туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы утарсар, сөбүлээбэт дэгэттээх күһэллэн сөбүлэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражает вынужденное согласие говорящего с оттенком недовольства (ну что ж). Буоллаҕа дии оттон, ону хайыахпытый?
□ Буоллаҕа дии оттон..
Хабалата да суох мэлдьэһиэм суоҕа эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа

сыһыан т.
1. Араас соруйар, сэрэнэр, кыыһырар, үгэргиир дэгэттээх сөбүлэспэт, мөккүһэр, бопсор сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, несогласие, запрет говорящего с оттенками побуждения, предостережения, иронии, гнева (нет, постой, подожди). Бэйи, киһини ыттыҥ
□ Бэйи, саатар аһылыкпын ситэ аһатыҥ. Суорун Омоллоон
Бэйи, ол сири ким көҥүллээн биэрэр эһиэхэ! Амма Аччыгыйа
Бэйи, үлүһүйэн барымаҥ. Эрилик Эристиин
2. Дьаҕырыйар, сэрэтэр, саанар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает угрозу, предупреждение, желание отомстить (погоди, ну погоди)
Бэйи, улааттахпына, иһин дэлби үктүүрүм буолуо. А. Федоров. Бэйи, буруйун мунньан-мунньан баран биирдэ муунталаһарбыт буолуо! Амма Аччыгыйа
Бэйи, хойутаатаххына, Мария Ивановна мөҕөрө буолуо. А. Федоров. Дьиккэр, аппын миинэн барбыт... Бэйи, көстүөҥ суоҕа! Н. Якутскай
3. Этии атын сыһыан дэгэттэрин (болҕомтону тардыы, күүтүү, үөрүү, кэпсэтээччини уоскутуу, киниэхэ туһулааһын, ыйытыы о. д. а.) күүһүрдэр-бэлиэтиир. ☉ Усиливает различные модальные значения (радости и т. д.) и конструкции с обращением, привлечением внимания, вопросом и т. д. Дьэ, бэйи, төһөнү көмөлөһөр, сарсын көрүллүө. Суорун Омоллоон
Чэ, бэйи, эһиил саҥа оскуола аһылыннаҕына. Амма Аччыгыйа
Бэйи, ити ханна баран иһэр сөмөлүөт буолуой? Н. Якутскай
Бэйи, бу мин хайдах буоллум?! Н. Заболоцкай
Бэйи, ол аата бу сир көмүстээх буоллаҕа дии. С. Ефремов
4. Инфинитив уонна соруйар туохтуур (2 с. ураты) формаларын кытта саҥарааччы баҕатын, быһаарыныытын бэлиэтиир. ☉ С глаголами в неопределенной форме и в повелительном наклонении (кроме ф. 2 л.) выделяет и выражает желание, решение говорящего
Бэйи, сынньана түһүөххэ. Суорун Омоллоон
Бэйи, мин эйиигин кытта сытыым. Уонна сэһэргэһиэхпит. Амма Аччыгыйа
Бэйи, өйбүнтөйбүн булуум... Н. Якутскай
Бэйи, чэ ол туһунан тохтоотун. А. Сыромятникова
Чэ, бэйи, этэ түстүннэр. М. Доҕордуурап
Бэйи, мин эйиэхэ төрдүттэн кэпсээн биэриим. С. Ефремов

сыһыан холб. Утары этэн кэпсэтээччи ханнык эмэ хайааһынын тохтотору көрдөрөр. ☉ Употребляется для приостановки какого-л. действия собеседника путем возражения (ну погоди-ка, ну постой же). Бэйи доҕор, чэйбин ситэ иһэрт. Бэйи доҕор, сынньана түһүөххэ
□ Бэйи доҕор! Утуйар сирбитин булунан баран сэһэргэһээ инибит. Т. Сметанин

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы кимиэхэ эмэ уордайан, саанар, дьаҕырыйар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает гнев, угрозу, острастку говорящего кому-л. (вот погоди, ну погоди). Бэйи оттон, көрөн иһиэхпит

көр бэйи (бэйэ) оттон
Бэйи уус, ити накаастаабыккытын, ити сордообуккутун уоттаах чоххо олордон иэстиир күнүм кэлээ ини. С. Ефремов

сыһыан холб.
1. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан туран, санааны чиҥэтэн этиини көрдөрөр (соруйар, ыйытар, туһулуулаах этиилэргэ тут-лар). ☉ Служит для акцентирования внимания на высказываемой мысли с привлечением внимания собеседника (употр. в побудительных, вопросительных предложениях и при обращении — постой-ка, послушай-ка)
Бэйи эрэ, тохтоо! Суорун Омоллоон
Бэйи эрэ, оҕолоор, оттон мин туспунан тоҕо тугу даҕаны сураспаккыт? В. Яковлев
Тукаам, бэйэ эрэ, бу ийэбит-аҕабыт төһөҕө киирэллэрэ буолла? Д. Таас
2. Кэпсэтээччигэ быһаччы туһаайыллыбатах этиилэргэ санаа булан саарбахтааһыны чиҥэтэргэ туттуллар. ☉ Служит для выделения тут же возникшего колебания, сомнения в предложениях, не обращенных непосредственно к собеседнику (постой-ка)
Бэйи эрэ, туох диэн этиэх бэйэтэй кини. В. Ойуурускай
Бэйи эрэ, бу кини хайдах балыыһа киһитэ буолан хаалла? «ХС»

көр бэйи (бэйэ) оттон
Бэйиккэй оттон, убайым кэлиэ суоҕа! И. Гоголев
Тоҕо киһи табатын ыйытыыта суох ылар? Дьэ, бэйиккэй оттон, кэллэр эрэ кэпсэтиллиэ. «ХС»
Бэйиккэй оттон, кэпсэтиэхпит ээ. В. Иванов

бэйи оттон

I
1.
оттоо диэнтэн бэй. туһ. [Байбал:] Ээ, үөрэхтээх оҕолоох оҕонньор оттоммотоҕуҥ мин буруйум буолсу дии. А. Софронов
От үлэтин былдьаһыктаах күннэригэр сүөһүлэрэ сыл тахсар отун кыайан оттоммот, эбэтэр улаатан эрэр оҕото суох ыал отчуту наймылаһарга күһэллэллэрэ. И. Аргунов
2. Оттоох буол, үүн (ходуһа туһунан этэргэ). ☉ Иметь хороший травостой (о сенокосном угодье)
«Хатан хаалбатаҕына, бука оттоноро буолуо», — диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап
Дохсун самыыр куттаҕына, Толоон солко оттонор, Оттон ырыа буоллаҕына, Туохтан үөскүүр, доҕоттор? И. Эртюков
II
ситим т. Инники этиллибиккэ утарар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительное отношение к сказанному в начале (а, но, однако). Уол ыллыыр, оттон кыыс истэр. Кимиэхэ да куһаҕаны оҥорбута суох, оттон олоҕор мэлдьи табыллыбат. Мин кэллим, оттон кини дьиэтигэр хаалла
□ Пуойас биир чааһынан барар, оттон эн буоллаҕына барарга өссө да бэлэмэ суоххун. «ХС»
III
сыһыан т. Куттааһыны, сааныыны көрдөрөр (бэйи, сэрэн). ☉ Выражает запугивание, угрозу говорящего (ну смотри, ну погоди). Оттон, киэһэ кэлбэккэ гыныаҥ, иэҥҥин хастыам
□ Оттон… Оттон… Хаһан эмэ ити тылгар түбэһиэҥ эбээт! С. Ефремов
Бэйи, оттон күлэн эр! «ХС»
2. Саҥарааччы уордайыытын, кыыһырыытын, өһүргэниитин, кэлэйиитин-сиргэниитин, хомуруйуутун уо. д. а. көрдөрөр (мэлдьи күүһүрдэр интонациянан этиллэр). ☉ Выражает раздражение, досаду, обиду, снисхождение, укоризну и т. п. говорящего (всегда произносится с восклицательной интонацией)
Биирдэ сынньаннаҕым дии, оттон! Амма Аччыгыйа
Оргууй! Оттон, ылыаҥ буоллаҕа дии! С. Ефремов
Туох истиэ-көрүө баарай, оттон. А. Сыромятникова
3. Саҥарааччы кыратык олуттарыытын, муҥутахсыйыытын, саараҥнааһынын, эрэмньитэ суох, ылбат-биэрбэт эппиэтин көрдөрөр. ☉ Выражает некоторое затруднение, сомнение, нерешительность, колебание, неуверенность, уклончивость говорящего
Эн буолан, оттон, биэрээ инибин. Н. Неустроев
Ээ, оттон, оннук ини. С. Ефремов
Оттон, ыл: ол кэннэ киэҥ буоллаҕына, эн ити бэйэҥ бэргэһэҕин миэхэ аҕал. Эрилик Эристиин
4. Этии араас дэгэт суолтатын (этэр санаа дьиҥин, бигэргэтии, сэрэйии, баҕарыы, утары этии уо. д. а. курдуктары) күүһүрдэр. ☉ Усиливает различные модальные значения высказывания (достоверность, подтверждение, согласие, продолжение, желание, возражение и т. п.)
Доҕоор, оттон үгүс соҕус түүлээхтээх этим. П. Ойуунускай
Ньиэмэһи оттон көрдүм ахан ини: өлбүтү да, тыыннааҕы да. Софр. Данилов
Ээ, оттон оннугун иһин, эмээхсиэн, аныгы оҕолор ийэ-аҕа этэрин истибэттэр. С. Ефремов

көр бэйи (бэйэ) оттон
Оттон бэйи, орой мэник, аахсыахпыт, ону искэр саныы сырыт. Н. Заболоцкай
«Бууннаабыт буола-буолалар, оттон бэйи!» — Бардасов таһырдьаны былдьаста. В. Яковлев
Хара кырыыстаах уола, оттон бэйи! С. Ефремов

оттон бэйи

аат. Араҕас сибэккилээх, уһун ньолбуһах сэбирдэхтээх от; алтан төбө. ☉ Одуванчик
Ол оҕолор сиппит ньээми Көтөр тыалга үрүөхтэрэ, Түү кынаттаах үөрүүлэр Үөрдээн үөһэ көтүөхтэрэ. П. Тобуруокап
Күөх кырыска охтоммун Чачыгырыы күлбүтүм, Ньээм отунан оонньооммун Ийэбин үөрдүбүтүм. Н. Габышев
Бу сылдьан хонуубутун өйдөөн көрбүппүт — харах ыларын тухары ньээм от саба үүммүт. И. Сосин
ср. бур. нямнаа ‘одуванчик’

аат.
1. Сымнаҕас, синньигэс умнастаах күөх өҥнөөх сэбирдэхтээх эбэтэр сибэккилээх биир сыллаах үүнээйи. ☉ Трава
Дулҕалаах куулатыгар от үүнэн-үүнэн баран сыппыт. Амма Аччыгыйа
Ити дьыл саас баабыр диэн хара тараах ойуулаах, кугас дьүһүннээх сүдү улахан кыыл кэлэн, кур окко дугуйданан, уйаланан сытан, тиҥэһэ ынаҕы сиэбит үһү диэн ынырык сурах Уодай аҕатын ууһугар чаҕылҕанныы тарҕаммыта. «Кыым»
2. От үлэтэ (охсуу, мунньуу, бугуллааһын, кэбиһии). ☉ Сенокосные работы
Сайын биир бэрт кураан күн Талкы оҕонньор …… отугар барда. Күндэ
Саха киһи отугар барда, Сардаҥаны кытта турсан. С. Данилов
3. Кэбиһиилээх от. ☉ Стог
Ыарҕалаахха обургу төгүрүк от түстэммитэ. Күннүк Уурастыырап
Буһурук куйаастар кэҥсээрдилэр, Бугуллар, оттор элбээтилэр. С. Васильев
♦ От илии, от атах — синньигэс, олус синньигэс илиилээх-атахтаах киһи. ☉ Худющий человек с длинными тонкими руками и ногами
Куобах оҕотунуу хап-харанан төгүрүччү көрбүт харахтаах, от илии, от атах кырачаан Аанчык бииртэн улаханнык куттанар. В. Иванов
◊ Быар от түөлбэ. — гречихаларга киирсэр от үүнээйи. ☉ Горец сибирский
Быар оту, кииһилэни, сир аһын сүөгэйгэ, тарга. үүккэ булкуйаллара. ПНЕ СТ. Окко киир — от үлэтин (охсууну) саҕалаа. ☉ Начать сенокосные работы
Арамаан Хабырыллалыын отторугар киирдилэр. Амма Аччыгыйа
Онтон кэлэн билигин, Окко киириэх иннинэ, Сайын бэрдин, кэрэтин Санаа хоту атаарар. Күннүк Уурастыырап. От атах (сото) – хаппыт отунан киһини үтүгүннэрэн оҥорон баран инникини таайа оонньуу. ☉ Название якутской игры-гадания с помощью сделанной из травы фигурки человека. Оннооҕор от атах (сото) иччилээх (өс хоһ.). От үлэтэ — от хомуурун (охсуу, мунньуу, бугуллааһын, кэбиһии) үлэтэ. ☉ Сенокосная страда, сеноуборочные работы
«Дьоннор отторун үлэтин бүтэрээри гынан эрэллэр, тур!» — диир. Саха фольк. Миэхэ кэлэн от үлэтигэр төһө көмөлөстүҥ этэй? МНН. От үрэх — көҥүһэ суох оттонор дэхси ньуурдаах уһун үрэх сир. ☉ Травянистая речка — неглубокое русло высохшей речки, наполняющееся весной талой водой, а летом обильно зарастающее травой
Является богатым сенокосным угодьем. Талбаарда от үрэх талаҕа — Тараҕай сиригэр тиийдибит. С. Тимофеев. От ыйа — сыл сэттис ыйа (от үлэтэ үгэннээн барар ыйа). ☉ Июль
От ыйын уу-чуумпу, күөх түүнэ Оһуордаах суорҕанын тиирбитэ. Күннүк Уурастыырап
От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап. Сыыс от — культурнай үүнээйи быыһыгар үүнэр туһата суох оттор, ону тэҥэ суол кытыытыгар, ходуһаҕа о. д. а. сиргэ үүнэр, сүөһү сиэбэт ото. ☉ Сорная трава
Юля эриэппэ сыыс отун ыраастаабыта. КИИ СТ-2
др.-тюрк., тюрк. от

аат.
1. Үүнээйи (от уонна мас үүнээйилэр барылара холбуу ылыллыбыта). ☉ Растительность, растительный мир
Көтөргө-сүүрэргэ, окко-маска кыһын ойуур ордук наадалаах, кыһыҥҥы ойуур — халыҥ хахха, күүстээх көмүскэл, сылаас дьиэ-уот. Амма Аччыгыйа. Өлүөнэ мууһун эстиитэ, От-мас тиллэн кэлиитэ, Кэрэ, күндү сэгэрбин Кэтэспитим, кэлбэтэҕиҥ… Эллэй
2. Кыһын сүөһүгэ сиэтэр от, уокка оттор мас. ☉ Сено и дрова
Уһун кыһын Оттор уотун буллара, Отут-сүүрбэ ынаҕар Отун-маһын тиэйтэрэ, Ииһин, дьиэтин көрдөрө — Ииппит кыыһын, күтүөтүн Ыаллыы-ыкса нэһилиэктэн Ыҥыртаран аҕалбыта. Күннүк Уурастыырап
Кыһынын эмиэ бааһынанан дьарыктанар мэхэнисээтэр аҕыйах, үгүс өттүлэрэ от-мас тиэйиититтэн орпоттор. П. Егоров
♦ Окко-маска иҥнэр буол — төбөҕүнэн ыалдьан (иирэн) тугу да өйдөөбөтбилбэт буол. ☉ Сходить с ума. Бахсы тойоно Дьэллэҥэй кинээс …… тиһэҕэр тиийэн, баһынан иирэн, окко-маска иҥнэр буолан хаалар. Саха фольк. Оккомаска умньаммат акаары — олус акаары, олус оттомо суох. ☉ Набитый дурак. Окко-маска умньаммат мэник – олус мэник, наһаа тэбэнэттээх, оттомо суох. ☉ Отчаянный шалун, сорванец
Мин эйигин урут, окко-маска умньаммат мэник уолчаан буоллаҕа дии саныырым, сураххыттан истэн, онтукам сыыһа эбит. Н. Заболоцкай. Оттон-мастан туттан (тардыһан) сылдьар кэпс. — нэһиилэ сылдьар, атаҕар нэһиилэ уйуттан турар. ☉ Еле держаться на ногах, еле ходить (настолько ослабеть после болезни)
Оҕонньорбут ыалдьан баран, саҥа туран эрэр. Билигин даҕаны оттон-мастан туттан сылдьар. ГНС СТСДТ. Оту-маһы кытта туһун (тутан көр) — күөгэйэр күҥҥэр сырыт. ☉ Быть в расцвете сил
Оту-маһы кытта тустар Омуннаах эдэр сааспар Кэллим эмиэ эргиллэн Киэҥ төгүрүк алааспар. НАГ АБС. Отун-маһын бэлиэтээтэ — саһар, хагдарый (маҥнайты хаһыҥ кэнниттэн). ☉ Блёкнуть, желтеть, засыхать (после первых заморозков; букв. (осень) оставила свои отметины на растительности). Отун-маһын бэлиэтээн, күһүн кэлэн иһэрэ биллибит

модальное сл. выражает 1) несогласие, возражение, требование, предупреждение, намерение, желание и т. п.: бэйи, саатар ситэ аһатыҥ постойте, дайте хоть доесть; бэйи, үлүһүйэн барымаҥ смотрите, особенно не увлекайтесь; бэйи, кэлбитэ буолаарай постой, может он приехал; бэйи, сарсын барыллыа ну, завтра поеду; 2) угрозу погоди; смотри; бэйи, кэһэтиэм ! погоди уж, я тебе дам!; оттон бэйи! погоди же!; дьэ бэйи, сөпкүн көрүллүө ! ну погоди же, мы тебя проучим!

1. союз, против, а, но, однако; уол ыллыыр , оттон кыыс истэр парень поёт, а девушка слушает; кимиэхэ да куһаҕаны оҥорбута суох , оттон олоҕор мэлдьи табыллыбат он никому плохого не делал, однако в жизни ему всегда не везёт; 2. в роли модального сл. выражает 1) угрозу, злое пожелание, обычно с модальными сл. бэйи, дьэ : оттон аны биирдэ кэлээр эрэ ! попробуй прийти ещё раз!; бэйи оттон , аҕыйах сылынан эһигини да көрүөхпүт ! ну погодите, поглядим мы на вас через пару лет!; дьэ оттон , сарсыҥҥы күн уүннүн ! ну держитесь, будет и завтрашний день!; 2) усиление высказываемого с оттенком возражения, укора и т. п. ведь, же; уж; кэлэр ини оттон ведь он придёт; оттон ыл эбээт бери уж; биирдэ сынньаннаҕым дии , оттон ! надо же мне отдохнуть хоть раз!; этиэххин оттон ! ну скажи же!

1) трава || травяной; от хойуутук үүммут трава выросла густо; от сыта травяной запах; от угунньа травяная стелька (в обуви); от куөҕэ зелёный цвет; сытыган от полынь; алтан от см. алтан ; сыыс от общее название сорных трав, сорняков; хороҥ от см. хороҥ ; куруҥ от кипрей, иван-чай; 2) сено; оту кэбис = стоговать сено; от хомуура сенокос; от мунньуута уборка сена, сеноуборка; от охсуута сенокошение; күөх от см. күөх 2; хардаҥ от засохшая на корню трава; малопитательное сёно; сыарҕа от см. сыарҕа 2; 3) стог; от оҕото небольшой стожок (поставленный около основного стога); от түөһэ небольшая куча сена (прилегающая к стогу); от туһэ вершина стога (конусообразная); от хааһа бровка стога; от тэллэҕэ основание стога; кур от см. кур III 2; кырдал от продолговатый стог сена; кырыы от сёно, смётанное кладью; тоһоҕос от круглый островерхий стог # от аһылык разг. растительная пища; от атах а) тонконогий; б) название игры-гадания с помощью травы; от илии тонкорукий, с длинными тонкими руками; от ыйа июль.

растительность; күөх от-мас зелёная растительность.

возвр. от оттоо = заготовлять сёно (для себя).

conj. but, and

n. grass, hay; отчут n. person who mows grass; от-мас n. vegetation; от күөҕэ a. green; от ыйа n. July (lit. ‘grass month’); кэбиһиилээх от n. haystack

n. July

хаһыҥтан көмүскээһин (саас эбэтэр күһүн буолар түүннү. тоҥорууттан үүнүүнү көмүскүүр ньымалары туттуу: салгыкҥа уу ыстарыы, буруо таһаарыы, үүнээйини сабыы энин.)

предл
(р. п.)
кимтэн? туохтан? диэн ыйытыыга хоруйдаан этэргэ туттуллар (от вас, от меня, от людей)
от радости - үөрэн, үөрүүтүттэн

(ото) предлог с род. п. =ттан; от Москвы до Ленинграда Москваттан Ленинградка диэри; отрезать ломоть от хлеба килиэптэн эмти быһан ыл; избавиться от опасности кутталтан куот; дрожать от страха кутталгыттан титирэстээ; отличать добро от зла куһаҕантан үгүөнү арааран бил; год от году сылтан сыл ахсын; день ото дня күнтэн күн ахсын.

предл
(р. п.)
хантан тэйбити, барбыты көрдөрөргө туттуллар (от реки - өрүстэн, от меня - миигиттэн)

(ото=, отъ=) приставка, суолтатынан: 1. туохтууру үөскэтэргэ туттуллар уонна көрдөрөр: 1) туохтан эмэ тэйиини, тэйшпии-ни, ылыыны, хол. отплыть устан бар; отвязать сүөрэн ыл; 2) туохха эмэ хардарар хайааһыны, хол. отблагодарить махтан; откликнуться ыҥырыыга хардар; 3) хайааһыныоҥо-рон бүтүүнү, хол. отзвучать тыаһаан бүт; отцвести сибэккилэнэн бүт; 4) "=ся" эбиискэни кытта туохтан эмэ куотунууну, хол. отговориться төттөрү этин, буолунума; 2. даҕааһын ааты үөскэтэргэ туттуллар уонна туохтан эмэ үөскээһин суолтатын бэлиэтиир, хол. отымённый ааттан үөскээбит.