэр:] Туох гынаары кини кэлтэччи биһи сүрэхпитигэр быһахтанарый, синэ-биир — тыын тыыҥҥа харбас — Дьууру сайылаан кэбиһиэх! Суорун Омоллоон
Сэрии сокуона кытаанах — «тыын тыыҥҥа харбас» диэн ол буоллаҕа. Далан
Купуулар туттахтарына, биһигини аһымматтара чуолкай, онон тыын тыыҥҥа харбас. Е. Неймохов. Тыын хорбох — таах сибиэ, халтай, туһата суох. ☉ Зря, напрасно (букв. в ущерб духу, энергии)
Ээ, [тыраахтар чүмэчитин ыла барбыт уол] кэлэрэ чугаһаабыта буолуо. Бостуой, тыын хорбох... Р. Кулаковскай. Тыын ук — 1) туохтан эмэ (хол., ыалдьан, аччыктаан) ыксаабыт, муҥур уһукка тиийбит киһиэхэ көмөлөс, быыһаан ыл. ☉ Помогать, спасать кого-л., попавшего в беду (букв. вложить жизнь)
Иэдэйиэх киһини Иккис күн, киэһэлик, Дьонноро кэлэннэр Тыын уган тураллар. С. Данилов
Куличкин …… төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн аччыктаан быстарбыт табаарыстарыгар тыын укпутун туһунан кэпсиир. Н. Тобуруокап
Ыарыы буулаан, санааҥ түһэр, Ыраас күнүҥ саппаҕырар. Арай маннык мүнүүтэҕэр Амарах эмчит тыын угар. С. Спиридонова; 2) тугу эмэ ханнык эмэ (үксүгэр саҥа) ис хоһоонноо, саҥардан биэр. ☉ Вносить во что-л. новое содержание
Ойуунускай саха литературнай тылын байыппыта, онуоха кини ийэ тылтан бэл сорҕото умнуллан, эргэрэн эрэр өттүлэрин кытта сатаан туһанан, ол тылларга саҥа тыын укпута. Н. Заболоцкай
Биһиги хуорбутун сүнньүнэн торумнаабыппыт, дьардьаматын эрэ бэлэмнээбиппит. Онон билигин кинини симиэхпитин-киэргэтиэхпитин, тыын угуохпутун, мөссүөннүөхпүтүн, уобараһын айыахпытын наада. АҮ
Биһиги суруйааччыбыт Юрий Чертов айымньытыгар, чуолаан, Хотугу сиргэ дьон кэлэн олохсуйуута, ол сири баһылааһына, уларыта тутуута, саҥалыы тыын уган биэриитэ көрдөрүллэр. «Кыым». Тыыныгар топпут түөлбэ. — тыын быһаҕаһынан тыынар диэн курдук. Эмээхсин эрэйдээх, оҕолору сырса сатаан, тыыныгар топпут. Тыыныгар тур (тиий) — кими, тугу эмэ өлөр. ☉ Лишать жизни, убивать кого-л.
Өскө кыайан куоппатахпына, ити дьиикэй тутатына тыыммар туруо. Р. Кулаковскай
[Таабылап:] [Өлөксөөс] аҕатын дьарыйбыппын биллэҕинэ, түүлэ-битэ да суох, кырдьык тыыммар турар киһи буолуо. Н. Туобулаахап
Харчылаах дьахтар диэннэр талыахтарын, кырбыахтарын, биитэр тыыныгар туран баран кистиэхтэрин да сөп. «ХС». Тэҥн. тыынын быс. Тыын ыл — кыратык сынньана, уоскуйа түс. ☉ Перевести дух, передохнуть, отдышаться
Кыратык тыын ылаат, Эмиэ үҥэн барара, Кыччыгыйдык сыҕарыйаат, Эмиэ сыта түһэрэ. Күннүк Уурастыырап
Мин кыратык тыын ыла түһээт, эмиэ киһибин соһоору оҥостон эрдэхпинэ талах быыһыттан биир киһи утары сүүрэн кэллэ. С. Никифоров
[Ыттар] бастакы уохтарыгар наһаа омуннаахтык түһэн күүстэрэ тахсан хаалааччы, ону тыын ыллара түһэр үчүгэй буолар баҕайыта. С. Тумат. Тыынын атыылыыр кэпс. — ким, туох эмэ туһугар тугу да оҥорорун кэрэйбэт, туохха барытыгар сөбүлэһэр. ☉ соотв. продавать душу кому-л.
Ийэ барахсан оҕо иннигэр бу курдук тыынын атыылыыр. Эрилик Эристиин. Болот, төһө да тыынын атыылаан туран мииннии-оттуу сатаатар, Огдооччуйаны кыайан өрүһүйбэтэҕэ. Н. Заболоцкай. Тыынын биэрэр — олохтон туоруур, өлөр; туох эмэ туһугар олоҕун сиэртибэлиир (үксүгэр кыргыһыыга сылдьан). ☉ Умереть, скончаться; жертвовать жизнью во имя чего-л. (обычно на поле боя)
Наада кэлиэ — Дойдукам, Тыыммын биэриэм Эн тускар! Эллэй
Аҕаларбыт сэриигэ сэргэстэһэ кэриэтэ сылдьан сырдык тыыннарын биэрбиттэрэ. Н. Габышев
Мин аҕам сэттэ уон иккис сааһыгар диэри хаһан да ыалдьыбатах бэйэтэ биир күн аһаабыт кэннэ, ороҥҥо өйө суох охтубута, ол кэннэ, биир күөс быстыҥа буола илигинэ таҥараҕа тыынын биэрбитэ. УАЯ А
Тэҥн. олоххун биэр. Тыынын (тыыҥҥын) былдьаһар көр былдьас. Тыын былдьаһа сытар киһини утары көрөр диэн баар — итини тулуйуохха наада. Күрүлгэн
Баһылай адьас мөлтөөн, тыынын былдьаһан чиччигинээтэ уонна аргыый мас төрдүгэр уйуттумуна түһэн барда. «ХС»
Тыынын быс көр быс. Бу дойдуга киһи тыынын быһаары кэтээччи-манааччы эрэ элбэх: буурҕа, аас-туор олох, муора үрүҥ эһэтэ, торҕон бөрө үөрэ. Н. Якутскай
«Бачча сыл тухары көлөһүммүн босхо сиэбитин үрдүнэн, аны тыыммын быһара хаалбыт эбит буоллаҕа», — диэн баран, киһим саҥата суох бөтөн барда. Н. Заболоцкай
Өстөөх …… сүүһүнэн тыһыынча киһи хаанын тоҕор, тыынын быһар. «ХС»
Тэҥн. тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа). Тыынын иһиллээ көр иһиллээ. Дьэ, хайа түргэнинэн, бу Айаал ороспуонньугу, сир да анныгар буоллар ситэн, …… тутан аҕала охсуҥ, тириитин тэнитиэхпин, тыынын иһиллиэхпин, тымырын баттыахпын. Суорун Омоллоон
Аны мин истэрбэр Глаша туһунан ону-маны саҥарыаҥ да, тыыҥҥын иһиллиэм. Л. Попов
Тэҥн. тыынын быс. Тыынын тарт — тыыныгар тур (тиий) диэн курдук. [Уот Уһутаакы:] Уой да, тойон убаккаам! Тахса охсон тыынын тардыый! Суорун Омоллоон
Эһигини аллара таҥара дьиэтин таһыгар, ыстаапка илдьэбит. Онно дьону хайдах кэбилээбиккит курдук бэйэҕитин кэбилээн туран, тыыҥҥытын тардыахпыт. Эрилик Эристиин
Айыы тойон таҥара, тылбын иһит. Ньукуус уола Тимэппий — тыыннаах абааһыны, Уоһук кыыһа Өрүүскэ дэриэтинньиги тыыннарын тарт! Күндэ. Тэҥн. тыынын быс. Тыынын таһаарар — тугу эмэ гынан (хол., ытаан) мунньуллубут кыһыытын-абатын, муунтуйбутун таһаарар, санаатын, чэпчэтэр; дуоһуйуор диэри кимниин эмэ кэпсэтэрипсэтэр. ☉ соотв. отвести душу
Мин ийэбин хомоттум — төрүт да кэпсэтэр киһи баҕалаах буолан олорор эмээхсини күлүү гынан сыыстым дии саныыбын уонна кэпсэтэн, муунтуйбутун аһаран, тыынын таһаарабын. Далан
Сахаар оҕонньор билигин даҕаны …… дьыл баһыгар-атаҕар хайаан да тыынын таһаара, чэпчии-сэргэхсийэ, кэргэнин уҥуоҕар тиийээччи. В. Яковлев
Кыысчаан сылтан ордук кэмҥэ ыар баттык гыммыт санаата чэпчиэр, тыынын таһаарыар диэри күүскэ ытаабыта. И. Федосеев
△ Хас да күн устата тэптэн туран тыалыран, силлиэрэн баран уоскуйар, налыйар (күнү-дьылы, халлааны этэргэ). ☉ Проясниться, успокоиться, побушевав в течение нескольких дней (о погоде)
Тоҕус күн хачааллаан, Тоҥорбут бу халлаан Дьэ тыынын таһаарда, Дьэҥкэрдэ, ылаарда. Болот Боотур
Үнүр түүннээх күн тухары силлиэрбит халлаан чуумпуран, тыына тахсан баран, аны, түүннээх күн хаардаан намылыппыта. В. Яковлев
Сир-дойду чэмэлийэ сырдаата, киэҥ халлаан тыына тахсан, киэлитэ кэҥээн, киһи хараҕа саатар саҥа түспүт ыраас хаара кылбааран сытта. С. Никифоров
Тыынын тымныт — тыыныгар тур (тиий) диэн курдук. Элбэх киһи тыынын тымныппыт баҕайы. Тэҥн. анараа дойдуга атаар, баһын хатар, буору уоптар, ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт), күн сириттэн (күнтэн) сүтэр, өбүгэлэригэр ыыт, сиһин үөһүн быһа тарт (үктээ), тыынын быс, тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа), тыынын тарт, умса (умсары) уур, үрүҥ күнтэн сүтэр. Тыынын уһат — тыынна салҕаа диэн курдук. Күн ийэм, Күөмэйбин көлдүөрүт, Тыыммын уһат, Тылбын сымнат! А. Софронов
Саханы тыынын уһаппыт, бу уһун тымныы кыһыннаах сиргэ олохсуйарыгар көмөлөспүт сүөһүнэн Дьөһөгөй оҕото — саха сылгыта буолар. В. Кондаков. Тыыҥҥар тот түөлбэ. — 1) тыыныҥ хаайтар, аҕылаа, боптор. ☉ Страдать одышкой, задыхаться. Хайа, тыыҥҥар тотон олороохтуугун дуу?; 2) ыксаа, тиэтэй. ☉ Торопиться, спешить
Тохтоо, бэйи, олус тыыҥҥар тотума. Тыыҥҥар турун кэпс. — бэйэҕэр тиийин диэн курдук (көр бэйэ). Ол киһи тыыныгар турунан өлбүтэ. Тыыҥҥын (кэтэн) манан көр манан. «Адьас тыатааҕы оҕонньор уораҕайын үрдүгэр сылдьар курдук санан, — Уһун Лэппиэрэй уолун эмиэ такайан барда, — хара тыа харахтаах, хонуу сир кулгаахтаах: тыыҥҥын манана сырыт». Л. Попов
[Тииҥ Мэйии] киһиэхэ көмөлөһөрдөөҕөр бэйэтин тыынын мананара. Г. Угаров. Тыыҥҥын тэскилэт — улахан иэдээнтэн, өлүүттэн тугу да быраҕан туран куот, быыһан. ☉ Спасаться бегством от беды, смерти
Хас да сүөһү өлө сытар, биир ат кэлин сотото тостон баран, тостубутуттан алларааҥҥытын онньоҕунан барбыт этэрбэс курдук онньоччу үктэнэ-үктэнэ, тыын тэскилэтэн куотаары тула эргийэ сылдьар. Эрилик Эристиин
[Бандьыыттар] табаларын, наарталарын, астарын-үөллэрин, саппаас сааларын барытын хаалларан, тыыннарын эрэ тэскилэттилэр. ВНГ ГОПХ
Кинини уҥуох тутуохтааҕар Киргиэлэй бэйэтин тыынын нэһиилэ тэскилэтэн турар. «ХС»
Үрүҥ тыыммын өллөйдөө көр өллөйдөө. Хара тыыммын Харыйдаан хаххалаа, Үрүҥ тыыммын өрүһүйэн өллөйдөө! П. Ойуунускай
Үрүҥ тыын өллөйө көр өллөй II. Өйдүүр инигин, били эн биһи Өлөртөн саспыт тааспытын Биһиэхэ иһэн, киниэхэ түһэн Буулдьа чаһырҕаан ааспытын. Оччоҕо үрүҥ тыыммыт өллөйө, Хара тыыммыт харыһыга Буолбут курдуга, үрдүү үллэйэр, Буордаах тааспыт боһомото. И. Эртюков
«Үтүөнү үтүөнэн боруостуох буолларгын, мин эйигин ол эккирэтэн иһэр тоҕус аттаах дьонтон быыһыам этэ», — диир оҕонньор үрүҥ тыын өллөйө буолаарай диэн. Л. Габышев. Үрүҥ тыынын өрүһүй фольк. — кими эмэ улахан иэдээнтэн, өлөр өлүүттэн быыһаа. ☉ Спасать кого-л. от гибели, спасать чью-л. жизнь (букв. белое его дыхание спасать)
«Ол тоҕо кэллиҥ?» диэтэххинэ — эн үрүҥ тыыҥҥын өрүһүйэ, халыҥ тыыҥҥын халхалыы кэллим. Ньургун Боотур
Алдьархайга түбэспит Айыым аймахтарын Үрүҥ тыыннарын өрүһүйэн көрбөккө эрэ Төннөрүм аата диэн суох! Суорун Омоллоон
[Эдэр ойуун — Дыгыҥҥа:] Дьэ биһиги кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. «Чолбон». Үрүҥ (хара) тыын — киһи олоҕо. ☉ Жизнь (человека)
Хара тыыммын Харыйдаан хаххалаа, Үрүҥ тыыммын Өрүһүйэн өллөйдөө! П. Ойуунускай
Оҕоҥ үрүҥ тыынын субу илиибэр тутан турабын. Күндэ
[Эдэр ойуун — Дыгыҥҥа:] Дьэ, биһиги кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. «Чолбон». Хара тыыммын харыстаа фольк. — өлөртөн быыһаа, абыраа. ☉ Защищать, спасать кого-л. от смерти, гибели (букв. чёрное дыхание моё защити)
Хара тыыммын харыстаа, үрүҥ тыыммын өллөйдөө! Саха фольк. Субу дьорҕоот дьоннорунан Чурумчукуга Чупчуруйдаан үрүҥ тыынын өллөйдүүр, хара тыынын харыстыыр сурук суруйбут эбит. Эллэй
◊ Тыына кылгаата (тыынара кылгаата) көр кылгаа
[Местников] кислородунан тыынан сытар эбит. Онтукатын араардар эрэ, муннун төбөтүгэр, уостарын тулатыгар күөхтүҥү күлүктэр көбүтэлээн тахсаллар, тыына кылгаабытынан бараахтыыр. Амма Аччыгыйа
Онтон улам ыраатан истэхтэрин аайы, тыыннара кылгаан, көлөһүннэрэ сарт түһэн барбыта. А. Сыромятникова
Маҥнай ыалдьааччы үлэлии үөрэммит үлэтиттэн ордук илистэ сылайар буолбутун итиэннэ күүскэ хамсаннаҕына (түргэнник хаамтаҕына, кирилиэһи дабайдаҕына) аҕылыырын, тыына кылгыырын бэлиэтиир. АВД РОХ. Тыын ат (таба) — суһал сырыыга анаан сылайбыт миҥэни солбуйар саҥа, сэниэлээх миҥэ (ат, таба). ☉ Ездовой или упряжный скот (конь, олень) на замену выдохшегося для выполнения срочного дела
Онно Сутуруоха төрдүгэр кинини билсэр биир баай эбээн тыын табалары бэлэмнээн олорор буолуохтаах. Болот Боотур
Ньукулаас, илин дал кэтэҕэр тыын аты бэлэмнээн турабын. А. Бэрияк
Кинээс кинээһи хайаан дьүүллүө баарай, инньэ гынан били хаһаахтарга ас-таҥас уонна эттээх тыын аттары биэрэн, Дьокуускай куоратыгар тэрийэн ыыппыта үһү. ФГЕ СТС. Тыына уһаата — 1) аҕылаан, эппэҥнээн баран холкутук тыынан барда. ☉ Начать дышать ровно, выровнять дыхание
[Ат] Үөрэммит сиригэр, Үүммүт салгыныгар Тыҥата кэҥээтэ, Тыына уһаата. П. Ойуунускай; 2) холкутуйа, кыратык уоскуйа түстэ (хол., улахан ыарыһах ыарыытын тииһигин кэмигэр). ☉ Успокаиваться, получать временную передышку от чего-л. (напр., от сильного приступа болезни)
Саһыл ааһа көтөр, куобах төттөрү ыстанар. Ол аайы куотааччы тыына уһуур, эккирэтээччи эрэйэ элбиир. Амма Аччыгыйа
Өс киирбэх, онтон ыла сыыйа-баайа тыына уһаан, ыарыыта намыраан үтүөрэргэ барбыт. «Чолбон». Тыына (тыына-быара) хаайтарар — тыынарыгар салгына тиийбэт. ☉ Дышать с трудом, задыхаться
[Хаппыт Суруксут:] Тыыным хаайтарар, тыынаары гыннахпына сэбиргэҕим анньар... Күндэ
Тибиэт үрдүк хайаларын салгына убаҕас, кислорода аҕыйах буолан киһи мэйиитэ эргийэр, тыына хаайтарар, аҕылыыр, баһа туох да сүрдээхтик ыалдьар. Х АаКА. Тыын былдьаһыга — тыынар тыыннаах өлүөн иннинээҕи туруга. ☉ Предсмертная агония. Оҕонньор тыын былдьаһыгар сытаахтыыр
ср. др.-тюрк., тюрк. тын ‘душа; дыхание’

I
туохт.
1. Туох эмэ аһылларсабыллар сабыытын, хаппаҕын арый. ☉ Открывать, раздвигать ту часть чего-л., которая открывается и закрывается
Дьахтар чуулаанын айаҕын аспыт, өҥөйөн көрөн турбут. Саха фольк. Бар, тахсан, ампаары аһаҥҥыт, туох сыаналаах өттүн илдьэр гына бэлэмнии туруҥ. Эрилик Эристиин
Николай Семенович аан тардарын туппутунан туран хаалла. Ааны аһан иһэн сабан кээстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Туох эмэ ыпсыһа, кэлимсэ сылдьарын араар, арый. ☉ Разомкнуть, раскрыть что-л. сложенное, сомкнутое. Кыыс зонтигын аста
□ Сарсыарда туох эрэ илиитин илибирэппитигэр киһи хараҕын аспыта, кыыһа кэлэн уһугуннара турар этэ. Н. Заболоцкай
Кэмбиэрин аһарын кытта «Күндү Таня, дорообо!» диэн тыл сүрэҕин даҕайбытынан киирдэ. М. Доҕордуурап
Михаил Иванович хараҕын аһаат, түннүгүнэн хоһун иһигэр тыкпыт күн сырдыгыттан симириктии түстэ. Н. Лугинов
3. Туох эмэ бүөтүн, ыга хаппахтаммытын арый. ☉ Раскупорить, распечатать что-л. Дьоно бааҥканы аһан баран, биирдии быһыы килиэби ылаллар. Н. Якутскай
Кубаров биир бытыылка портвейны аһан мадьыктаһар. Софр. Данилов
4. Хатааһыннааҕы арый. ☉ Отпирать, отмыкать что-л. запертое
[Дэһээтинньиктэр] кэлэннэр, хаайыы дьиэ тас күлүүһүн халыгыратан аһан бараннар, хаамыра иннинээҕи хоско киирдилэр. Эрилик Эристиин
Кыыс, күлүүһүн аһан күүлэ аанын сэгэтэн баран, саараҥнаан турда. Софр. Данилов. Сарсыарда эрдэ дьиэлэрин тас күлүүһүн аспыттара. И. Бочкарев
5. Туох эмэ бүөлэнэн, хаайтаран турарын төлө ыыт, арый. ☉ Открыть что-л. закрытое, закупоренное. Кырааны ас. Быһыты ас. Хорууну ас
6. Ханнык эмэ сэкириэти, кистэлэҥи аһаҕастык эт, кэпсээ. ☉ Открыть какой-л. секрет, тайну
Итинтэн эмээхсин туох сэкириэтин барытын аһан, сэһэнэ ыраатан барда. Эрилик Эристиин
«Кини [Дабыыт] өстөөхтөрү утары охсуспакка, өстөөххө биһиги бары кистэлэҥмитин аһан биэрэн, билигин буруйдаах», — диэбитэ Никитин. Д. Таас
Дьон хаайаллар бодоруһаат: «Сэкириэккин, поэт, ас, Чэпчэки дьыала буолбаат Хоһооннору айар баҕас». И. Гоголев
7. Ханнык эмэ дьайыыны, үлэни-хамнаһы саҕалаа. ☉ Начать какое-л. действие, какую-л. деятельность
Бу Всеволод Михайлович Ионов судаарыскай оскуола аһан, хас да сыл устатыгар саха оҕолорун үөрэппитэ. Суорун Омоллоон
Аан хос — пионердар мунньахтыыр хосторо. Уҥа муннуккка пионер муннугун аспыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Таҥара дьиэтин ылан баланыысса оҥосторго уонна кэпэрэтиип лааппытын аһарга көрдөстүбүт. А. Бэрияк
8. Урут биллибэти дьон билиитигэркөрүүтүгэр таһаар. ☉ Придать гласности что-л. ранее неизвестное
Оттон итэҕэлтэн ситимнээн тахсыбыт өс хоһоонноро, сыныйан көрдөххө, итэҕэли чиҥэтиэхтээҕэр сахсатар, кини суолтата «улахана» суоҕун аһар эбиттэр. Саха фольк. Хара Үрүйэ быйаҥын аспыт оҕонньор ити [Филипп] баар. С. Ефремов
тюрк. ач
♦ Аан ас — тугу эмэ бастакынан саҕалаа; бастакынан кэпсэт. ☉ Начинать что-л. первым, первым прервать молчание, первым заговорить
Балачча олорбохтоон баран Уйбаан кэпсэтиигэ аан аста. Дууһатын аһар көр дууһа. Итинник учууталы үөрэнээччи таптыыр, хаһан даҕаны умнубат, киниэхэ дууһатын аһар. «Кыым»
Туох диэн бэйэм айыылаах дууһабын эн иннигэр аһан, эйигин астыннарыахпын билбэппин. И. Федосеев. Уоту ас көр уот. Немецтэр бүлүмүөт уонна бинтиэпкэ уотун аһаллар. Саллааттар с.
1967. Кэтэһэ сытар өстөөх кимэн киирии саҕаламмытын ыраахтан биллэ, олус күүстээх уоту аста. Саллааттар с.
1970
Хараҕын ас көр харах. Туобуйа хоргус кыыһа атын буолбута, кулаак баттала кинини хараҕын аспыта. П. Ойуунускай
Кини [Өксөкүлээх Өлөксөй] уруоктара миэхэ төрөөбүт тылбын биһириир гына харахпын аспыттара. Н. Габышев
Кини бу хара батталга сылдьар эрэйдээхтэри үөрэтэн, харахтарын аһар, өйдөрүн сырдатар санаалааҕа. Н. Якутскай
Хонноҕун аһар көр хоннох. Кини аатырар буулуурун чараас солконон сабан, өрүс үрдүнээҕи кылдьыы кырдалга киллэрэн хонноҕун аһан тахсыбыта. Н. Босиков
Биир өрөбүл күн аттар хоннохторун аһыахха дэһиспиттэрэ. И. Федосеев
II
туохт.
1. Түргэн биир хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүйэн кэбис. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть от себя
«Күтүр, эр киһи буолаҥҥын Бар, сааны ыл да тахсан ытыалас!»— диэн Маайа Бүөтүрү түөскэ аста. Эрилик Эристиин
Оҕонньору түҥ-таҥ анньан икки саллаат таһаараллар. С. Ефремов
«Минньигэс да чэйдээх ыалга кэлбит эбиппин!» — диэн баран, Болот, өссө иһээри, чааскытын дьахтар диэки аста. Н. Заболоцкай
Киһитин антах анньан көрдө да, онтуката сонун тэллэҕиттэн тутуһан баран, сосуһа сырытта. М. Чооруоһап
△ Кэннин диэки эмискэ түргэн хамсаныыны оҥор (хол., саа эстэригэр төттөрү охсуутун туһунан). ☉ Сделать быстрое, резкое движение назад (напр., об отдаче ружья при выстреле). Ыппыппар саам күүскэ санныбын аста
2. Туох эрэ уһуктааҕынан батары киирэр гына оҕус. ☉ Колоть, проткнуть каким-л. острым оружием, предметом
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
Гурьянов үөмэн тиийэн кинини кынчаалынан аста. Т. Сметанин
3. Сорох сыһыаттары кытта холбоһон «туох эмэ бүтүнү алдьат, буортулаа» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями имеет значение «ломать, повредить, портить что-л. целое». Охтон иһэн, өрүһүнэбин диэн атырдьаҕын угун тосту анньан кэбистэ
□ Дьэ-буо! Халыҥ күөх тыалары, Хараҥа маардары үрдүлэринэн, Хабараан салгыны хайа анньан Хамсаан-имсээн Хайҕаллаах аалым Халыарыйан истэ. Нор. ырыаһ. Киһим ойон турда да үҥүүнэн миэхэ түстэ, сонум эҥэрин хайа аста, эппэр тиийбэтэ быһыылаах. Т. Сметанин
4. Үрдүк сиргэ ыйаа, туруор. ☉ Водрузить что-л. на высоте, на высокое место
Ийэ дойдубут иһин уоҕуран, Уруйдаах походка барыаҕыҥ, Кыайыы былааҕын өстөөх арҕаҕар — Берлин арҕаһыгар анньыаҕыҥ! Эллэй
Онно кутааҕа Омуоһап, Ойуунускай таҕыстылар, Кинилэр дьон, тыаһаан-ууһаан, Кыһыл былааҕы астылар. С. Данилов
Римтэн кэлбиттэри үнтү кырбаан, Сууллубут Рим үрдүгэр Сулустаах кыһыл былааҕы Суугуначчы биһиги анньыахпыт. С. Васильев
5. Туох эрэ уопсай састаабыгар, ахсааныгар киллэр. ☉ Включать, заносить в число, состав чего-л.. Бу оҕону үөрэнээччилэр испииһэктэригэр ас
□ Сүүрбэ аҕыс сүөһүнү Симон талан ылан, үүрүүгэ барар сүөһүлэр испииһэктэригэр аста. Л. Попов
Эй, суох, ити киһи, хата, бөрөлөрү кытта куудьустаҕа буолуо. Итэҕэстэрин кинилэргэ анньан кэбиһээри. Н. Заболоцкай
Баҕар, эн 1856 сыллаахха суруйтуҥ буолуо, ону ревизия билиниэ суоҕа, миэхэ анньыахтара. Н. Габышев
6. Дьөлүтэ кэйэн ыарый. ☉ Причинять остроколющую боль. Кулгааҕым анньар
□ Тугу эрэ этиэх, кэпсэтиэх курдук санаан баран, уҥа ойоҕоһо анньыбытыттан тохтоото. Т. Сметанин
7. кэпс. Тугу эмэни тик (хол., этэрбэс тумсун). ☉ Шить, вышивать (напр., вставку в носовину торбасов). Этэрбэс тумсун ас
□ Балааҕыйа баспын олорто, Дуомуна тумуспун аста, Оппуруос улларда. Саха нар. ыр. III
тюрк. санч, чанч
♦ Бүөргэ ас — имнэн. ☉ Подавать кому-л. незаметные для других знаки (букв. ткнуть в почки)
«Кинитээҕэр [Уйбаачааннааҕар] буолуоҕу эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргиппит кыысчаан сылдьар быһыылаах!» — диэн баран, эмээхсин Соняны бүөргэ аста. М. Доҕордуурап. Быһа анньан биэр — тала, сыымайдыы барбакка өлүүлээ, чаастаа. ☉ Выделять часть, долю, не очень разбираясь что и сколько
Дьиэлээхтэр үөрэ түһэллэр, сөбүлүүллэр, баайдарын аҥаарын быһа анньан биэрэллэр. Суорун Омоллоон
Өттүккэ ас көр бүөргэ ас. Бурхалей Ахметы өттүккэ анньан имнэнэн баран, ойон туран дьуһуурунай диэки көрсүө соҕустук туттан аадьуо хааман барда. Эрилик Эристиин
Сеня Тимохин аттыгар олорор модьу-таҕа көрүҥнээх суоппар уолу өттүккэ анньар. Н. Якутскай
Саарытын ас көр саары. Ылдьаа бэҕэһээ отун сүгүн охсубатаҕа, онон бүгүн убайа саарытын анньара буолуо. Сүнньүн ас көр сүрүн. Кэллэллэр, хайдах эрэ сөрүөһүннэри тарда сылдьан сүнньүлэрин анньар этим, инии, оҕолоор! Саха фольк. Тыаҕа лаппа таһааран баран, били эриэн муос уктаах быһаҕын атаҕыттан сыыйан ылбыт да, биэни сүнньүн анньан кээспит. МНН
Суол айаҕар Суору суоһарбыттар, Үрүҥ-хара сүүрүгү Үлтү үүрэн аҕалан, Сүүрдэ сылдьан Сүүскэ охсон, Сүнньүн аспыттар. П. Ойуунускай. Умса ас кэпс. — кими эрэ туох эмэ куһаҕан, кутталлаах суолга киллэр. ☉ Толкать кого-л. на неприятности, опасное дело (силой, властью)
Аҕам миигин, умса анньан туран, күүһүнэн биэрбитэ кэргэн. Н. Неустроев
Үүнэн эрэр сибэкки курдук бэйэтин [Мария Кирилловнаны] Верейскэй кинээскэ, биэс уонча саастаах оҕонньорго, умса анньан биэрбиттэрэ алдьархайдаах суол. М. Доҕордуурап
Уот ас көр уот. [Сайсары] эмэх сыгынахтарга, төҥүргэстэргэ түөрт сиргэ уот анньар. Суорун Омоллоон
Кинилэр саҥаттан саҥа [балбаах] чөмөхтөрү оҥоро-оҥоро уот астылар. М. Доҕордуурап
Оҕонньор, аанын кэннинэн саба баттаата уонна дьиэ ааныгар өрөһөлөммүт бэлэм киигэ уот аста. Л. Попов. Ырыанан анньа сылдьар — биир кэм ыллыы, ырыа аргыстаах сылдьар. ☉ Он ходит, постоянно напевая песню
Санаата көтөҕүллэн, уола кыайбытын истэн кэнники кэмҥэ наар ырыанан анньа сылдьар. «ХС»
Киэһэлик Иван уус күөрдүн тиэйэн, ырыанан анньан тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
◊ Батары ас — туох эмэ уһуктаах, төбөлөөх сэп иһирдьэ киириэр диэри саай, оҕус. ☉ Вонзать какой-л. инструмент, орудие глубоко во что-л. «Эти элийэр, сыаны сыымайдыыр, хаһаны хайытар, быттаны бысталыыр, быһах буолуохтун», — диэн алҕаан баран этигэр батары анньан биэрбит. МНН
Уус Мандар атырдьаҕын эрчимнээхтик буорга батары аста уонна онно өйөнөн ийэбин көрөн турда. И. Гоголев
Куммаа тарыырын чиҥ хаарга батары анньан, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аалыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
Тайах маһын хаарга батары аста. И. Никифоров. Бүөлүү ас — ханнык эмэ хайаҕаһы кытаанахтык сап. ☉ Плотно закрыть, заткнуть какое-л. отверстие
Уолугун төрдүн туох эрэ бүөлүү анньан кэбистэ, таныыта кычыгыланан, хараҕа симириктээн барда. Амма Аччыгыйа
Сөҕөн-махтайан, дьиибэргээн, кулгааҕын сөмүйэтинэн бүөлүү анньан баран уу үрдүгэр хамсаабакка таалан ылла. И. Данилов
Үрдүгэр түһэн айаҕын былаатынан бүөлүү астылар, хам баттаан кэлгийдилэр, күлүк сиргэ состулар. В. Протодьяконов. Быһа ас — дьуккурут, бааһырт. ☉ Ссаживать, поцарапать. Бачыыҥкам атахпын быһа аста
□ Онтон ботом арҕаспын быһа аспыта, икки бүөрүм тобуллуор диэри дьөлө оборбута. М. Доҕордуурап. Дьөлө ас — тугу эмэ сытыы уһуктааҕынан, төбөлөөҕүнэн кэй. ☉ Уколоть, подколоть, проколоть
[Чүөчээски] эмиэ быһыччатын ылан эһэтин буукка дьөлө аста, эһэтэ, куолутунан, хамсаабата. Суорун Омоллоон
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа. Киэр ас — кими-тугу эмэ илиигинэн бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүй. ☉ Оттолкнуть от себя кого-что-л. [Мааппа эмээхсин] үүттээх көһүйэтин, кэлэйбиккэ дылы, киэр аста. Күндэ
Соня тутан олорор сиэркилэтин эмискэ киэр аста уонна хараҕын саба тутунна. Л. Толстой (тылб.). Көҥү ас — күүстээх анньыынан, охсуунан улахан хайаҕаһы оҥор. ☉ Прошибить, протаранить с силой
Көҥүллээх күндү дойду Көр уоругун, Көмүс уйатын, Көҥү анньан, Күдэҥҥэ көтүтээри, Күлүгүрэн күүрдүлэр. Нор. ырыаһ. Мэһэй-таһай харгыһы Көҥү анньан сылбахтыыр, Бэлиэтэ суох аргыһы Күдэн гына туманныыр. А. Абаҕыыныскай. Оҕуруо ас — оҕуруонан тугу эмэ киэргэт (хол., үтүлүгү, этэрбэһи). ☉ Украшать бисером (напр., рукавицы, торбаса). Кыыс үтүлүгэр оҕуруо аспыт. Оһуор ас — оһуордаан, киэргэтэн тик. ☉ Вышивать
Дьахталлар таба тириититтэн кырыйан ичигэс таҥаһы тигэллэр, хара, маҥан түүлээх тириилэринэн аттаран оһуор анньаллар, киэргэтэллэр. Н. Якутскай
[Эбэтэ] Очуос таастан ойоору Оҥостубут кулааһайдаах, Олус нарын ойууну оһуор анньан сөхтөрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Куулаттан үтэн киирбит тумус ойуур күлүгэр биир кыыс оҕо оһуор анньа олорор. М. Доҕордуурап. Сүһүөх анньар — үүнэр (үүнээйи туһунан). ☉ Растет, вырастает (о растении)
[Бурдук] Сирин-буорун сабыа, Сидьир-будьур хамсыа, Онтон уһаан тахсыа, Ото сүһүөх анньыа. Күннүк Уурастыырап
Сүһүөх аспыт отторго Сөрүүн сүөгэй амтаннаах Сүмэһинэ буоламмын Симэлийэн иҥмитим. П. Тулааһынап
Тыраахтарынан сир тиэрэллэр. Кини кэҥэппит сиригэр Саҥа сүһүөх анньан эрэр Саас эрдэ куппут күөх бурдук Тунааран көстөр, уу курдук. Дьуон Дьаҥылы. Таһырдьа ас — дьиэ иһиттэн күүскүнэн таһаар, холдьох. ☉ Прогонять, выгонять из дома, применяя силу
Онтон, туох да бокуойа суох дьахталлар оҕонньору таһырдьа анньарга эттилэр. Н. Неустроев
Маһарах оҕону тутан ылан таһырдьа анньан биэрэн, өстөөхтөрүн ааттаһан: «Үтүө кыҥаттарым, сыатааҕар сымнаҕастык аттаныҥ», — диэн дьиэ иһиттэн ордоотоото. Эрилик Эристиин
«Көр эрэ маны, утары саҥалаах буола-буола», — диэт, тойон, оройго охсон баран, акымалыттан ылан, таһырдьа анньан кэбиспитэ. Н. Якутскай. Түү ас — үүн, улаат (көтөр нуолур түүтүн, куорсунун туһунан). ☉ Расти (о пухе, перьях — у птенцов). Кус тостубут дабыдала үтүөрэн, түү аспыт
△ Түүлэн, куорсуннан. ☉ Оперяться, вырасти (о перьях)
Маннааҕы көлүччэҕэ баар кус оҕолоро түү аспыттар. Уот анньар мас көр үөттүрэх. [Дьарааска] төгүрүк сыл баһыгар биир тамыйах ыстааны алдьаттаҕына, Настаа хотун уот анньар маһынан үлтү сабыыра. Эрилик Эристиин
Оһох төрдүттэн уот анньар мас өйөнөн турарын сулбу тардан ылар. Саха фольк. Чаабый Натааһа уот анньар маһын атырдьахтыы икки илиитигэр бобо туппутунан Маайа диэки утары даадаҕастанан истэ. Эрилик Эристиин
III
аат.
1. Киһиэхэ аһылык буолар туох эмэ. ☉ Пища, еда, кушанье человека
Туохха да уурбат, быһаҕынан да быспат, хамыйаҕынан да баспат аһыыр ас баар үһү (тааб.: оҕо ийэтин үүтэ). Дьахтар астаабыт аһа сүрдээх ахтылҕаннаах, олус минньигэс, ордук сылаас буолар. Амма Аччыгыйа
Дьиэ иһиттэн ас минньигэс сыта кэлэр, муусука иһиллэр. Н. Павлов
2. Сорох үүнээйилэр киһи сиир эбэтэр аһылык оҥороругар сөп гына сиппит-хоппут үөскэхтэрэ, туораахтара (хол., бурдук аһа, оҕурсу аһа, хортуоппуй аһа о. д. а.). ☉ Плод некоторых растений (напр., зерновых, огурца, картофеля и т. п.). Оҕурсубут саҥардыы ас биэрэн эрэр. Бурдук туораҕа ас куппут
□ Ардах уута түһэн баран, ойоҕос лиистэртэн иҥнэн, килэриччи чиҥээбит хаппыыста аһын эргиччи баһыллан турар. Амма Аччыгыйа
[Ардах] Хортуоппуй, оҕурсу, от буолан Лаглайан таҕыс, Көмүстээх куоласка ас кутан Күн диэки тардыс. Н. Босиков
Кини [бурдук] ас кутан кытаатта, Арыылыы саһара буста. Баал Хабырыыс
3. Кутургуйа, искэн ириҥэрбитэ эбэтэр быстах сөтөл сымныыр кэмигэр киһи күөмэйиттэн арахсан кэлэр хойуу сил, ириҥэ. ☉ Гной фурункула, нарыва или гнойная жидкость, отделяющаяся при отхаркивании. Ылдьаа кутургуйата ас тардыбыт
□ Кутургуйа аһын ыган ылбыкка дылы (өс хоһ.)
Хаһан эрэ кутургуйа аһын курдук дэлби ыстаныа ээ. А. Софронов
4. Кыылга уурар дьааттаах мэҥиэ. ☉ Яд, приготовленный специально для хищного зверя. Мэхээс кыылга ас уура барбыта
тюрк. аш, ас
♦ Айаҕар (иһигэр) ас <да> киирбэт көр айах
Малаанньыйа кыыс Сылгыһыт Сүөдэри дьиэтиттэн быалаах тахсыбытын көрбүтэ дьону барыларын дьиксиннэрбитэ. Айахтарыгар ас киирбэт буолбута. Н. Якутскай
Хас да күн саҥата аҕыйаан, айаҕар ас кыайан киирбэт буолан, субу-субу табахтыыр эрэ идэлэммитэ. «ХС»
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна, айаҕар ас да киирбэт буолла. У. Нуолур
Алдьархайтан ас таһаарар көр алдьархай. Дьон кыһалҕатын туһаналлар. Алдьархайтан ас таһаараллар. «ХС». Ас барбат буолбут харыс т. — куртах, оһоҕос, күөмэй араагынан ыалдьыбыт. ☉ Рак пищевода, желудка, кишок
[Ийэм] онтон сэттэ сааспын туоларбар ас барбат буолан өлбүтэ. ПДА СС
Түүн дьикти түүлү түһээбитэ. Уоннаах уолчаан эрдэҕинэ ас барбат буолан өлбүт ийэтэ кини үүтээнигэр тиийэн кэлбитэ. И. Гоголев. Ас гыммат — чэпчэкитик кыайар, тулуппат. ☉ Он легко одолевает, побеждает кого-что-л.
Бастаан хас да бэйэтин курдук модьу да, ама да көрүҥнээхтэр тардыһан көрбүттэрин Күүстээх букатын ас гыммата. Н. Лугинов
Иллэрээ күн охсубут отун бэҕэһээҥҥи ардах ас гыммата ини? В. Титов. Ас гыныа дуо — тулуппат, киһилээбэт. ☉ Он легко справляется, побеждает, одолевает
Өйдөөбөтүҥ тугун бэрдэй, доҕ-оор! Охсуһа сылдьар киһини ас гыныыһыктар дуо!? Софр. Данилов
Ити айылаах сытыы сүгэ ас гыныа үһү дуо синньээбит моой туоматын. Н. Заболоцкай
Оннук үөрэхтээх киһи биһиги тыһаҕастарбыт сыыһын ас гыныаҥ баара дуо, адьас курдары көрөр буоллаҕыҥ дии. Л. Попов. Тэҥн. киһи гыммат. Ас гыныа суоҕа көр ас гыныа дуо. Егоров хапсаҕайдаһан Сидоровы ас гыныа суоҕа
□ Хата, антах баран быыһанар инибит, тугун тылын тылластаҥый, манна куоттахха ас гыныахтара суоҕа, кэбис хааллын. Н. Түгүнүүрэп. Ас көбө — арыый ордук, арыый элбэх, арыый улахан. ☉ Чуть больше
Ол эрээри бөрөтөөҕөр арыый ас көбө ыалдьыт күөрэйбит дииллэр [үрүҥ эһэ]. Н. Заболоцкай
«Ити бүүчээн суола. Куобахтан эрэ арыый ас көбө тойооску», — диэбитэ [Максим]. Р. Кулаковскай. Пуд Ильич моонньоҕонноох ыаҕастарын таһааран бэһиэннэрин кэккэлэһиннэри уурар: «Мин эмээхсиним киэнэ арыый ас көбө дуу?» Далан. Ас кут эргэр. — аал уот иччититтэн туох эмэ диэн көрдөһөн эбэтэр алҕаан уокка арыыта, саламаатта биэр. ☉ Угостить домашний очаг маслом, саламатом (блюдо из муки и масла) и тем самым заклинать, просить дух огня помочь в чем-л.
Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол ааспыт Батталлаах үйэҕэ Булчут оҕонньор Дьолу буларга «Бырдьа бытык» Ас кутан, Алгыыр буолара. П. Тулааһынап. Тэҥн. уокка ас (аста) биэр. Ас кутар — ситэр, буһар (хол., бурдук). ☉ Созревает, поспевает (напр., о зерне). Бааһынаҕа сэлиэһинэй ас кутан эрэр
□ Сонуоктарга сэлиэһинэй бурдук ас кутан сириэдийбит. И. Данилов
Бурдук ас кутуоҕуттан буһуор диэри оҕонньордуун, оҕолуун, ыттыын моҕотойдооһун түбүгэр түһэллэрэ. АГГ СТК. Ас тардар — улаханнык ириҥэрэр, кыайан хамсаммат гына кэйэн ыалдьар (кутургуйа, искэн туһунан). ☉ Сильно гноится и болит, не давая резко двигаться, шевелиться (о фурункуле, нарыве). Оҕо кутургуйата ас тардан түүн утуйбат буолла
□ Ас тардан эрэр искэн тоҕо ыстанан тэстиэн иннинэ кууллайан эрэрэ. «ХС». Ас таһаар — оҕо силин былдьыгырата оонньуурун ас баар буолуоҕун (хол., булт, кэһии) билгэлиир диэн этии. ☉ Так говорят тогда, когда ребенок гулит и выделяет слюну, предчувствуя прибытие гостинца, охотничьей добычи. «Оҕом ас таһаарар, убайа кэһиилээх кэлээри гыннаҕа», — диэн эбэм кыра балтыбын таптыыр. Ас тахсыа <суоҕа> — туһата суох буолуо. ☉ Не будет пользы, результата. Үлэ үлэлэннэҕинэ үлэлэнэр, үлэни хаһааммыттан ас тахсарын өйдөөбөтүм. А. Федоров. Ас үрдүн аһаа — дьоһуннаах аһылыгы аһыырга (урууга, ыһыахха о. д. а.) ытык кырдьаҕаһы аһылыгы бастаан аһыырыгар көрдөһөн этии. ☉ Слова, которыми просят почтенного старца первым приступить к трапезе во время праздничных торжеств (на свадьбе, Ысыахе)
Албын-албын да аатырдарбын, Ас үрдүн аһаабыт, ачастааттаах аймахтардаах этим. Саха фольк. Ас үрдүн аһатыҥ. Саха ост. II. Тэҥн. айах үрдүн охтор. Ас ылбат — сааттаахтык кыайтар; күппүлүү бар. ☉ Быть бесславно побежденным, потерпеть полное поражение. Хаҥхатта икки атахтааҕы, иннинэн сирэйдээҕи дьулаппыт киһи. Кинини кытта мөккүһэн эн биһикки ас ылбаппыт чахчы. А. Федоров. Аһыыр аһа ас буолбат — күүскэ санаарҕыыр, мунчаарар. ☉ Сильно грустить, печалиться (букв. пища, которую он ест, пищей не становится)
Ол [таптыыр] күүһэ диэн маннык: аһыыр да аһыҥ ас буолбат, таҥнар да таҥаһыҥ таҥас буолбат, утуйар да ууҥ уу буолбат. А. Софронов
[Манчаары:] Эйигиттэн Арахсарбын санаатахпына Аһыыр аһым ас буолбат, Араас санаа аралдьытар. А. Софронов. Уокка ас (аста) биэр — саха үгэһэ: туох эмэ бэлиэ түбэлтэни бэлиэтээн эбэтэр байанайтан өлгөм булду тосхойоругар көрдөһөн уокка эбэтэр кутааҕа аһыаҥ иннинэ бастыҥ аскыттан бэрис. ☉ Якутский обычай: угощать (перед едой) печку или костер лучшими блюдами в честь какого-л. знаменательного события или обращаясь к баянаю (общее название духов, к-рые покровительствуют охотникам-звероловам и рыбакам), чтобы он послал хорошую охоту. Уйбаан уокка ас биэрэн туран алҕаата
□ «Быыппастар быччыҥнаах, Быһый да атахтаах Уол кэллэ», — диэбиттэр, Уокка ас биэрбиттэр. А. Бэрияк
Онтон саламаат буһан, аан дойдутун, баай хара тыатын, имииһит төрдүн барытын алҕаан, уотугар ас биэрдэ. М. Доҕордуурап. [Эдьиийдиилэр] саамай бастыҥ астарын аһыыллар, алгыы-алгыы, уокка ас бэрсэллэр. Эвен фольк.
◊ Амтаннаах ас — минньигэс уонна иҥэмтэлээх аһылык. ☉ Вкусная и питательная пища
Аны амтаннаах аска наадыйдарбын эрэ эһиэхэ тиийэ туруом. Софр. Данилов
Эйиэхэ хамначчыт олорон, биирдэ амтаннаах аһы аһаан, тылым минньийбитин, сүрэхпин үөрдүбүккүн өйдөөбөппүн. С. Ефремов. Ас астааччы — элбэх киһиэхэ асчытынан сылдьар киһи. ☉ Повар, стряпуха
«Тугу түһээн баттаттыҥ?» — диэн отчуттарга ас астааччынан сылдьар сааһырбыт дьахтар ыйытта, Сибиэтэҕэ кэлэн орон сыҥаһатыгар олорон эрэ. П. Аввакумов. Аһыыр ас — бэйэ эбэтэр дьиэ кэргэн аһаан-сиэн, иитинэн олорор аһылыга. ☉ Пища для пропитания себя самого или всей семьи
Онуоха ыраахтааҕы: «Үс-түөрт хонукка таҥнар таҥаскын, аһыыр аскын олоччу биэриэм», — диэбит. Саха фольк. Бэйэтин уонна суос-соҕотох оҕотун оҥойор айахтарыгар аһыыр астарын, таҥнар таҥастарын булар кыһалҕалааҕа. Н. Якутскай
Киниттэн араҕыстахпытына, биир да хонукка аһыыр аһа суох хаалабыт буолбат дуо? Р. Кулаковскай
Онтон күөллэр тулаларыгар, киһи ааҕан сиппэт үгүс табата итиэннэ араас кыыллара үөскүүрэ, онон хайа баҕарар юкагир аһыыр ас туһа диэн кыһалла барбакка, үөрэ-көтө олоруон эрэ курдуга. С. Курилов (тылб.). Аттанар ас эргэр. — кэргэн тахсар кыыс төрөппүттэрин дьиэтиттэн арахсан барарыгар бэлэмнэниллэр аһылык. ☉ Пища, приготовляемая в день отбытия невесты из дома родителей в дом жениха. Биһирэм ас — саамай үчүгэй, күндү ас (хол., урууга). ☉ Самая лучшая пища (напр., на свадьбе). Бурдук ас — барыта эбэтэр үксэ бурдуктан оҥоһуллубут аһылык. ☉ Мучная еда
Оччотооҕу кэмҥэ, Саха сиригэр бурдук ончу ыһыллыбат буолан, бурдук ас суоҕа. МНН
Мантан [кулинарнай маҕаһыынтан] саха лэппиэскэтин, буспут сылгы этин, соркуойдаммыт балыгы, бурдук ас арааһын уо. д. а. атыылаһыахха сөп. «Кыым». Бэс аһа — бэс субатыттан оҥоһуллубут аһылык. ☉ Пища, еда, приготовленная из сосновой заболони
Бэс аһын киһи сиир буоллаҕына, сүөһү да сиэхтээх диирим. И. Данилов. Итии киллэрэр ас эргэр. — сыбаайбалаахтар уонна кинилэри арыаллыыр дьон кэлээттэрин кытта бэриллэр ас. ☉ Пища, которую подают прежде всего по прибытии свадебного поезда. Киэһээҥҥи (киэһээ) ас — үлэ күнэ бүппүтүн кэннэ, утуйуох иннинэ аһаныллар аһылык. ☉ Ужин. Үлэбитин бүтэрэн, киэһээҥҥи аспытын аһаары бэлэмнэннибит
□ Киэһээ астарын кэмэ буолан, ыһыырынньык уматтылар. Дьуон Дьаҥылы. Көҥсүү ас эргэр. — өлүөх иннинэ тиһэх кэриэс аһылык. ☉ Предсмертная последняя заветная пища. Күнүскү ас — күн ортотугар аһыыр аһылык. ☉ Обед. Күнүскү аспыт чугаһаата. Күөл аһа көр унньуула. Кэриэс ас көр көҥсүү ас. Оҕуруот аһа — оҕуруот үүнээйилэрин киһи сиир гына сиппит-буспут үөскэхтэрэ, төрүөхтэрэ (хол., хортуоппуй, помидор, оҕурсу о. д. а.). ☉ Овощи
Тойон дьиэтэ туох буолара биллибэт. Баҕар, оҕуруот аһа ууруллуо, баҕар, кулун титиигэ буолуо. Амма Аччыгыйа
[Манна] оҕуруот аһын үрдүк үүнүүтүн сыллата хомуйар Социалистическай Үлэ Геройа, ССРС Верховнай Сэбиэтин депутата Е.И. Новгородова биригээдэтэ үлэлиир. ПДИ КК
[Былыр] Оччолорго ас, таҥас чычырбас, Оҕуруот аһа дуол суоҕа, Буолара дьылы туоратар ас: Кииһилэ, кириэн, кыа уга. Эллэй
Ону [үөрэҕи] бүтэрдэхпинэ манна үлэлии кэлиэм, Бүлүүтээҕи ГЭС дьонун кыһыннары сибиэһэй оҕуруот аһынан хааччыйыам. И. Гоголев. Өргө аһа — сытыган эрбэһин. ☉ Полынь (букв. еда суслика). Сарсыардааҥҥы ас — сарсыарда, утуйан туран баран аһыыр маҥнайгы аһылык. ☉ Завтрак. Сир аһа — тыаҕа, ойуурга мэнээк үүнэр сир үүнээйилэрин отоннорун уопсай аата. ☉ Дикорастущие ягоды
Күһүнүгэр эҥин араас отоннору, сир аһын хаһаанан кэбиспит киһи, кыһыныгар даҕаны сайыҥҥы кэрэ быйаҥы сии-аһыы олоруллуо этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэдьэн минньигэһин ким барыта билэр. Саха сиригэр саамай күндү сир аһа. Далан
Сир аһа ситиэ, оо, оччоҕо кинилэр төһө эрэ күннүүллэр! И. Федосеев
Үүнүүбүт мөлтөх. Мөгүрүөн алааһа Үкэр отунан долгуйа үүммүтэ, Саатар сис тыаҕа, кырдалга сир аһа Сибэккилээн иһэн үлүйэн бүттэ. И. Егоров. Таҥара аһа эргэр. — таҥараҕа тиксэргэ аҕабыыт дьоҥҥо түҥэтэр аһа (бэспиирэ уонна кыһыл арыгы). ☉ Еда (просвира и красное вино), раздаваемая священниками людям во время православного богослужения
Бииктэр биэлсэр таҥараҕа тиксэн, биир ньуосканан «таҥара аһын» сиэн, дьон ыарыыга сыстыһарын туһунан сэһэргээтэ. Амма Аччыгыйа
Дьиэҕэ төттөрү сырсан киирэн, Оҕону эрэ тиэйэннэр, Оҕуһу, аты күүскэ үүрэн, Алаас ыалыгар куоталлар, Таҥара аһа таах хаалар. Дьуон Дьаҥылы. Үрүҥ ас — үүттэн оҥоһуллар ас арааһа. ☉ Молочные продукты
Хобороос, оҕобор дагдалаан биэр, үрүҥ аһыттан аһаан бараахтаатын. А. Софронов
Саҥа дьон, эһиги, үрүҥ аһы булан амсайбаккыт буолуо диир. С. Ефремов. Ынах аһа — ынах үүтүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас арааһа. ☉ Различные молочные продукты, изготовляемые из коровьего молока
Биһиги эрэйдээхтэр мантан антах биир да ынахпыт аһын аһаабат буолуохпут. С. Ефремов
Ити сайын ынах аһын сүөгэйи, хайаҕы, суораты олохтоох оннооҕу дьоҥҥо көрдөрөр. Далан
IV
аат. Киһи баттаҕа. ☉ Человеческие волосы
Хатын дьахтар тус илин диэки көрөн, нэлэйэн олорон, аһын тараана олорор үһү. Саха фольк. Ол иһин этэллэр ээ, дьахтар санаата аһынааҕар кылгас диэн. МНН. Киһи иһэ тоттун да, кыһалҕатын умнан кэбиһэр адьынаттаах, өйө-санаата аһынааҕар кылгыыр үгэстээх. Доҕордоһуу т. Тэҥн. баттах
1.
тюрк. сач
◊ (Киһи) аһын саҕата — киһи сүүһүн уонна баттаҕын силбэһиитэ, сүүс үрдүнээҕи баттах кытыыта. ☉ Верхняя часть человеческого лба в соединении с краем волос
Өйдөнөн кэллэхтэринэ — астарын саҕатыттан бычыр-бычыр көлөһүн тахсыбыт, хандалыы тыы саҕа көҕүстэриттэн үрүҥ күүгэн өрө оргуйбут. Ньургун Боотур
Уйбаан аһын саҕатыттан бычык-бычык көлөһүн ыгыллан таҕыста. А. Софронов
Дьөгүөркэ төбөтүн өссө төҥкөттө, ыга тиритэн көлөһүнэ аһын саҕатыттан бычыгыраан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кэтэх аһа — кэтэххэ үүнэр баттах. ☉ Волосы на затылке
Тумарык маҥан, хайдах эрэ кэтэҕин аһыттан ылан баран, ийэҥ-аҕаҥ ырыатын ыллата оонньуом этэ. Амма Аччыгыйа
Ааныс, бэйиккэй, кэтэҕин аһыттан сахсыйарым, буоргун-сыыскын тэбиирим буолуо! А. Сыромятникова. Чанчык аһа — чанчык баттаҕа. ☉ Волосы на висках
Тураннар Калмыков уоһун уунан сиигиртилэр, чанчыгын аһын аргыый имэрийдилэр. Амма Аччыгыйа
Ким умнуой чанчыгын астара маҥхайбыт саха муусукатын аҕатын имигэс илиилэрин, ырыа-тойук алыптаах чыычааҕа сүрэххэ киирэрин?! Т. Сметанин
Икки чанчыгын аһын сааһын тухары кырыйтарбат идэлээҕэ. М. Доҕордуурап