I
туохт. Бэйэҥ өйдөөбөккүнэн эмискэ-эмискэ «ык» гына саҥа таһааран тыын. ☉ Непроизвольно издавать гортанью короткие отрывистые звуки, вызываемые судорожным сокращением диафрагмы, икать
Борукуоппай, атаҕын халаачыктыы ууран олорон, табаҕын буруотун ыйыстан, дириҥ үлүгэрдик «лык» гына бөтөн ылла. Күннүк Уурастыырап
«Мин, кырдьык, баайбын, улахан атыыһыппын», — Сылластыгас бөтөн лыгыргыыр. Н. Якутскай
II
туохт.
1. Үлэлии туран, туохха эмэ бүөлэтэн, харан, иҥнэн, тохтоо, бобулун. ☉ Неожиданно переставать работать, действовать, встречая какое-л. препятствие, помеху, приостанавливаться, глохнуть
Мин хотуурум сороҕор …… хойуу оту кыайан уҥуордаабакка бөтөн хаалара. Далан
Мотуор, бөтө-бөтө битигирээмэхтээн баран, тохтоон хаалла. Л. Попов
Бүлүмүөт, бөтөн көрбөккө, Ытыалаан тибийэрэ. Эллэй
△ Туохха эмэ бүөлэтэн түргэнник кыайан тыыныма. ☉ Испытывать затруднение в дыхании, захлебываться при беге (напр., от недостатка воздуха и др.) Быыкаатык да сүүрдэххинэ, хойуу салгыҥҥа бөтөҥҥүн, тыыныҥ хаайтараары ыксатар. «Кыым»
2. көсп. Күүһүҥ баранан тохтоо, харгытаа, кэҕин. ☉ Приостанавливаться, прекращаться, теряя силу; захлебываться (напр., о военном наступлении)
Ханна өстөөх төгүрүктэнэр, кимэн киирии бөтөр да, онно Сталинград гвардеецтара син биир баар буола охсоллоро. А. Данилов
Уо, умнуом дуо ама, алҕаһаан Эйиигин [ыты] дэҥнээбит айыыбын! Кытылтан сара кус лаһыйан Көлүйэ үөһүгэр дайбытын, Саам тыаһа салгыҥҥа бөппүтүн, — Сарылыы, кылана түспүккүн! М. Тимофеев
△ Туохтан эмэ тууйуллан кыайан тахсыбат, эппэт буол; уурай, кэҕин (хол., ырыаһыт ырыатын этэргэ). ☉ Срываться, надорваться от эмоционального напряжения (о голосе) [Назым Хикмет] Тыыҥҥын хаайар хандалыга Көҥүл куолаһыҥ бөппөтө. Эллэй
Түксү, өссө элбэҕи этиэхпин Бөрүөм бөттө. Поэт буоламмын сүрэҕим тулуппат. Дьуон Дьаҥылы
3. Улаханнык долгуйан, хараастан, саҥаран иһэн харан хаал, кыайан этимэ (үксүн сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ Захлебываться, произнося слова, от прилива чувств (обычно горьких — употр. в основном в ф. деепр.)
Ол кыыс оҕону аһынным даҕаны, таптаатым даҕаны... Хараастан хааллым, бөтөн олордум. Саҥарыах баар буолуо дуо?! П. Ойуунускай
«Тоҕо хоргуппат буолуохпунуй? ...Мин эйигин хайдах курдук таптыыр этибиний?» — диэн баран, мин салгыы тугу да кыайан этиэ суох курдук бөтөн харан хааллым. Эрилик Эристиин
Кэтириис, хараҕын уутугар бөтөн, кыайан саҥарбата. Амма Аччыгыйа
Октябрина кэнники тылларын бөтө-бөтө нэһиилэ таһаарда уонна, эргиллэ түһээт, дьиэтин диэки күүһэ баарынан сүүрэ турда. М. Попов
4. эргэр. Дуоһуйуоххар диэри аһаа, тугу эмэ элбэхтик сиэн сөп буол. ☉ Наедаться чем-л. вдоволь, насыщаться
Орто аан дойдум олоҕо Оһоллоох уйата долгуйар Хааннаах дапсыыр турдаҕына, хаантан харбат, бөлүөхтэн бөппөт Күрсэр илбис сүлүһүннэммит, Күлэр эмэгэт күүстэммит Охсор обот уот болотунан Оонньуур болуо сүрэхтиэм дуо?! Ньургун Боотур
ср. др.-тюрк. бөк ‘наедаться’
♦ Хойуутугар бөппүт, убаҕаһыгар чачайбыт фольк. — олус баайдык, байылыаттык олор, уйгу олохтоох буол. ☉ Жить в полном достатке, изобилии
Хотуннуун-тойоннуун Хойууларыгар бөппүттэр, Уоллуун-кыыстыын Убаҕастарыгар чачайбыттар. П. Ойуунускай. «Убаҕаскытыгар чачайыҥ, хойуугутугар бөтүҥ!» — диэтилэр барылара. Саха фольк.
◊ Бөтө бэрдэр кэпс. — 1) туох эмэ көһүппэтэҕиҥ тахсыбытыттан соһуйан хаалан, туох диэххин булума, кыайан саҥарыма. ☉ Теряться и не находить что сказать, будучи потрясенным неожиданностью произошедшего, обомлеть (от неожиданности)
Лиза бөтө бэрдэрдэ. Кини хараҕын уута саба түһээри ыган кэлбитин нэһиилэ туттуммута. Тугу да этиэн булбакка турбахтаан баран, арыый холкутуйан оргууй аҕай: «Итинник буоллаҕына, суолбутун тус-туһунан араардаҕыҥ», — диэтэ. Д. Таас
Киһи кырдьыгын саптардаҕына, сороҕор, бөтө бэрдэрэн саҥарбакка хаалааччы. Т. Сметанин. Тэҥн. бобо бэрдэр; 2) көсп. туохтан эмэ иҥнэн тохтуу биэр, бобуллан хаал. ☉ Приостанавливаться, прекращать действие, натыкаясь на что-л. Сыппах хотуур күһүҥҥү сиппит от кытаанах төрдүгэр бөтө бэрдэриэхтии кирдиэхтээтэ, кэрдиргээтэ. Э. Соколов
Өстөөх зенитката тоҕо эрэ бөтө бэрдэрбэхтээтэ, биир прожектор уунаҥныыр тыла мэлис гынна. ПДА СС