1. и. д. от быһаар = 1) толкование, истолкование; 2) решение; кини быһаарыытын күүтэбин я жду его решения; 2. грам. определение; тэнийбит быһаарыы распространённое определение.

1) толковать, растолковывать, разъяснять, объяснять; киһитигэр быһаара оҕуста он уже растолковал (это) своему приятелю; уруогун быһааран биэр = объяснить урок; үлэтин быһааран биэр = определить чьи-л. функции; 2) решать; выносить решение; маны мунньах быһаарыа это решит собрание.

n. description, explanation

v. to explain

I
быһаар диэнтэн хай
аата. Ордук таптаан мин ааптар [А.Е. Кулаковскай] сүүһүнэн ахсааннаах хос быһаарыыларын ааҕарым. Бу быһаарыылар — бэйэлэрэ научнай суолталаах улахан үлэлэр. Суорун Омоллоон
Предметтэр истэригэр араас процесстар уопсай сокуоннарын үөрэтии, аан дойду, олох быһыыта тугунан биирин быһаарыы философия соруга буолар. ДИМ
Научнай үлэһиттэр үлэлэрин-хамнастарын норуот хаһаайыстыбатын сайыннарыы ордук наадалаах боппуруостарын быһаарыыга түмэргэ. «Кыым»
◊ Быһаарыы сурук — ирдэнэр халыыбынан ханнык эрэ дьыала, иһитиннэрии ис хоһоонун кылгастык суруйуу. ☉ Объяснительная записка
Арбатскай киниэхэ ханнык да быһаарыы суруга суох араас уустук задачалары, математическай тэҥнэбиллэри илдьэн биэрэрэ. В. Яковлев
II
аат., тыл үөр. Ханнык? хас? хаһан? о. д. а. ыйытыыларга хоруйдуур этии ойоҕос чилиэнэ. ☉ Определение (второстепенный член предложения)
Быһаарыы саха норуотун тылынан уус-уран айымньытыгар олус баайдык, киэҥник туттуллар. СТС. Нуучча тылыттан киирбит даҕааһыннар быһаарыы буолаллар, саха билиҥҥи тылыгар үгүстүк туттуллаллар. СТС. Биир уустаах туһааннар, кэпсиирэлэр, быһаарыылар, толоруулар, сиһилиилэр баар буолаллар. ПНЕ СТ

туохт.
1. Тугу эмэ кимиэхэ эмэ толору өйдөнөр гына эт, кэпсээ. ☉ Растолковать кому-л. что-л., сделать что-л. ясным, понятным
Ас туһунан кэпсэтиигэ хайыһар туох сыһыаннааҕын эн биһиэхэ быһааран абырыаҥ эбитэ буолаарай? Амма Аччыгыйа
Өксүү, ону ылбакка, соһуйбуттуу көрөн олорбутугар, киирбит дьахтар нууччалыы-сахалыы былаан быһаара сатаабыта. Н. Заболоцкай
Биричиинэтэ кимиэхэ барытыгар биллэр, ону быһаара сатыыр да наадата суох. Софр. Данилов
2. Тугу эмэ чуолкайдык бил. ☉ Определять, выяснять что-л. точно
Барытын бэйэтэ урут билэн, судургутук быһааран бүтэрэ сылдьар киһи. Амма Аччыгыйа
Кулаакка туох иһин барарын быһааран өйдөөбөт уол этэ. Эрилик Эристиин
«Чахчы кыраныыссаны туорааччы эбит!» — диэн быһаарбытым. Н. Якутскай
3. Туох эмэ туһунан уурааҕы уур, таһаар (хол., мунньахтаан). ☉ Решать, выносить решение по какому-л. вопрос у
Эйэ дэмнээх сиэринэн, Ирэ-хоро дьүүллэһэн, «Түмсүү күүһэ» холкуоһу Төрүттүүргэ быһаардылар. Күннүк Уурастыырап
— Суруксут, суруй: «Биһиги Салбаҥ нэһилиэгин дьонун уопсай мунньаҕа, быһаардыбыт». Н. Якутскай
Ол кыһалҕатыттан дьахталлары соруһарга быһаардахпыт дии. Ч. Айтматов (тылб.)
4. Арааран, араҥалаан бил, өйдөө. ☉ Определять, отличая что-л. от другого
Олорон эрэ санаан көрбүтүм: дьиэм хайа да диэки баарын быһааран билбэтим. Н. Неустроев
Мин үөһэ тахсан баран, илиммин-арҕаабын быһаарбат буолан хааллым. А. Софронов