көр мадьалый
Хара бэкир киһи бу утары мадьылыйан тиийэн кэллэ. «ХС»

дьүһ. туохт. Улахан, үллүбүт истэн. ☉ Быть, казаться пузатым
Биир дыыдайбыт хара бэкир киһиттэн кыыһын былдьаан ылаллар. Е. Неймохов

хаҥкычахтаа диэнтэн дьаһ
туһ. Кинилэри көрөн, арай, хара бэкир киһи сыбыдах ат үрдүгэр түһээт, Кыйыгыр диэки ойутан хаҥкычахтата турбута. И. Федосеев

даҕ. Тыйыс, дьэбир (киһи дьүһүнүн этэргэ). ☉ Суровый, строгий (о лице)
Үрдүк уҥуохтаах, тор курдук бытыктаах, ытыстыгас дьүһүннээх …… хара бэкир киһи. Н. Заболоцкай

дьүһ. туохт. Эмискэ, тута көнө түс (уһун атахтаах, намыһах, кэтит көрүҥнээх киһи туһунан). ☉ Резко выпрямиться (о длинноногом человеке с широким, коротким туловищем)
Хара бэкир киһи Тоһоҕону аспыт курдук Дуодакыс гына түстэ. П. Ядрихинскай

аат., үөхс. Абааһы, илиэһэй, дьиккэр. ☉ Черт, леший, злодей. Дьиэ иһиттэн …… кыччаҕар харахтаах хара бэкир киһи ыстанан тахсан, учуутал уолга кэтиллэ түстэ: «Тоҕо үспүйүөннүүгүт, дьараардар? Эһигини ытан кэбиһэргэ сөп!» Амма Аччыгыйа
«Дьараар, хор моһуоктаары гынна ээ»,- диэн баран, Наһаар киирэн сытта. Суорун Омоллоон
«Дьараар, бу эн баҕас эмиэ киһи сырайымсаххын дуо?»- Кылар [киһи хос аата] ыга хааман тиийэн түөскэ түһэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

дьирэй диэнтэн көстө түһүү. Буутаны кытта сибигинэспит хара бэкир киһи дьирэс гына түстэ уонна тиистэрин быыһынан сыпсырыммахтаан кэбиһэ-кэбиһэ эттэ. Амма Аччыгыйа
Ол истэхтэринэ Дьэргэ улахан чуумтан тахсан, бу дьирэс гынна. Болот Боотур
Балаакка аана тэлэллэ биэрэрин кытары таһырдьаттан дараҕар сарыннаах үрдүк уола-хаан киһи биирдэ дьирэс гына түстэ. А. Кривошапкин (тылб.)

аат., кин. Элбэх ахсааннаах (утарылаһар, көмүскэнэр кыаҕа суох) кими-тугу эмэ кэрээнэ суох кыдыйыы, кыргыы. ☉ Беспощадное, жестокое уничтожение, истребление кого-л. в огромном количестве
Үтүө дьону кэйгэллээһини …… тыа адьырҕа кыылын өлөрүүгэ тэҥниигин дуо? Эрилик Эристиин. Бу Мэркииттэри кэйгэллээһин дьэбирин, хабырын… Н. Лугинов. [Хара Бэкир] дьонун быһаҕынан кэйгэллээһинэ, атын ороспуойдарга түбэһиитэ, көмүһүттэн мэлийиитэ хараҕар көһүннүлэр… С. Дадаскинов

дьүһ. туохт. Маадьаҕар атахтаргынан түргэн-түргэнник хаамп. ☉ Идти, двигаться быстро, проворно (на кривых ногах)
Куула тыаттан биир улахан баҕайы киһи, ураҕас туппутунан, бу мадьалыйан киирэн кэлбитэ. Далан
Хара бэкир киһи үөрэн, тыһаҕаһын сүүскэ биэрэн, малааһыннаан мадьалыйда. Р. Баҕатаайыскай
Оҕом аны улаатта, оҕом туһа киһитэ. Маһы кыстыыр, тулуппат, м а д ь а л ыйан бу иһэр. К. Туйаарыскай

туохт. Моонньун бо бо тутан тыынын хаай, тууй. ☉ Душить, сдавливать горло
Бэриммэтэҕин иһин хабарҕатын муомахтаабыта, о н уоха соруйан: «Өллүм», — диэн сарылаан охтон түспүтэ. П. Ойуунускай
Хобороос хаста да баттатта. Хара бэкир киһи тыбыс-тымныы тарбахтарынан кинини муомахтыы сатыыр. И. Гоголев
Эдэркээн тайаҕы ньалҕаархай түүлээх моонньуттан тимир оҕуур муомахтаабыт. Н. Габышев
ср. др.-тюрк. боҕмах ‘удушье’, боҕ ‘душить, сдавливать’