көр кэрэкий
Кэриэһим, кэннибэр хааларым — Кэхтибэт кэрэкэ тылларым. П. Ойуунускай
Ыллыыллара эн модуҥҥун, Ыраас күҥҥүн, урсуҥҥун, Эрчим эбэр бэйэккэҕин, Этитэр-иэтэр кэрэкэҕин! С. Данилов
Тоҕо баҕас кэрэкэтэй Тула айхаллыы сылдьыахха! С. Васильев

1. иэй диэнтэн хай. аата. Этэр тыл эриэккэһэ уонна сүрэх иэйиитин эрчимэ тус-туспа төрүттээх буолуохтарын сатаммат. Амма Аччыгыйа
   Дьахтар иэйиикээн иэйиитин иэйэ, туойукаан туойуутун туойа, арҕаа халлаан алын сайыытын диэки баран эрэр саҥата иһиллибит. Эрилик Эристиин
   Муора муннуктарыттан Улуу бурут тыаһа Куҥкунуу куугунуура. Сир кырыыларыттан Иэйэхсит иэйиитэ Иммэнийэн иһиллэрэ. С. Зверев
2. Киһи ис дууһатын араас уларыйыыта, хамсааһына, эймэниитэ. ☉ Проявления, движения человеческой души
   Киһи өйө-санаата, киһи иэйиитэ этиэхтэн эгэлгэ элбэх өрүттээх, үтүмэн үгүс өҥнөөх-дьүһүннээх. Софр. Данилов
   Бу наҕыл чуумпу киэһэ дьикти ырыа кэрэкий тылларыныы миигин кууспут нуһараҥ иэйии Аайаҕа эмиэ киирбитэ буолуо дуу? Далан
   Поэзия диэн ол-бу быһылаан, от-мас туһунан буолбакка, киһи санаатын, киһи иэйиитин күөртээһин буолуохтаах. В. Яковлев
   Олох бастакы сибэккитэ - бастакы таптал. Бастакы, сатаабатаргын да ис дууһаҕын уматар истиҥ уураһыы... урут хаһан да билбэтэх сылаас, сырдык, үктэнэн турар икки атаҕыҥ ийэ сиргин да билбэт буолар истиҥ иэйии... Э. Соколов

1. даҕ.
2. Тиэтэйбэт, биир кэм холку майгылаах, холку. ☉ Спокойный, неторопливый (о человеке)
   Наҕыл киһи.  Кини аҕыйах саҥалаах, наҕыл, көрсүө, ол курдук иһиттэн ис киирбэх киһи этэ. Н. Заболоцкай
   Наҕыл дьон, кыыһырдахтарына тугу да билбэт буола кыыһыраллар. Г. Угаров
3. Тиэтэлэ суох холкутук буолар, оҥоһуллар, бытаан. ☉ Медленный, неспешный, происходящий длительно, спокойный (напр., о течении реки)
   Иккиэн туох эрэ наадалааҕы кэпсэтэ-кэпсэтэ, наҕыл баҕайытык табахтаатылар. А. Софронов
   Дьэ бу мин иннибэр наҕыл сүүрүктээх уһун синньигэс Ытык күөл, …… аа-дьуо килбэһийэ сыттаҕа. А. Бэрияк
   Наҕыл, итии ардах түһэн бырылатар. М. Доҕордуурап
4. Симиктик, намыыннык иһиллэр (куолас, тыас туһунан). ☉ Тихий, нежный, слабо звучащий (о голосе, звуке)
   Кэтириис эмээхсин кэрэ, наҕыл куолаһынан лыҥкынатан кэбистэ. Амма Ач чыгыйа. Наҕыл хомус тыаһын курдук Нуурал киэһэ наскыйда. И. Гоголев
   Мыычаар оҕонньор да олоҕун туһунан кэпсээнэ онно сөп түбэһиннэрбиттии наҕыл, хайдах эрэ сибигинэйэ быластаан иһиллэргэ дылы гынар. Н. Тобуруокап
5. Нус бааччы, нуурал. ☉ Безмятежный, спокойный, тихий (вечер, день)
   Бу наҕыл чуумпу киэһэ дьикти ырыа кэрэкий тыл ларыныы миигин кууспут. Далан
   Иван уус хоһоон таһааран сайыҥҥы наҕыл киэһэ чуумпу салгынын сатарытан барда. М. Доҕордуурап
   Муус устар ый ичигэс наҕыл күннэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
6. аат суолт. Холку, нус-хас быһыы, тиэтэйбэт буолуу. ☉ Состояние покоя, спокойствия, неторопливости
   Мин бүгүн бу манна тураммын Наҕылы олус да суохтаатым. С. Данилов
   Миитэрэй аны олус наҕылыгар түстэ. Н. Заболоцкай
   Мин наҕылбыттан кини хайдах эрэ бөҕөхсүйэр, к э п с э эм м и н и с т и э ҕэ д и э н эрэнэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
   Киһи ити үлүгэргэ ыксыах да курдуга, оттон кини наҕыла киирбитэ сүрдээх. П. Филиппов