аат.
1. Киһиэхэ суоһуур улахан куттал, алдьархай. ☉ Большая опасность, беда, грозящая человеку
Сэрии суоһа-суодала күн-түүн улаатар. И. Никифоров
Тымныы кутталын, айдаанын оннугар аны тутааччылары сааскы халаан уутун суоһа-суодала ыган киирэн барбыта. В. Яковлев
Сэрии буораҕын сытын, кини суоһунсуодалын кинигэни ааҕан, киинэни көрөн …… билэр саҥа көлүөнэ ыччат үүннэ. «Кыым»
2. Киһи кутун-сүрүн баттыыр уор, кырык. ☉ Жестокость, свирепость
Оҕонньор тугу даҕаны булан хардарбата. Эчи дьүһүнэ-бодото, суоһа-суодала да сүрдээх. Болот Боотур
Бу кыыс аҕата Дохсун кинээс соччо улахан да баай буолбатар, суоһа-суодала бэрт буолан киһи куттанар, дьулайар киһитэ этэ. Эрилик Эристиин
«Эһиги дьоннор суоскут-суодалгыт бэрт, Атын сирдэ ыйан абыраа, Онно аспын бэлэмнэтэн көр!» — диэн, Улуу-дьаалы көрдөһө турда. ТТИГ КХКК

I
туохт.
1. Баайдан-дуоллан (хол., үп-харчы, мал-сал, сүөһү); материальнай өттүнэн кыаҕыр. ☉ Богатеть, обогащаться (напр., деньгами, скотом и др. имуществом); становиться материально крепким
Никифоров кинээс бэйэтэ үлэлээн байбат, киһини босхо үлэлэтэн байар. М. Доҕордуурап
Өҥ дьылларга бар дьоҥҥо бэлэмнэппит отторун-бурдуктарын сут дьылларга баайдар уон төгүл ыарахан сыанаҕа атыылаан, ордук байаллара. Амма Аччыгыйа
Кэнники олус байан аатырбыт кинээскулуба буолбут киһи Баһылай Слободчиков (Чоочо) диэн. МНН
2. көсп. Өссө элбээн, кэҥээн сайдан ис; сайын. ☉ Становиться еще богаче; развиваться дальше
Хойут олох кэҥээн, бар дьон сайдан, билии-көрүү үксээн истэҕин аайы, биллибэтинэн-көстүбэтинэн саха тыла байыа, элбиэ. Эрилик Эристиин. Күннүк Уурастыырап хоһоонун куормата байар
Кини хоһоонун мээрэйин, тэтимин хоһоон ис номоҕор сөп түбэһэр гына оҥорор. Софр. Данилов
ср. тюрк. бай, байу, байы ‘богатеть’
♦ Сыта (кэдирги, сытыйа, туора) бай – сиэри таһынан аһара бай. ☉ Сильно разбогатеть, стать чрезмерно богатым
Оттон Гринштейн кини курдуктар көлөһүннэрин сүүрдэн сыта байар. И. Федосеев
Харытыан Киппирийээнэбис Бадаайап сытыйа байбыта, туора топпута. Л. Попов
Тус бэйэ иннин илимниир, сылааргыыр, сатаан оҕуруктуур, сыта байары толкуйдуур – биһиги дьыалабыт буолбатах. Дьуон Дьаҥылы
◊ Баай бай кэпс. – элбэх үптэнхарчылан, сүөһүлэн-астан, маллан-саллан. ☉ Богатеть, наживать богатство
Далбарай баай саныыр: аҕа баһын быһа олорон баран мин баайбынан байыах, ааппын ааттатыах суох. И. Данилов
Көмүсчүтү халаан ылбыт көмүһүнэн баай байда. Л. Попов
«Оҕом чэ, баран барҕа баайы бай, бар дьону бастаа, аҕа баһын тоһут», – диэн алгыстаах буола турда. Эрилик Эристиин
II
саҥа алл.
1. Соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает неожиданное удивление
«Бай, ыалдьыт кэллэ быһыылаах, сыарҕа тыаһа кэллэ», – диэтэ Дьаакып. Эрилик Эристиин
[Күлүк:] Бай, ол Сис Сэмэнэ оҕонньор тоҕо кэллэҕэй. А. Софронов
«Бай, хайа бу кимий? Кооко дуу?» – хараҥаҕа Петенче атыыһыт чаҥкынас саҥата иһилиннэ. С. Курилов (тылб.)
2. Дьиибэргээһини, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление
«Бай, бу хайа дьайтан уу халыйан таҕыста?» – диэтэ, Дьэллик олоро түспүтэ, ампаар аһаҕас аанынан уу бөҕө кутан дьалкыһытан ахан эрэр эбит. Н. Заболоцкай
Бай! Ол хантан ылбыт быраапкыный, киһини хаайар? Болот Боотур
[Тимэппий:] Бу дьиэҕэ эн тойон буолбатаххын, бу дьиэ эн дьиэҥ буолбатах. [Онтоон:] Бай! Ким дьиэтэй! Күндэ
3. Астыныыны, дуоһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, довольство
[Егор:] Бай, сыалай бараат дьоно бу тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бай, доҕор, хата, бу бэйэтин күүһүн-кыаҕын чахчы билиммит киһи тыла буолаарай? Софр. Данилов
[Чүөчээски] бу иһэрин Түүлээх Уллуҥах көрдө. Көрөн саҥа аллайда: «Бай, бу байанайы көр эрэ! Бу маҥайкаан, хор, бу сылдьар эбит дии», – диэн баран, саһан ньылбыс гынна. Суорун Омоллоон

даҕ. Бэйэтин дьүһүнүттэн тутулуга суох сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на морде независимо от масти (о домашних животных)
Балаҕан иһиттэн маҥаас ынах Батыччахтаан тахсан, Маҥан хаарга баһыйтаран, Барар сирэ баранан, Маҕыраан марылатта. А. Софронов
[Бөтүҥнэр] түөрт атаҕа хатыҥ тоһоҕотун курдук баһырҕастаах атахтаах, маҥаас тиҥэһэ оҕуһу өлөрөн, илбис кыыһыгар бэлэх биэрдилэр. «Чолбон»
Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, маҥаас, моҕотой, хатыр тумус, томторуктаах тумус диэн бэлиэтииллэр. ОМГ ЭСС
◊ Аалай маҥаас — бэйэтэ кытархай дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, с ы лг ы туһ уна н). ☉ Тёмно-рыжий с белой отметиной на лицевой или лобной части (о масти лошадей, крупного рогато го скота)
Лампа [бухатыыр] аалай м а ҥ а а с ата ыҥыырданан, сэргэтигэр баал лан тэлэкэчийэ турар эбит. «Чолбон». Араҕас маҥаас — бэйэтэ кыһыллы ҥы са һарх ай дьү һү ннээх, сирэйэ олоч ч у эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Бледно-рыжий с белой отметиной на ли цевой, лобной части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
Баай Харахаан тойонтон арбах бастаах атыыр ойуунунан алгыс ылан, аар баҕах астаран, унаар саламаны тиирдэрэн, араҕас м а ҥ а а с атыыры арбатан аттаныах тустааххын. ПЭК ОНЛЯ I. Кугас маҥаас — бэйэтэ кугас дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү туһунан). ☉ Рыжий с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти крупного рогатого ско та)
Тэйиччи хатырык өрүттээх титиик оҕотугар кугас маҥаас ынаҕын Олес ь Дуда р туос ыаҕайаҕа ыан б ири лэтэ олорор. Л. Попов. Күрэҥ маҥаас — бэйэтэ кутуйах курдук күрэҥ дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (сылгы туһунан). ☉ Мышастый с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей). Кэлтэгэй маҥаас — сирэйин аҥаара кэлтэччи маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на одной стороне лицевой части (о масти лошадей, крупного рогатого скота). Сылгы сирэйин аҥаара үрүҥ буоллаҕына, кэлтэгэй маҥаас дэнэр. Сылгыһыт с. Тэҥн. хаччаҕай маҥаас. Маҥаас сэбирдэх бот. — күөллэр кытыыларыгар, бадарааҥҥа, кутаҕа дэлэйдик үүнэр, элбэх сыллаах силиргэхтээх от үүнээйи. ☉ Белокрыльник болотный. Маҥаас сэбирдэх силиргэҕин күһүҥҥү кэмҥэ хомуйаллар. Маҥаас чуоҕур — чуоҕур дьүһүннээх, сирэйэ маҥан (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чубарый с белой отметиной на лицевой части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
[Чы чып-чаап Мардьааһайы үтүктэн:] Баай Сэрбэкэ аҕалаахпын, Мардьааһай диэн ааттаахпын, …… Ма ла ллыбыт с ирэй дээхпин, Мараллыбыт истээхпин, Маҥаас чуоҕур аттаахпын. Суорун Омоллоон. Хара маҥаас — бэйэтэ хара дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чёрный с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей, крупного рогатого скота)
Үс сыллааҕыта биир кунаны Миитэрэй көлүнэн кэлэн баран, сойута баайбытын Киппиэннээх хара маҥаас атыыр оҕустара кэлэн кэйэн өлөрбүтэ. Амма Аччыгыйа
Ала ынах алааска Аһыы сырыттаҕына Хааччахха угуллубут Хара маҥаас ньирэй Доҕоруттан туораан, Туспа сиргэ туран, Ытамньыйа-ытамньыйа ыҥыранна. Р. Баҕатаайыскай. Хачча ҕай маҥаас — сирэйин аҥаара сүүһүттэн муннугар диэри бэйэтин дьүһүнүттэн адьас атын дьүһүннээх (маннык дьүһүннээх дьиэ сүөһүтүн үөһэттэн айда рыылаах диэн этэллэрэ). ☉ С о тм етиной на одной стороне лицевой части не зависимо от масти (животное такой масти обычно называли «божьей тварью»)
«Биһиги дьон манньабытын сэтинньи ый сэттис киэһэтигэр аҕыс хаччаҕай маҥаас атыыр оҕуһу таҥнары үтэттээриҥ, үс уу долгунун курдук күөх эбириэн ынах сүөһүтэ ыытаарыҥ!» — диэтилэр. Саха фольк. Күн Толомон Ньургустай Кыырар таҥаһын Кыыгыначчы симэннэ. Тоҕус хаччаҕай маҥаас Лоҥкур атыыр оҕустарын бэлэмнэттэ. ТТИГ КХКК. Тэҥн. кэлтэгэй маҥаас
ср. монг. манхан ‘со звёздочкой на лбу (напр., о лошади)’

I
көмө аат.
1. сыһ. түһүк ф-гар: 1) хайааһын ким, туох эмэ кэлин өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа: употребляется при обозначении предмета, позади (сзади) которого совершается действие, находится другой предмет (за, позади)
Балаҕан кэннигэр соҕотох хаппыт тиит төргүү мутугар эһэ төбөтүн уҥуоҕа кубарыйа кууран турар эбит. Амма Аччыгыйа
Биһиги кэннибитигэр бинтиэпкэ сомуогун тыаһа лачыгыраата. Т. Сметанин
Кини кэннигэр Василий Григорьевич саҥата суох турара уонна бэйэтин үөрэнээччитин үлэтин таптаан көрөрө, киэн туттара. И. Данилов; 2) хайааһын ким, туох эмэ кэлин өттүн диэки туһаайан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, на заднюю сторону которого направлено действие (за)
Сандаарка дьиэ кэннигэр баран хаалар. С. Ефремов
Кини ону ол диэбэккэ мууһу тимирчи үктээбитинэн атын мууска баар буолара, арыт өрөһөлөнөн тахсыбыт сүгэһэрдээх муустар кэннилэригэр киирэн сүтэн хаалара. П. Филиппов
Кэмпэндээйи үрэҕэ эриллэн, хайалар кэннилэригэр дьулуһар. И. Данилов
2. таһ. түһүк ф-гар: 1) хайааһын туох эмэ кэтэх өттүттэн тахсарын, оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа: употребляется при обозначении предмета, из-за которого совершается действие (из-за)
Бурхалей …… оһох кэнниттэн хотон диэки баран эрдэҕинэ, тойон кэлэн чанчыгын аһыттан сиэтэн дьиэ ортотун диэки анньан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кини остуол кэнниттэн туран утары кэллэ. Суорун Омоллоон
Үһүс кирбии окуопалар кэннилэриттэн түүтэх-түүтэх уоттар өрүтэ көттүлэр, уот саптар халлааҥҥа субурустулар. Т. Сметанин; 2) хайааһын кими, тугу эмэ батыһа оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, за которым идет, движется кто-что-л. (за)
Үс хара күлүк кэнниттэн биһиги эмиэ үөмэн истибит. Т. Сметанин
Сыарҕалаах оҕус кэнниттэн Яков ойоҕо Өлөөнө туора дайбаан истэ. М. Доҕордуурап
Бултарыгар баралларыгар Лоокуут бастыыра, Ньургуһун кини кэнниттэн барара. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Утуу-субуу солбуллуу суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения последовательной замены (за)
Сыыры дабайааппытын кытта биһиги иннибитигэр үрүҥ түннүктэрдээх, икки мэндиэмэннээх, ол кэнниттэн биир мэндиэмэннээх буолан баран, улахан дьиэлэр, араас тутуулар, беседкала көһүннүлэр. И. Данилов
Арыы хатыҥ кэнниттэн Ааттаах сайылык хонуута Арыллан нэлэһийдэ. С. Васильев
От үрэх сүнньүнэн күөл кэнниттэн күөл утум-ситим бара турар. «ХС»
3. тут. түһүк ф-гар: ким, туох эмэ кэлин, кэтэх өттүнэн хайааһын оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа: употребляется при обозначении предмета, вдоль задней стороны которого совершается действие (за, вдоль по задней стороне)
Иккиэн оргууй аҕай аттарын сиэтэн ампаар кэннинэн бардылар. Күндэ
Борокуоппай дьиэтин кэннинэн хайыһарынан дьулуруйбахтаан, тыаҕа киирэн эрэр. Амма Аччыгыйа
Сыана кэннинэн тахсан, остуораска тиийдим, үс биэдэрэ ууну бэлэмнэттим. Н. Габышев
II
1. дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын туох эмэ оҥоһуллубутун-ааспытын кэнниттэн буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении чего-л., вслед за которым происходит действие (после)
Омурҕан кэннэ ийэм олус эрчимирбит, уоҕурбут этэ. И. Гоголев
Үлэ кэннэ эргийэн [уолаттар] Үөрэ-көтө көрсөллөр. Р. Баҕатаайыскай
[Бэрэбиэсчит:] Хайа, Силип оҕонньор, бэҕэһээ кэннэ туох сонуннааххын? С. Ефремов
2. Кими, тугу эмэ аахпакка-киллэрбэккэ таһааран туран этэри көрдөрөр. ☉ Не считая кого-чего-л., за исключением когочего-л. (кроме, помимо)
Урууп суос-соҕотох оҕустаах, бу кэннэ атын туох да көлөтө суох. Күндэ
Ити кэннэ үлэбит суох ээ. Амма Аччыгыйа
[Бэрэбиэсчит:] Бүгүн эһиги кэннэ ким да сылдьа илик. С. Ефремов
3. Кимтэн, туохтан эрэ ураты, кимиэхэ, туохха эмэ эбии диэн санаан этиини көрдөрөр. ☉ Сверх кого-чего-л., вдобавок к кому-чему-л. (кроме, помимо, сверх)
Ити кэннэ эн биһикки өскө-сааска анньыахха айылаах туохпут баарый? Амма Аччыгыйа
[Лэкиэс:] Ол эрээри эн ынаҕыҥ күрүөһүтэ бүтүн нэһилиэккэ биллэр, мин да кэннэ көрбүт дьон баар. С. Ефремов
[Николай:] Таҥара көмөтүнэн, эн кэннэ акаарылар эмиэ бааллар эбээт. С. Ефремов
2. Аат туохтуурдары кытта ситим тыл суолтатыгар туттуллар
1. Тутаах этии хайааһына салаа этии хайааһынын кэнниттэн оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ С причастиями употребляется как союз и выражает то, что действие главного предложения совершается после действия придаточного (после того как)
Икки уол тыл эппиттэрин кэннэ, оскуола сэбиэтэ уураах таһаарда. Амма Аччыгыйа
Бу киэһэ халлаан хараҥарбытын кэннэ, Соппуруон баай уола Нуотараҕа таҕыста. Н. Якутскай
Туман көппүтүн кэннэ, күн уоттанан мастар төбөлөрүгэр ойдо. Т. Сметанин
△ Төннүктүүр суолта дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок уступительного значения
Итиччэ үчүгэйдик сыалбын таба ыппытым кэннэ, [лейтенант] бэл, мичик гыммат, ити аата кыыһырбыта кэм да ааһа илик буоллаҕа. Т. Сметанин
Саҥаһым эмээхсин, айыыбын-буруйбун билинэн туран көрдөспүтүм кэннэ, саҥардаҕыҥ, кыраатаҕыҥ тоҕо баҕас бэрдэй, санааҥ тоҕо ыараханай? МНН
2. Усулуобунай салаа этиини ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условного придаточного предложения (раз, если)
Баллыгыраама, эмээхсиэн! Барар наада кээлтин кэннэ, Баттахпын имэринэ олоруом дуо, Оҕобун [Манчаарыны] быыһырым Ордук улахан буолбат дуо? А. Софронов
Ээ чэ, суруйбатах буолтун кэннэ, эмиэ тугу суруйдаҥый, аадырыһын да билбэппит. Күндэ
Ээйис, бу оҕо эттэҕин, ол эдэр дьон үөрэммэттэрин кэннэ, бачча кырдьаҕас киһи, эгэ, мин үөрэниэм дуо? Далан
△ Бириэмэ сыһыана дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок временных отношений
Сөп. Көрдөспүккүт кэннэ, аккаастыыр кыах суох. Суорун Омоллоон
[Николай:] Ону билэ-билэҕин, быыһанар суол баар буолбутун кэннэ, бачча эдэр сааскар соруйан өлө да турар сүрэ бэрт буолбатах дуо?! С. Ефремов