сыһыан холб.
1. «Биллэн турар оннук» диэн бигэргэтэр эппиэти көрдөрөр (диалогка тут-лар). ☉ Выражает само собой разумеющийся утвердительный ответ (употр. в диалоге; соотв. как же, конечно, еще бы)
— Улууска миигин үчүгэйдик билэллэр. — Ама дуо, [эйигин] билэн ахан буоллаҕа дии. «ХС»
Ама дуо, кинээс кинини кытта урут хаһан бу курдук кэпсэппитэ, «үтүө доҕорум» диэбитэ баарай! Н. Якутскай
Ама дуо! Биир дойдулааҕым, үөлээннээҕим наукаҕа саҥа арыйыыларын туһунан уочарка суруйа кэллим. Г. Угаров
2. Саҥарааччы сөбүлээбэт, үгэргиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение, иронию говорящего (соотв. еще бы, а как же)
Ити ичигэстик таҥныбыт чиргэл уолаттар, хата, онуоха кыһамматтар, ама дуо — кинилэр урут олорбуттар. Н. Габышев
Ама дуо, доҕоттоор... Аналлаах атыырданан, Аҕыстыыра тараҕай оҕонон Ахталыйаа инибин. П. Ойуунускай

көр ама дуо
«Эрэйгин толуйар дьоммут, оттон тылыҥ тиийдэҕинэ, оҕобут чэпчээтэҕинэ, амакай дуо, төһөнү баҕарар төлүөхпүт», — диэбит дьиэлээх тойон. «ХС»

сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардаары этэр санааны чорботууну, хааччахтааһыны, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает выделение, ограничение, подчеркивание высказываемой мысли в целях привлечения большего внимания собеседника (и вот, и вот только, ну что еще?)
Арай дуо, сиккиэр тыал Аргыый үрдэ. А. Бродников
Арай дуо, сүрэҕим Тулуйда барытын. «ХС»
Арай дуо?.. Биир киэһэ Майаттан Бэбиэскэ аҕалан биэрбиттэр. Күннүк Уурастыырап

көр баара дуо

эб.
1. Күүркэтиилээх мэлдьэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает риторическое отрицание
Баҕалаах санаалара Батарыа баара дуо?! П. Ойуунускай
Кини дэлэҕэ иннинэн буолан миигин кытта куоракка киириэ баара дуо?! Н. Якутскай
Түүл буолуо баара дуо: тымныы илии Соболевы уолугуттан садьыйталаата. Софр. Данилов.
△ Кэпсэтээччигэ быһа туһаайылыннаҕына ылыммат-сөбүлэспэт, сэмэлиир дэгэттэнэр. ☉ При непосредственной обращенности высказывания к собеседнику может выражать оттенок возражения или упрека
Ити курдук кытаанахтык саҥарар диэн баара дуо. А. Софронов
Бу айылаах буолан баран, аны миэстэ талымастыаҥ баара дуо?! Амма Аччыгыйа
Кэбис, инньэ диэн баара дуо? С. Ефремов
△ Бастакы сирэйгэ турар туохтуурдары кытта үксүгэр баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ С глаголами в 1-м лице имеет оттенок желания
Саманан ыйанан баран өлөн тураргын көрүөм баара дуо. Амма Аччыгыйа
Кулан дьэллик бэйэлээх Илиэһэй бэрдин, Иннин ыламмын Иинниэм баара дуо. П. Ойуунускай
Оо, ааттаах айыы түүл дьоло Олохпун киэргэтиэҥ баара дуо? И. Чаҕылҕан
2. Этиллэр санааны эмоциональнайдык тоһоҕолоон, чорботон биэриини эмискэччи буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное акцентирование, выделение высказываемой мысли с оттенком неожиданности
Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтүм баара дуо – Өһүччү көрбүттэр, Өкөйө утуктаабыттар. С. Зверев. Үүтээн балаҕаммар Көтөн түспүтүм баара дуо, доҕоор. Туруору мас сурдум иһэ Күлүмүрдүү, Күндээрэ аан Олорор эбит, оҕолоор! С. Зверев
Айаҕар түһэрэн ылла, Уруккута диэн баара дуо – Уонунан ордук уоҕурда. П. Ойуунускай

туохт. эб.
1. Саҥарааччы этиллибити билэн туран, бигэргэтэр эппиэти ирдиир ыйытыытын көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос говорящего, требующий подтверждения известного ему факта
Мин аатым Аркадий. Үчүгэй аат буолбат дуо? С. Ефремов
Пограничнай сулууспаҕа баҕа өттүнэн кэлэргэр чэпчэки үлэ буолуо дии санаабытыҥ чахчы. Оннук буолбат дуо? Н. Якутскай
Оту барытын Баһылай оҕонньор бас билэр буолбат дуо? МНН
Мин сөпкө этэбин буолбат дуо? И. Федосеев
2. Этэр санааны бигэргэтэн күүһүрдэн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает усиление высказываемой мысли
Эн тирэҕиҥ диэн кута, ол кута эйигин бүтүннүү оборон турар буолбат дуо? С. Ефремов
Онто да суох арыыйда олорор буолбаппыт дуо? П. Ойуунускай
Хаһан бииргэ олоробут, барар буолбаккын дуо? А. Сыромятникова
3. Кыыһыран, сирэй-харах анньыһан, мөккүһэн этиини, тыл кыбытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает сердитое, обличающее возражение, полемическую реплику
Кыһыллар бэлэм сыталлар эбит буолбат дуо?! Н. Якутскай
Эн мин оҕолорбун сиэн, мэҥиэстэн баран олорор буолбаккын дуо! С. Ефремов
«Хантан кэлэр буурҕаны этэҕиний? Хата, бүгүн күн үтүөтэ буолаары гынна буолбат дуо?!» — диэн мөккүһэр. Н. Якутскай

туохт. эб. Этиллэр санаа дьиҥнээҕин туһунан саҥарааччы сэрэйэн этэрин көрдөрөр (туохт. урут ааспыт кэмин кытта тут-лар). ☉ Выражает предположение говорящего относительно реальности высказываемой мысли (обычно употр. с гл. преждепрошедшего вр.)
Кырдьык, иһэ ыалдьыбыта буолуо, мин манна маныам, эн ааны аһан, таһаар ээ. С. Ефремов
Тугу ботугуруурун, баҕар, кини да билбэтэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Баҕар, доҕотторугар баарта буолуо. Н. Заболоцкай
△ Туохтуур бүтэһигэ суох ааспыт кэмин кытта. ☉ Употребляется с формами прошедшего незаконченного времени
Бука, кинилэр бу бөҕү биирдии ытыран таспыттара буолуоҕа. Суорун Омоллоон
Күтүр өстөөх, туох эрэ балыыҥкатын оҥорон баран сылдьарыҥ буолуо. С. Ефремов
Мин күндү ааҕааччыларым, бука, былыттаах, ип-ичигэс наҕыл сайыҥҥы түүннэри билэллэрэ буолуо. Н. Заболоцкай
△ Сорох этиигэ кэлэр кэм суолтата дэгэттэнэр. ☉ В некоторых контекстах имеет оттенок значения будущего времени
Туох эрэ алдьархайы оҥороро буолуо. И. Никифоров
Бу дьыалаҕа эһиги да, биһиги да бииргэ ылсыһан үлэлээтэхпитинэ эрэ тугу эмэни ситиһэрбит буолуо. С. Данилов
Интэринээт туолбута, ылбаттара буолуо. Софр. Данилов
△ Сэрэйэр киэпкэ турар туохтуурдары кытта. ☉ Употребляется с глаголами в форме сослагательного наклонения
Эмээхсиэн, дьон кэлэллэрэ чугаһаатаҕа буолуо. А. Федоров. Миигиттэн күүппэтэххит буолуо. С. Ефремов
Комендант этэрээт начаалынньыгар дакылааттаатаҕа буолуо, киэһэ эмиэ телефонограмма кэлбитэ. Н. Якутскай
△ Ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлэри кытта. ☉ Употребляется со сказуемыми, выраженными именами
Манна син биир хаан урууларым, табаарыстарым, доҕотторум бааргыт буолуо. Суорун Омоллоон
Сүөдээр, бу түүл буолуо. Н. Якутскай
Баҕар, ити дьыала кутуруктаах буолуо. С. Ефремов
△ Буолуо бириэмэ суолтатын ситэ сүтэрэ илик түгэнигэр, сэрэйэр суолтата мөлтөөн бигэргэтии дэгэттэнэр. ☉ В тех случаях, когда окончательно не потеряно временное значение, ослабляется семантика предположения и приобретается оттенок утверждения
Микиитэ, эн ити аан хоско утуй, арыый сылаас буолуо. Амма Аччыгыйа
Дьиэ илин өттүнэн тэрээсэлээх, болкуоннаах буолуо. С. Ефремов
Сыарҕаҕа таба тириитэ баара буолуо. Амма Аччыгыйа

туохт. эб.
1. Саҥарааччы саарбахтыырын, мунаарарын ыйытыы быһыытынан көрдөрөр (сүнньүнэн, туохт. бэриллибит кэпсиирэлэри кытта тут-лар). ☉ Выражает сомнение, колебание говорящего в форме вопроса
Бачча тухары атын биир да кыыһы, биир даҕаны дьахтары таптаабатаҕа буолуо дуо? Киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Софр. Данилов
Ити алҕас суруллубута буолуо дуо? «ХС»
△ Оо диэн саҥа аллайыыны, ама диэн сыһыан тылы кытта эмоциональнай дэгэттэнэр. ☉ С междометием оо, модальным словом ама приобретает эмоциональный оттенок
«Ама, маннык эдэркээн барахсан иирбитэ буолуо дуо?» — диэн дьиксинэ саныыр. Н. Якутскай
Ама, кини кырдьык итинник сөбүлээбитэ буолуо дуо? Софр. Данилов
Оо, ама, кырдьык оннук буолуо дуо? «ХС»
2. Риторическай ыйытыы дэгэттээх этэр санааны бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение высказываемой мысли с оттенком риторического вопроса
Эһэ туһунан суруллубута, кырдьык да, кэмнээх буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Биирдэ эмэ мөҕүллүбүтүҥ, таһыллыбытыҥ буолуо дуо? С. Ефремов
Ама, кыра оҕолору үөрэппиттээх киһи буолуо дуо! Амма Аччыгыйа
Хомойууну үөрүү тута солбуйарын саҕа үчүгэй баар буолуо дуо? «ХС»
△ Саҥарааччы биһирэмнээн, кыбытан этиитинэн дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок дополнительного ввода сообщения говорящим
Тэлээрэ-тэлээрэ кинилэр диэтэх дьон үрүмэччилэр — Силээхтэлэрэ дэлэ буолуо дуо — Сир симэҕин барытын кэрийбиттэр. П. Ойуунускай
Эгэ, киэҥ Өлүөнэ обургу Оччугуй үрүччэ саҥатын, Ахсарыах бэйэлээх буолуо дуо, Аат эрэ харата аҥааттар. С. Данилов
Бу сураҕы Микииһэлээх истибэт буолуохтара дуо. Н. Павлов

сыһыан холб. Этиллэр хайааһын күһэллэн оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Указывает на вынужденный характер совершения действия (что поделаешь)
Быстыа дуо, сүгэни кыбынан Киһитин «дьаһайа» тахсыбыт. Күннүк Уурастыырап
Быстыа дуо, Валентин Петрович аны Кырдал сэлиэнньэтиттэн үс биэрэстэ аллара баар, кинилэр эспэдииссийэлэригэр анаан тутан эрэр бараахтарын көрө барар. Н. Якутскай

эб.
1. Араас даҕааһын ааттары, даҕааһын суолтатыгар туттуллар тыллары кытта предмет чопчу бэлиэтин, хаачыстыбатын эмоциональнайдык күүһүрдэр. ☉ Служит для эмоционального усиления конкретного признака предметов, употребляясь с различными прилагательными и словами, выступающими в их значении
Нап-нарын, быычыкаа бэйэлээх, эдэркээн кыыс сүүрэн кэллэ. «ХС»
Төгүрүк иһигэр будьурхай бэйэлээх эрбэһин үүнэн лөглөйөн тахсыбыт. Р. Кулаковскай
Ыкса кэлэн баран өйдөөн көрбүтүм, хата, тэптиргэ туһахха маҥан бэйэлээх иилиллэн биэтэҥнии турар. Р. Баҕатаайыскай
Хайа, уонна, сибиинньэтэ диэн, кууруссата диэн, быһата, быр бааччы бэйэлээх ыал. Р. Кулаковскай
Айыы бэйэлээх айылҕам Маннык муҥутуур уйгутун Муҥур үйэбэр көрбөтүм. И. Чаҕылҕан
△ Бу суолтаҕа сорох күүһүрдэр суолталаах (диэн, хаан, да уо. д. а.) эбиискэлэри кытта сэргэстэһэр. ☉ В значении 1 сочетается с некоторыми усилительными частицами (диэн, хаан, да и т. п.)
Хаҥас болкуонтан хотун хаан бэйэлээх, толуукан диэн быһыылаах дьахтар үөһэттэн таҥнары кини диэки көрөн олороро. Н. Лугинов
Эриэккэс түүлээҕи үөскэтэҥҥин Эҥинэ да бэйэлээхтэри Иҥэринэн турдаҕыҥ диэммин, Эт сүрэҕим эймэнийдэ. С. Зверев
△ Курдук диэн эбиискэлээх ааттары, тэҥниир холбоһуктары кытта эбэтэр ити эбиискэ түспүт түбэлтэтигэр тэҥниир суолта дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с именами, сравнительными оборотами с частицей курдук, или при опущении данной частицы, приобретает оттенок сравнения
Кырынаас курдук бэйэлээх үп-үрүҥ, сүүнэ улахан кыыс ньохолдьуйар. И. Федосеев
Сыҥынаҕы өрө аспыт курдук бэйэлээх баай тайҕа толомон көтөрө улуутук туттан, хааман дуодалдьыйара. «ХС»
△ Ардыгар элбэх ахсаан суолтата дэгэттэнэр. ☉ Указывает на то, что речь идет о большом количестве кого-чего-л.
Бу манна, Намҥа, кэлэн баран, гостиницаҕа киирбитим — киһи диэн бэйэлээх үп-үллэҥнэс. И. Федосеев
Кыра кулуупка оҕо бэйэлээх ыга симилиннэ. «ХС»
△ Ыйар, ыйытар, быһаарыылаах, быһаарыыта суох, түмэр, түмэр-буолбат солбуйар ааттары кытта хаачыстыбаны, кээмэйи чопчулаабакка ыйан күүһүрдэр. ☉ С указательными, вопросительными, определительными, неопределенными, обобщительными, обобщительно-отрицательными местоимениями усиливает признак предмета, меру его проявления путем абстрактного указания
Ити бэйэлээх үөрэхтээх, үтүө киһиэхэ эргэ тахсыа буоллаҕа. П. Ойуунускай
Ханнык да бэйэлээх улуу артыыс сыанаҕа сырыы ахсын, долгуйа-долгуйа тахсар дииллэр. Софр. Данилов
Бу алдьархайдаах сэриигэ төһөлөөх маннык бэйэлээхтэр эчэйэн төнүннүлэр. Н. Заболоцкай
Биллэн турар, итинник бэйэлээх кэрэ кыыс сүрэҕин туппут уол уһулуччу дьоллоох буолуоҕа. «ХС»
Хайа бэйэлээх хатан сүрэхтээх дьахтар көстөн, бар дьон дьулайар сүөһүтүн атыыр оҕуһу быалыы-туһахтыы туруой? С. Федотов
△ Быһаарыы буолбут аат туохтуурдары кытта хайааһын оҥоһуллар тэтимин, кыаҕын эмоциональнайдык күүһүрдэр. ☉ С формами причастий, выступающими в роли определения, выражает эмоциональное усиление действия в плане его силы и частоты совершения
Кэлбит-барбыт бэйэлээх Кирилэлиир биэлсэри: «Кэрэ киһи!»— диэбиппин, «Киһи бэрдэ буолуоҕун — Киһиргэһэ бэрт», — дииллэр. С. Данилов
Мунуон сатаммат, туома, бу үрэх тардыыта кини билэр бэйэлээх дойдута буоллаҕа. «ХС»
Киһи тылын истиэх бэйэлээх уол буолбатах. «ХС»
2. Кэпсиирэ буолар, кини састаабыгар киирэр аат туохтуурдары кытта хайааһыны экчи бигэргэтии сиэринэн күүһүрдэр. ☉ С глагольными формами, выступающими в роли сказуемых или в их составе, выражает усиление действия со значением категорического утверждения
Биһилэҕи, ытарҕаны Билиммэтэх бэйэлээх. Күннүк Уурастыырап
Кыыһа күүс үлэҕэ сыратын эһэрин сэмэлии сатыыр да, эдэр эт-хаан истиэх бэйэлээх буолбатах. У. Нуолур
Өскөтө, миигин үлэ биир идэтигэр үөрэппиттэрэ буоллар, ама, үлэлээбэт, баһылаабат бэйэлээх буолуо этим дуо? «ХС»
Ол иһин, кини обургу үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолсу дуо? Н. Лугинов
3. Аат тыллары, сорох сирэй, ыйытар, быһаарыыта суох, түмэр буолбат солбуйар ааттары кытта этиллэр предмеккэ ытыктаан, үрдэтэн, сөҕөр-хайгыыр дэгэттээх сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ С именами существительными, некоторыми личными, вопросительными, обобщительно-отрицательными местоимениями выражает почтительно-уважительное, возвышенное отношение говорящего к предмету речи с оттенком восхищения
Киһини ыҥырар-тардар, сүрэҕин сүүйэр эҥин араас сирдэр Орто Халыма бэйэлээххэ кэмнээх буолуохтара дуо? Н. Заболоцкай
Оҕо санаатын билбэккэ эрэ кэлэн, эн бэйэлээххэ тыл таһаара сылдьыам дуо. А. Софронов
Күн уотунан күүстэнэн, Этиҥ уотунан эрчимнэнэн, Эһиги бэйэлээхтэр Үөрэх бөҕөнү үрдэтиҥ! С. Зверев
Үлэлээбэт дуу: кини бэйэлээх тоҕо тыаһа-ууһа иһиллибэтий? Софр. Данилов
Кинилэр бэйэлээхтэр кэрэ саас самаан сайыны аһаран, көмүс күһүн күрэниэр диэри күрэхтэспиттэр. Г. Колесов
Кэнэҕэһин даҕаны Ким да бэйэлээхтэн Кэхтибэт кэскиллээх …… Улуу дьон обургулар эбиттэр. «ХС»
4. Мин, биһиги диэн сирэй солбуйар ааттары кытта арбанан-киһиргэнэн этиини көрдөрөр. ☉ С личными местоимениями в 1-м лице выражает бахвальство говорящего
[Арыгы] Мин бэйэлээх Саалаах киһи харабылланан Дойду аайы чохчолонорум, Сир аайы кыстанарым. С. Зверев
Мин бэйэлээҕи, өллөхпүнэ даҕаны үөн-көйүүр сиэ суоҕа. П. Ойуунускай
Биһиги бэйэлээхтэри Буулдьа булара, Сибиниэс да Ситэрэ биллибэт. А. Софронов
△ Синонимнаһар диэтэх эбиискэни кытта сэргэстэһэн, бу суолтата күүһүрүөн сөп. ☉ Может сочетаться со своим синонимом — частицей диэтэх, еще более усиливая значение 4
Мин диэтэх бэйэлээх килбиэннээх киэҥ иэним итиннээҕэр буолуоҕу уйан уһаарар оҥоһуулаах. Н. Павлов
5. Саҥарааччы үгэргээн-күлэн, сөбүлээбэккэ этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает иронию, отрицательное отношение говорящего
Ээ, оттон аҕалбакка, кини бэйэлээх [Микиитэ уол] туох улахан наадаҕа кэлбит үһүө? Амма Аччыгыйа
[Сайсары:] Тоойуом, мунчаарыма, — бу бэйэлээх өлөн куотуом суоҕа. Суорун Омоллоон
Тахсан ити бэйэлээх эһэҕэр көһүн, күтүөр! Амма Аччыгыйа
Бардаххына бар! Маннык бэйэлээх Баарысынаттан матан Маккыраччы ытыахпыт Пакаа биллибэт! П. Тобуруокап
Чэй! Бу бэйэлээх тиэйии оккун сүөкээбэккэҕин итиннэ даллайан туруоҥ дуо?! Софр. Данилов
◊ Маа (мааҥы, мааҥыа) бэйэлээх — үтүө бэйэлээх, кэрэ. ☉ Такой хороший, прекрасный
Байбал маа бэйэлээх хапхара куударатыттан, дьүдьэх оҕо ньуолах аһын курдук, сип-синньигэс күүкэнньик буолбут аҕыйах түү хаалбыт этэ. Д. Кустуров
Мааҥы бэйэлээх хатыҥ чараҥым сэбирдэҕин тугу да тулуппатах, тимир тиистэммит аһыҥа супту уулаабыта, тэһитэ кэбийбитэ. Н. Босиков
Маа эрэ бэйэлээх биэбэкэйбин былдьаттахпын. Ньургун Боотур
Бии мааҥыа бэйэлээх Үрүҥ Аар тойонтон үөскээн баран, Туох маннык тостутуора чугуччу түспүт бэйэтэй?!! П. Ойуунускай

эб. Саҥарааччы үксүгэр сөҕөр-махтайар дэгэттээх риторическай бигэргэтиитин көрдөрөр (кэлэр, билиҥҥи кэмнээх аат туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает эмоциональное утверждение говорящего, часто с оттенком восхищения (употр. с прич. буд
и наст. вр.). Өндөрөй акаары, мэник оҕо курдук, төбөтүн кыстык-балта икки ардыгар уган биэриэх бэйэлээх буолуо дуо. П. Ойуунускай
Былыргы өһүн умнуох бэйэлээх буолуо дуо? И. Гоголев
Эгэ, киэҥ Өлүөнэ обургу Оччугуй үрүччэ саҥатын Ахсарыах бэйэлээх буолуо дуо? С. Данилов
Тыраахтар обургу тулутуох бэйэлээх буолуо дуо? И. Федосеев
Доропуун оҕонньор ол сүүсчэкэ бытархай, субан сүөһүнү көрбөт бэйэлээх буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Семен, оччону көрөн баран, ааһар бэйэлээх буолуо дуо, — Ньукулааскыттан кэлэн ыйыппыт. Софр. Данилов

көр бэйэтэ дуу
Ол отут аҕыс сыллааҕыта эппитин-тыыммытын, киэбирэн тиэриллэҥнээбитин умнубута буолуо дии саныыр бэйэтэ дуо? Софр. Данилов
Икки атахтаах Эт тылынан Этэн кээспит бэйэтэ дуо? С. Зверев
Эмиэ мин курдук, үөрэҕэ суох, хара үлэһит буола сылдьыах бэйэтэ дуо? В. Протодьяконов

эб.
1. Тугу эмэ билээри кэпсэтээччиттэн быһаччы ыйытыыны көрдөрөр (диалогка тут-лар). ☉ Выражает прямой вопрос, обращенный непосредственно к собеседнику (употр. в диалоге)
Арамаан эйиэхэ уон сүүһү биэрбитэ дуо? Амма Аччыгыйа
Оттон Мииккэ тугу эттэ, эн иһиттиҥ дуо? А. Сыромятникова
Ылдьаа туһунан кэнники туох эмэ биллэр дуо? Д. Таас
△ Чуолкайдатар дэгэттэнэр. ☉ Имеет уточняющий оттенок
О-ол көстөр маһы ааттыыллар дуо «Табаҕа харыйата» диэн? Н. Якутскай
Оччоҕо ким буруйдааҕый? Лира маамата дуо? Софр. Данилов
Маны кини эйиэхэ бэйэтэ биэртэ дуо? Суорун Омоллоон
△ Бигэргэттэрэр дэгэттэнэр. ☉ Имеет подтвердительный оттенок
Сэбиэскэй былаас тойоно буоллуҥ дуо? Киһи эҥин-эҥини истэр. Чахчы дуо? И. Данилов
Мин саҥа дириэктэрбын өйдөөбөтүм. - Вадим Николаевиһы дуо? «ХС»
2. Истээччигэ бигэргэтэр дэгэттээх утары этиини көрдөрөр. ☉ Выражает возражение собеседнику с оттенком утверждения
Оскуола бэрээдэгэ сэбиэскэй бэрээдэктэн атын буолуо диигин дуо эн? Амма Аччыгыйа
Биһиги да мэлдьэһэн эрэбит дуо, эмиэ «саамай сөп» диибит. Софр. Данилов
«Дьахтар киһи буолбатах дуо?» - диэтэ Даайа. Н. Павлов
3. Утары этии дэгэттээх бигэргэтиитин көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение с оттенком возражения
Механизация эйигин өрүһүйүүһү дуо? В. Яковлев
Билигин, эгэ, бэйэтэ тахсар буолан баран ылыыһык дуо? С. Ефремов
Эн тыла суох Сотто кумалаан булумньуттан төрөппүт уола буолбаккын дуо?! Эрилик Эристиин
4. Саҥарааччы хайааһын күүһүн, тэтимин чопчу күүркэтэн биэриитин көрдөрөр. ☉ Служит для экспрессивного подчеркивания говорящим силы и интенсивности действия, о котором идет речь в высказывании
Эһэ Кутталыттан үс миэтэрэ холобурдаах үөһүрэҥи тэптэрээт, буута быстарынан ыстаммат дуо! Далан
Арай, тыа саҕатыгар Силис уолу атахтаан Сирэйинэн ыыппат дуо?! Т. Сметанин
Мин Лэгиэнтэйгэ кутурук маһа буолан тэҥҥэ тэлэкэчиспэппин дуо! «ХС»
△ Сорох модальнай тыллар, эбиискэлэр сабыдыалларынан ордук иэйиилээх, күүрээннээх дэгэттэнэр. ☉ Под влиянием некоторых модальных слов и частиц приобретает более эмоциональный оттенок
Дьэ эбээт, доҕоор, Наһаар алдьанан турбат дуо! Суорун Омоллоон
Дьэ, уу-чуумпу олорбут нэһилиэкпит иһэ ыҥырыа уйатын тоҕо тарпыт курдук буола түспэт дуо, доҕоор! Софр. Данилов
Хараҥарбыт моҕотой Халыан Кеша сөмүйэтигэр Харсар сытыы тииһинэн Хатамматах этэ дуо?! Т. Сметанин
5. Диалог тас өттүгэр кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта саҥарааччы толкуйдуурун, саарбахтыырын көрдөрөр. ☉ Вне диалога с глаголами в форме будущего времени выражает раздумье, сомнение говорящего
Үрүҥнэр миигин кырбаабыттарынан кыһыллары кыайыахтара дуо? П. Ойуунускай
Арай харчы биэриэххэ дуо? Д. Таас
Кинилэр тугу эмэ түһүүллэрэ буолуо дуо? Н. Габышев
Бүгүн самыыр түһүө дуо? «ХС»
△ Ардыгар иэйиилээх-күүрүүлээх дэгэттэнэр. ☉ Иногда приобретает эмоционально-экспрессивный оттенок. Кыһыл Ойуун улуу дьаалы Хааннаах далай Ытыспынан хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөр Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! - Өлбөт төлөн өрөгөйдөөх Өһүллүбэт өргөс тыллыам дуо?! П. Ойуунускай
6. Диалог тас өттүгэр кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта хайааһын буолара сокуоннайын бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Вне диалога с глаголами в форме будущего времени выражает утверждение закономерности совершения действия, о котором говорится в высказывании
Күн киэһэрдэ. Киэһэриэ суоҕа дуо? Ыстапаан этин атыылыырыгар төһө өр мачайдана сылдьыбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. А. Софронов
Борокуот туруо дуо - Буксуурун тардынна. Эллэй
Хортуоппуй билигин киһи тыла хабыллар абытай сыаналаах. Ол да буоллар …… сыанатын кэрэйэн аһаабакка олоруоҥ дуо? П. Аввакумов
7. Кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта саҥарааччы үгэргиирин көрдөрөр. ☉ С глаголами в форме будущего времени выражает иронию говорящего
Мааны оҕо ынаҕы ыа дуо. Ээ, буолумуна, Дьөгүөр Дьөгүөрэбискэ иитиллибит оҕо дьадаҥы ийэтигэр сылдьыа дуо?! С. Ефремов
Арба даҕаны, комсомолец буолбут киһи, партията суох киһиэхэ сылдьыа дуо? «ХС»

дьоҕойоно ини

туттул. сыһыан холб. Оннук буолуон сөп диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие с оттенком уверенного допущения (да, вполне возможно)
- Ата кыайбатаҕына, дабааҥҥа таһаҕастаах сыарҕатын бэйэтэ соһон таһаарар дииллэр. - Дьэ буолуо, кини олус күүстээх киһи.  Дьэ буолуо. Абааһыны биирдэ эмэ мунньахха үчүгэй аҕайдык олоро түһүөр диэри кириитикэлээн биэрбэккин! В. Ойуурускай

сыһыан холб.
1. Этэр санааны күүһүрдүүнү, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, выделения высказываемой мысли (вот, ну вот)
Алыптаах үөрэх күлүүһүн ыламмыт Айылҕа кылаатын ааннарын аһыахпыт. Дьэ дуо, оччоҕо айылҕа бэриниэ, Аан-аанын биһиэхэ тэлэйиэ! Эллэй
Дьэ дуо! Кини диэтэх Киэҥ уораҕайдарын Кэрийэ көрөн, Баараҕай палааталарын Батыһа хааман [истим]. С. Зверев
Дьэ дуо, санаарҕаама, оннук олоруохха! «ХС»
2. Этэр санааны эмоциональнай-эксперссивнэй бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное подтверждение, утверждение говорящего (конечно же)
Баччаҕа, дьэ дуо, муҥха үгэнэ буоллаҕа дии.  Билигин оҕолордуун оонньуу сүүрдэҕим ээ. Дьэ дуо! Н. Габышев

сыһыан холб.
1. Этиллэр санааны бигэргэтэр хабааннаах эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Служит для эмоционального усиления высказываемой мысли с оттенком утверждения (о как)
Аҕам мин туспар, соҕотох оҕом дии-дии, дэлэ муҥнаммыта буолуо дуо? А. Федоров. Кыыс чугуруҥнаан, кэннинэн хааман иһэн таҥаһын сабыта туппахтаата, саҥа таҥаһы таҥныан баҕарара дэлэ буолуо дуо? А. Сыромятникова
2. кэпс. Диалогка кэпсэтээччи этиитин кытта көтөҕүллэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ В диалоге выражает восторженное согласие с высказыванием говорящег о
Дэлэ дуо, үлэлээн бөҕө буоллаҕа дии - Эн табаарда ылан, ыалларынан сылдьыталаан тарҕат эрэ. - һэ, дьэ, дэлэ дуо. Күндэ
Баһылаай, эн дойдулуоххун баҕараҕын дуо? - диэн ыйытта [Байыаннай комиссар]. - Ээх дэлэ дуо, - диэн өрө көтө түстэ Баһылай. Н. Түгүнүүрэп

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»

көр кинийдээн бэйэлээх
Былыттар киникээн бэйэлээх …… чыпчаалын кыайан дабайбакка, быданаыһылла тарҕаммыттар. Д. Апросимов
Киниккэн бэйэлээх баараҕай байҕалым. Р. Гамзатов (тылб.)

киниккэн бэйэлээх

көр баара дуо
Э-иэй, эн тахсар буоллаххына, биһиги тахсыбаппыт диэн кэлиэ дуо. Саха фольк. Ама, аны кэлэн Аат-миҥэ былдьаһан Аахсар кэлиэ дуо?!! П. Ойуунускай
Наадыйар буолбутун кэннэ, барсыбатым кэлиэ дуо. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы хомойуутун, кыһыйбытын хомуруйуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение, досаду говорящего с укоризной (ну то-то, так и есть, к сожалению). Кэм буолуо. Туора киһи туһугар тоҕо кыһаллыаххыный… Болот Боотур
Кэм буолуо, аспыт-үөлбүт бүтэн эрэр диэбэтэҕин дуо? Н. Тобуруокап
Кэм буолуо. Ханнык бэйэлээхтэр кэргэннэрэ барыны-бары булаллара, кэргэннэрин саһылга-саарбаҕа суулууллара буолла? «ХС»

ситим сыһыан холб. Төрүөтүн ыйан туран сэрэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает предположение с указанием причины совершения действия (вот поэтому, вероятно; потому, наверно, и). Ол да иһин буолуо, хойутуохтара дии санаабыппыт
□ Кинини да билэн эрдэхтэрэ, ол даҕаны иһин буолуо, биир мааны таҥастаах киһи аргыспын кытта бэрт эйэҕэстик дорооболосто. В. Ойуурускай
Кыаллар көмөнү барытын оҥордулар, ол даҕаны иһин буолуо, олохтоохтор биһиги салайааччыларбытыгар истиҥ-иһирэх тыллары эттилэр. «Кыым»

сыһыан холб. Этиллэр хайааһын, хайааччы төһө да сөбүлээбэтин иһин, кыһалҕаттан, мөккүһэр, утары этэр кыаҕа суох буолан, оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ Выражает вынужденный характер совершения высказываемого действия (куда деваться)
Тэҥнэһиэхпит дуо, аһаан-сиэн, сынньанан баран, кыра үтэ ылынан, суос-сатыы ол ыалга бардыбыт. Далан
Тойоно ыҥыртарбытын кэннэ тэҥнэһиэ дуо, Сылгыһыт Сүөдэр, куттанан кирик-хорук туттан, тойонун аах дьиэтигэр барда. Н. Якутскай
Миичэкэ кууллаах комбикорму тиэйэн аҕалан баран, тэҥнэһиэ дуо, аны бэйэтэ ампаарга таһан дьөгдьөрүй да дьөгдьөрүй буолла. В. Протодьяконов

эб.
1. Саҥарааччы утарытын бигэргэтэн, сөбүлэспэккэ мөккүһэн, дьиктиргээн итэҕэйбэккэ ыйытарын көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос говорящего с оттенком возражения, полемики, удивления, недоверия (разве)
Бу былаас хаана, эрэйэ, өлөрсүүтэ суох кэлбит үһү дуо? Амма Аччыгыйа
Ол биир саһаан маһы биир сыарҕанан бүтэрэллэр үһү дуо? Суорун Омоллоон
Оттон Ойуунускай, Омуоһап, Эн дьонуҥ Өстөөхтөр үһү дуо, оччоҕуна? С. Данилов
2. Риторическай ыйытыынан этэр санаа утары өйдөбүлүн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение противоположного смысла высказывания путём риторического вопроса
Ээ, бу курдук сиэттиһэр үһүлэр дуо? Амма Аччыгыйа
Эр хорсун бэйэбин сүктэрэ илигэ, Сүктэриэ үһү дуо билигин?! Эллэй
3. Этэр санаа (хайааһын) омунун, соһуччутун иэйии күүһүнэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление, внезапность, интенсивность высказываемого действия
Бу охсуһуу киэһэтигэр Уйбааскы маамата айдааран киирбэтэх үһү дуо? Амма Аччыгыйа
Ол кэпсээбитигэр Микииппэр, киһиэхэ хаһан да күөмэйин соноппотох бэйэтэ, ордоотоон турбатах үһү дуо? Софр. Данилов
Дьэ онтон, доҕор, аан сабыллаатын кытта Эрнст Константинович санаата төттөрү бутуллан турбатах үһү дуо? «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы тугу эмэ буолар кыаҕа суох диэн этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание говорящим возможности осуществления чего-л. (вряд ли)
Уонна, дойдулаабытыҥ холоон буолуо. Амма Аччыгыйа
Дьэ көрүөхпүт төһө тылыгар турар эбит. Холоон буолуо. В. Ойуурускай
Холоон буолуо, маны да астаабакка сытытар инигит. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэни, баһылаа; дьоҕуру ыл; хайдах эрэ көрүҥнэн (хай. туһунан этэргэ). ☉ Быть, являться; делаться, становиться. Учуутал буол. Харса суох буол. Учуонай буол. Ыал буол
□ Эн ирдиҥ-хордуҥ, Эр бэрдэ буоллуҥ, Билигин, дьэ мин Билбиппин Бэрсиим, Олоҕум туһунан Оҕобор кэпсиим. Эллэй
Кини хараҕын симэн, Москва Биэс сууккаҕа утуйбатаҕа. Ытыктыы куруйан, ый тахсан Бочуоттаах харабыл буолбута. Күннүк Уурастыырап
2. Оҥоһулун, үөскээ, үөскээн үөдүйэн таҕыс (туох эмэ түбэлтэ туһунан). ☉ Быть, происходить, случаться. Бүгүн мунньах буолар. Тоҥоруу буолбут. Бырааһынньык буолла
□ [Дэһээтинньик:] Сотору улахан мунньах буолар, сэтээтэл дайыымпаны иэстии тахсар үһү. А. Софронов
Фергана уонна Перовскай куораттарга осада балаһыанньата буолбут. Эрилик Эристиин
Быйыл күһүн сир харанан туран тоҥуута буолла. Т. Сметанин
3. Саҕалан, кэл (үксүгэр дьыл кэмин, о. д. а. бириэмэ кэрчигин туһунан этэргэ). ☉ Наступать, начинаться, приходить (о времени года: зиме, весне и т. д.). Кыһын буолла. Күн ортото буолла. Имньим буола түстэ
□ Ыарахан былыттардаах бороҥ халлаан тыына тымныйбыт, кыһын буолара чугаһаабыт. Күндэ
Киэһэ буолла, халлаан барыарда, арҕаа эҥэргэ сырдык им саһарҕата тунаарыйан көстөр. Амма Аччыгыйа
Киэһэ аһылыгы аһаан баран, хараҥа буолбутун кэннэ, Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
4. -ар диэн аат туохтууру кытта хайааһын мэлдьи, куруук оҥоһулларын көрдөрөр көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар. ☉ В сочетании с причастием на -ар основного глагола употребляется в качестве обычного служебного глагола, означающего регулярность, обычность, постоянство действия
Билигин, хомсомуолуттан таһаараннар, быһыыта, өйдөнөн эрэр быһыылаах, син онтон-мантан толлор, дьиксинэр буолбут. П. Ойуунускай
Тогойкин хайдах эрэ дьиксинэ санаата, сотору-сотору тулатын көрүммэхтиир, кэннин хайыспахтыыр буолла. Амма Аччыгыйа
[Куһу] үксүгэр сыыһарбыт. Онтон кэнники үөрэнэн-үөрэнэн син табар буолбуппут. Т. Сметанин
тюрк. бол

ситим т.
1. Араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри утарар дэгэттээх төннүктээх ситиминэн холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения оборотов и придаточных предложений уступительной связью с противительным оттенком (хотя, хотя..
но, однако). Олоо тугу да үлэлээбэт буолан баран, ас минньигэһин аһыыр, орон сымнаҕаһыгар утуйар. Т. Сметанин
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
Бу тыл Бурхалейга сүрдээх кыһыылаахтык иһилиннэ буолан баран, ону аахса турар бириэмэ суох этэ. Эрилик Эристиин
2. Болдьох-төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения условнопричинной связью оборотов и придаточных предложений (раз — в значении «если, коль скоро»)
Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный? Эрилик Эристиин
[Сандаарка:] Дөбөҥ буолумуна, холбоһор буолан баран, тугу эмиэ тарда сылдьыахпытый? С. Ефремов
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны саҥа салайар, киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев

сыһыан холб. Саҥарааччы туох буолуоҕун аахсыбакка, кэрэйбэккэ туран, быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего с игнорированием последствий и результата данного поступка, действия (пусть, пусть будет и так)
Буоллар буоллун! Куоластыаҕыҥ! В. Ойуурускай
Буоллар буоллун! Наай буоллар сиэ! И. Гоголев
Буоллар буоллун, мин кыһаммаппын. В. Овечкин (тылб.)

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин кытта сөбүлэһэн, туох эмэ буолуон сөптөөҕүн эрэмньилээхтик сэрэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает предположение о возможности высказанной собеседником мысли с оттенком согласия (возможно, вполне возможно). Буолуо-буолуо, кини оннук киһи. Буолуо-буолуо, куомуннаһалларын быраап оҥостон, олус үүнэ-тэһиинэ суох баран олороллор
□ Буолуо-буолуо
Массыанньык диэтэҕиҥ. В. Ойуурускай

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан, аҕыран киһи сиэбэт туруктан (ас туһунан). ☉ Испортиться, гнить, стать несъедобным (о пище)
Сайыҥҥы куйааска өйүө сыыһа төһө өр бараахтыай? Бииринэн кэмчитэ бэрт буолар, иккиһинэн өр барбакка буорту буолан хаалар. Н. Заболоцкай
Бултуйбут киһи утуйбат баҕайыта. Инньэ гыннаххына булдуҥ-аһыҥ буорту буолуо буоллаҕа дии. Р. Кулаковскай
Уон гектартан кэлбит ол хортуоппуй барыта сиэмэҕэ ууруллубута, кыһынын буорту буолбакка үчүгэйдик туораата. П. Егоров
2. Туох эмэ тэбиититтэн, содулуттан майгы-сигили өттүнэн сатарый. ☉ Испортиться, разложиться (морально)
[Дьаакып:] Ити үчүгэй киһи тахсыах киһитэ буорту буолаары гынна. А. Софронов
Сүрдээх тыл, ити аата, Коля эн быраатыҥ улаханнык буорту буолбут киһи буолла, дьэ. С. Ефремов
3. Күүс таһынан хамсаныыттан, олус ыарахан үлэттэн иһэтин, эчэй, эмсэҕир. ☉ Надорваться (напр., от тяжелой, непосильной работы)
• Чэ, олус үлэнэн тиргиллэн араас ыарыыга ылларыахтара, эрдэ да кырдьыахтара. — Эн бөлүһүөктүүрүҥ курдук буолбатах. Күүһэ кыайар киһи үлэттэн буорту буолбат, — диэтэ Костя. М. Доҕордуурап
Киһини өлөрүү, соруйан кырбаан доруобуйата буорту буолар гына эчэтии, — поезд сууллуутугар тиийиэн сөптөөх дьайыыны соруйан оҥоруу иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ

туохт. Тугу да кыайан өйдөөбөт, быһаарбат буол (хол., олус сылайан). ☉ Утратить способность воспринимать что-л. (от усталости, громкого шума, яркого света)
Оҕонньор дэлби сылайан, килээ-халаа буолбут, киһи саҥатын олох өйдөөбөт. — [Макаар] аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата. Суорун Омоллоон

туохт., кэпс. Тугу да гынара суох буолан мээнэ сырыт, тэлбиҥнээ. ☉ Шататься без дела
Манна тугу тэлбиисэ буолан сылдьыаҥый, [Кавказка] баран кэл. Р. Кулаковскай

частица модальная, выражает предположение наверно, возможно, может быть; ыалдьыбыта буолуо он, наверно, заболел; онно арыый сылаас буолуо там, наверно, потеплее.

частица модальная 1) употр. с прил., усиливает признак или качество предмета: уһун бэйэлээх длиннейший; эдэр бэйэлээх молоденькая; эриэккэс бэйэлээх чудеснейший; кыра бэйэлээх малюсенький; 2) с указ. мест, обозначает такой хороший; такой; итинник бэйэлээх киһи такой хороший человек; ол бэйэлээх тугу оҥордо ? что он такое сделал?; ханнык да бэйэлээх уустук боппуруоска эппиэттиир он отвечает на любой сложный вопрос; 3) с гл. выражает усиление действия: буорах сытын билбит бэйэлээхпин я пороху изрядно понюхал; барыах бэйэлээх буолбатах он ни за что не идёт, он никак не идёт; 4) выражает положительное отношение говорящего с оттенком восхищения: оннооҕор кини бэйэлээх алҕаһаабыт даже он (такой опытный, умный) ошибся; 5) с личн. мест. 1-го л. выражает бахвальство, иногда с шутл. оттенком: мин бэйэлээҕи ким кыайыай ? кто же победит меня такого? # туох бэйэлээх ? а) и что такое?; туох бэйэлээх буолла ? и что же такое случилось?; б) и что за...?; туох бэйэлээх үчүгэй оҕотой и что за хороший ребёнок!; туох да бэйэлээх в отриц. оборотах никто; ничто.

частица 1) вопр. выражает прямой и риторический вопр. ли, разве, да; өйдүүгүн дуо ? ты помнишь ли?; кыра соҕус дуо ? маловато, да?; умнуохпут дуо ?! разве мы забудем?!; 2) утв.: эппэтэҕим дуо мин ! разве я вам не говорил!, я же вам говорил!

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.

conj. whether; interrogative particle; no translation

v. to be, become