дапсы диэн курдук
Кэтэһэн турар Быыгынас Бэргэн кураахтаах саатын кулгаах тааһыгар диэри иэмэх курдук тардан баран ыһыктан кэбиспитэ — лыабатын тыаһа өрө хабылла түспүтэ. Далан

туохт. Тугу эмэ биир өттүттэн сыҕаллыар диэри хаптаччы баттаа, ньалбаччы ас. ☉ Раздавить, сплющить
Бадараан буолбут суолу дэлби ньыҕайан, хаспах оҥортоон тыраахтардар, массыыналар быыгынаһаллара, сыыгынаһаллара. Далан
Зорин …… ыараханыараханнык үктэнитэлээн, остуолга тиийэн пепельницаҕа бөппүрүөскэтин төрдүгэһин ньыҕайда. Софр. Данилов
ср. монг. нухах ‘мять, разминать, растирать, размешивать, тереть, протирать’, хак. ныхы ‘с силой надавливать, давить, нажимать, утрамбовывать’

I
тарылаа диэнтэн холб. туһ. Хабыс-хараҥаҕа аптамааттар тарылаһан ылаллар. К. Симонов (тылб.)
II
даҕ. Тохтоло суох хатыланар «тар-тар-тар» диэн эрэр курдук иһиллэр. ☉ Производящий непрерывные громкие отрывистые звуки, тарахтящий
Биһиги ити тыраахтар тарылас тыаһыгар үөрэнэн хааламмыт буолуо, эмискэ кини ах баартыгар тула олус даҕаны уу-чуумпу буола түстэ. Н. Габышев
Күнү быһа, Түүнү быһа Биир тыаһынан Киэҥ бааһынам — Тып-тырылас, Тап-тарылас! М. Тимофеев
Хортуоппуй олордуллубут киэҥ бааһыналара тыраахтардар, массыыналар тарылас, быыгынас тыастарынан уонна дьон саҥатынан туолла. «ЭК»

бырдах диэн курдук
Кугас кумаар. Ыам кумаара. — Куйаас күммүт сырылас, Кумаар, бырдах быыгынас. Күннүк Уурастыырап
Тиэргэҥҥэ түптэ тула ынахтар кумаартан куотан үмүөрүһэн тураллара. И. Данилов
Сайын туундараҕа араас үөн-көйүүр: кумаар, оҥоойу, бүгүлэх наһаа хойуутук түһэр. Салгыҥҥа Хара былыт буолан көтөллөр. КЗА АҮө
♦ Кумаар да сиэбитигэр (ытырбытыгар) холообот — улахаҥҥа уурбат, аахайбат. ☉ соотв. и в ус (себе) не дует
Икки саалаах кииртим. Биир куһаҕан булгу тутуунан үс төгүл ыттым даҕаны кумаар да сиэбитигэр холообото. Багдарыын Сүлбэ
«Эн миигин холкуостан тахсарга үүрбүтүҥ-тэппитиҥ», — диэн көрбүтүн, биирдэрэ кумаар да сиэбитигэр холуммата. «ХС». Тэҥн. кумаардаан (кымаардаан) <да> көрбөт
◊ Бэс кумаара (бырдаҕа) көр бырдах
Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. И. Гоголев
Ыам кумаара — ыам бырдаҕа диэн курдук (көр бырдах). Маҥнайгы ыам кумаара дыыгыныы көймөһүннэ. Л. Попов. Ыам кумаарын курдук үгүс дьон кэлэн-баран, үлэлээн-хамсаан ирбинньиктэһэ сылдьаллар... А. Федоров

1. («й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) аат. Сайын түһэр итии, сырайар салгын. ☉ Жара, зной
   Куйаастан ыгыллыбыт мутукча сыта минньигэстик аҥылыйар. Эрилик Эристиин
   От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап
   Сыралҕан куйааска буһан сирэлиспит-боролуспут отчуттар кэпсээни бэркэ кичэйэн, биһирээн иһиттилэр. А. Бэрияк
2. даҕ. суолт. Итии, суостаах, уотунан сырайар салгыннаах. ☉ Жаркий, знойный
   Куйаас күммүт сырылас, Кумаар, бырдах быыгынас. Күннүк Уурастыырап
   Куйаас күммүт сыралыйар Кутаа кыымнаах уотунан. А. Абаҕыыныскай
   ◊ Бөтүрүөп куйааһа — сайыҥҥы муҥутуур куйаас күннэр (от ыйын 10–15 күнэрэ). ☉ Самые жаркие летние дни (10–15 июля)
   Бөтүрүөп куйааһын кэнниттэн окко киирэллэр. Буһурук куйаас көр буһурук. Буһурук куйаас буолла, Будьур солко долгуйда. С. Васильев
   [Тирэхтэр] Буһурук куйаастан куттаммакка, Дьоролдьуйа үүммүттэр. И. Федосеев
   Бүтэй куйаас көр бүтэй II. Атырдьах ыйынааҕы бүтэй куйаас күн этэ. Бүтэй куйаас сатыылаата. Күрүлгэн куйаас — аһара итии. ☉ Очень жаркий, палящий
   Бэс ыйын эргэтинээҕи сайыҥҥы күрүлгэн куйаас күн. Күннүк Уурастыырап. Күрүлгэн куйаастаах күөх халлаан, …… Аттартан көлөһүн таммалаан Сибэкки үрдүгэр хаалбыта. «ХС»
   Өҥүрүк куйаас көр өҥүрүк. Өҥүрүк куйаас тыыннаах, Үүт таас олбохтоох... Үрүҥ Аар тойон... Өксөкүлээх Өлөксөй
   Өҥүрүк куйааска күнү быһа үлэлээн тириппит-хоруппут. ГИП КДь
   Биирдэ сайын өҥүрүк куйаас сатыылаан ахан турдаҕына, Орто Азияттан биһиэхэ биир ыалдьыт кэлбитэ. «ХС»
   Уот куйаас көр уот. Ардаҕы аны быыстала суох уот куйаас күннэр солбуйбуттара. Н. Заболоцкай
   ср. тюрк. куйааш, койаш ‘солнце; жара’