багдай диэнтэн бэй
туһ. Маппый оҕонньор урукку хамначчытын күрдьүөттээн, сүүһүн аннынан өҥүргэс курдук көрөн, суоһун-суодалын киллэринэн, өрө багдаллан турбут. Софр. Данилов
Иннигэр эргэ курусаала аар-баҕах балаҕаннарынан быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Очуос анныгар өттүк баттанан Магдьали багдаллан турбута. «ХС»

харыс т. Эһэ. ☉ Медведь
Утаакы буолбата, саа тыаһаата да, тыатааҕы алаһатын аанын бүөлүү оҕутта. Далан
[Кириһээн] өйдөөн көрбүтэ: иннигэр уонча саһаан сиргэ тыатааҕы оҕонньор, икки баппаҕайынан сыгынах силиргэҕиттэн тайанан турар эбит. Д. Таас
Эһэ суоһа-суодала бэрт буолан, былыр итэҕэл баарын саҕана дьон …… эһэ диэбэккэ эрэ, «амакаан», «улахан аһыылаах», «баппаҕайдаах», «оҕонньор», «тыатааҕы» эҥин диэн ааттыыллара. ПАК ЭТ

аат. Ханнык эмэ таҥас (хол., ойуун кыырар таҥаһын, былаат о. д. а.) кытыыларыгар кэккэлэччи тигиллибит намылыйа сылдьар быалар. ☉ Бахрома, кисти одежды
Айыы Умсуур удаҕан Дүҥүрүн туппутунан Быакайа эккирээн, Бытырыыһа дьиримнээн, Тигинээн-таҥынаан Тиийэн кэллэ. П. Ойуунускай
Сабырыкы ойуун баттаҕа ыһыллан, сирэйэ бүтүннүү бар түү буолан, кыырар таҥаһын бытырыыһа сабырыйан, суос-суодал, дьүһүн-бодо! Күннүк Уурастыырап
[Өлөөнө] былаатын бытырыыһа иилистэн хаалбытын көннөрөн тобугар ууран имигэс тарбахтарынан сыыйыта тарпахтаата. «ХС»

I
аат. Сүөһү, кыыл эбэтэр киһи бэйэтиттэн атыҥҥа суоһа-суодала. ☉ Злость, жестокость, свирепость
Өстөөх кыыл биллин, ньургун дьоруойдар, Кырдьыкпыт иһин кырыкпыт бэрдин! Эллэй
Ыгым сордоохпун. Кыайардыы төрөппүт оҕобор кырыгым киирэр. Сэмээр Баһылай
Ыраахтааҕы ыар кырыгын Ыама-дьаама туолла. «ХС»
Сүлүөммүн кэттим, үҥүүбүн ылан туттум мин ыга, Сүрэҕим, хапса охсоору, сүрдээх этэ кырыга. Ш. Руставели (тылб.)
ср. др.-тюрк. хырук ‘погромщик, разрушитель’
II
көр кырлык. Күһүн. Оттон-мастан сэбирдэх Күрүлүү тохтор. Оо, элбэх! Ити кэмҥэ биир кэрэ кыталык Иннибэр ыллыыр: «Кырык!», «Кырык!» С. Дадаскинов

туохт. Сып-сырдык уотунан умайан күлүмнээ. ☉ Блистать, сверкать, вспыхивать ярким светом
Уот умайаат, күөдьүйэн күллэ-салла, күлүмүрдээтэ. Суоһа-суодала сүрдэннэ. Суорун Омоллоон
Чаҕылҕан быһыта курбуулаан күлүмүрдээтэ, ол кэнниттэн сүллэр этиҥ халлаан уорҕатын устун лүһүгүрээтэ. В. Протодьяконов
Ламма дьиримниир долгунугар күн кыһыл көмүс кыырпаҕын кутар. Бары-барыта күлэрүөрэр, күлүмүрдүүр. М. Доҕордуурап
△ Чаҕылый, толбоннура оонньоо. ☉ Блистать, сверкать, искриться, переливаться ярким светом
Күн хайаан да күлүмүрдүөҕэ, хараҥа былыт уостуоҕа. Амма Аччыгыйа
Муоста лаахтаах кыраасканан күлүмүрдүүр. П. Аввакумов
Чоҥкуйа кырыарбыт куорат сэдэх мастара көмүс аалыытынан күлүмүрдүүллэр. И. Федосеев

аат.
1. Олус күүстээх, отумаһы алдьатар тыал (үксүгэр сайын). ☉ Буря (обычно летом)
Хаһан даҕаны тыал, буурҕа түспэт дойдута. Ол иһин «Чуумпу кытыл» диэн ааттаммыт сир. С. Ефремов
Тоһуйдун баҕардар, тыал, буурҕа — Туттунар биэрэккэ тиийиэхпит! Күннүк Уурастыырап
Буурҕа оонньоото, буор оргуйда Үрүҥ былыт үөрдүстэ, Хара былыт ханыыласта, Хоҥор былыт холбосто. П. Ойуунускай
2. Хаары күүскэ бурҕатар кыһын (үксүгэр сааһыары) түһэр күүстээх тыал. ☉ Метель, вьюга, пурга
Суолга сирдьит, бу дойдуга төһө даа улахан буурҕаҕа муммакка сири, ыалы булар, булларар киһи бэрт ахсааннаах буолар. А. Софронов
Арыт тоҕус күннээх буурҕа кэнниттэн, сорох ыалы оһохторун турбатын булан, ааннарын таһыттан хаһан биэрэн абырыыгын. Н. Габышев
Болугур оҕонньор үйэлээх сааһыгар хаста-хаста буурҕаҕа ылларда, хаар анныгар сытта, өлө сыста этэй! Н. Якутскай
3. көсп., поэт. Өрөбөлүүссүйэ уопсастыба олоҕун уларыта тутар күүһүн уобарастаан этэр тыл. ☉ Образное слово, употребляемое при описании преобразующей общество силы пролетарской революции
Уо, хаһан уот буурҕа хаһыырар, Баай-ооҕуй батталын кый ыһар?! Уо, хаһан хараҥа уһуйар, Халлааммыт иминэн кылбайар?! Эллэй
Алтынньы буурҕата — Силлиэрэн түспүтэ, Арбыардаах бууската Баайдарга күүрбүтэ... Күннүк Уурастыырап
Сири-дойдуну сиппийбит Улуу Өктөөп, буурҕата — Биһиэхэ дьолу биэрбитэ, Көҥүл күнэ тыкпыта. А. Бэрияк
4. көсп. Сэрии суоһун-суодалын, алдьатар күүһүн ойуулаан этэргэ туттуллар тыл (үксүгэр поэз. тут-лар). ☉ Образное слово, употребляемое при описании разрушительной силы войны (обычно в поэзии)
Хайа саҕах дириҥиттэн. Хабыр этиҥ бачылларын, Ханнык байҕал кэтэҕиттэн Хара буурҕа ытылларын — Биһи умнуо суохтаахпыт, Билиэх, өйдүөх тустаахпыт. Күннүк Уурастыырап
Уонтан тахса сыл ааста Уот буурҕа сиппииринэн Үрүҥ бииһин ыраастаан, Үргүүк таба кэриэтэ Үрүө-тараа үүрбүтэ. П. Тулааһынап
Вьетнам күөх сирэм сирин Буорунан бурҕата, Киирдэ уматан, сиҥнэрэн Сэрии уот буурҕата. И. Эртюков
русск. пурга

туохт.
1. Баран, сыҕарыйан, тарҕанан ханна, туохха эмэ кэл. ☉ Идя, двигаясь в каком-л. направлении, достигнуть чего-л., дойти
Кинилэр тыа саҕатыгар тиийбиттэр. Суорун Омоллоон
[Суор] ханна эрэ ыраах тиийэн түстэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Ырыам миэнэ ыраах тиийдин. Күннүк Уурастыырап
Салгыны сатарыйан сөмөлүөт мотуорун тыаһа бу тиийэн кэлбитэ. Н. Якутскай
Холбуйатыгар уот тиийэн хаппаҕын сиэн буруолата сытар. Т. Сметанин
△ Туһааннааҕын бул (кимиэхэ, туохха эмэ туһаайан саҥарбытыҥ, эппитиҥ). ☉ Доходить до адресата (о благопожелании, проклятии)
Мин алгыһым эйиэхэ тиийдин! Н. Лугинов
«Эн эрэйдээх кырыыһыҥ син-биир тиийиэ суоҕа», — диэтэ кини. М. Доҕордуурап
Никандрга ити тыл тиийдэ быһыылаах, саҥата суох хараҥаҕа мэлис гынан хаалла. А. Кривошапкин (тылб.). / / Өйгөр оҥорон көрөн эбэтэр түһээн ханна эрэ баар буолан хаал. ☉ Оказаться, очутиться где-л. (в мыслях, во сне)
Им-дьим ортотугар Микиитэ …… кинигэтин ааҕан, атын дойдуларга-дьоннорго тиийэн олорор. Амма Аччыгыйа
Ааҕааччыам, тиийиэх биһиги Муустаах муора биэрэгэр, Кыайыы иһин силлиэлиин Бар дьон тустар сиригэр. С. Данилов
Мин Москваны киинэҕэ көрдөхпүнэ, түүнүгэр түһээн онно тиийбит буолабын. М. Доҕордуурап
2. Хайа эмэ кэмҥэ, туох эмэ түгэҥҥэ диэри тыыннаах буол, баар буол. ☉ Проживать, доживать до какого-л. срока, времени, события
Сайыҥҥа эрэ тиийдэрбит, оҕобут айаҕын үлэлээн дуу, бултаан балыгынан дуу төлүө этибит. Н. Якутскай
Оҕом онтон ыла турбакка көҕүс ыарыы буолан, муҥ бөҕөнү көрөн, үһүс сылыгар тиийэн өлбүтэ. Эрилик Эристиин
Дьиҥэ бачча сааспар тиийиэм, олоҕу олоруом, ону-маны көрүөм диэн санаабат этим. В. Протодьяконов
3. Ханнык эмэ кэриҥи сит, ханнык эмэ кэриҥҥэ тэҥнэһэр буол. ☉ Достигать какого-л. определённого предела, доходить до какого-л. уровня
Уонча сааспар тиийиибэр ийэм өлөн хаалбыта. Эрилик Эристиин
Батальоҥҥа тиийэр ахсааннаах бартыһааннар этэрээттэрэ аармыйа ыстаабыгар соһуччу саба түһүүнү оҥордулар. Т. Сметанин
Бэрбээкэйдэригэр тиийэр хара дьууппалаах, кылгас сонноох дьахталлар. Н. Габышев. / / Туох эмэ түмүктээх буол, тугунан эмэ түмүктэнэр буол. ☉ Достигать какого-л. результата, иметь что-л. в результате
[Пётр Белолюбскай:] Оок-сии! Ол мин балтым эрэйдээх туох буруйдааҕар, туох аньыытыгар бу айылаах саакка-суукка тиийдэҕэй? П. Ойуунускай
Этиһиигэ тиийдилэр, Иҥин-дьүһүн дэһистилэр, Илгитиһэн кэбистилэр. П. Тобуруокап
Күрээн, суол оймооҥҥут, Күлүүс хаайыытыгар тиийиэххит. С. Васильев. / / Кимиэхэ эмэ тэҥнэс, тэҥнээх буол (үксүн буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Равняться на кого-л., сравниваться с кем-л. (обычно употр. в отриц. ф)
Эйиэхэ тиийэр кийиит биһиги аймахха суох. Далан
«Бу уол ийэтигэр тиийиэ дуо», — диэн таарыйа миигин хомуруйан ылаллара. И. Гоголев
[Дьахталлар] бары туох эрэ итэҕэстээх, Оксанаҕа дьүһүннүүн, быһыылыын-тутуулуун тиийбэккэ дылы этилэр. Суорун Омоллоон
4. Туох эмэ нааданы, көрдөбүлү ситэри толуйар ахсааннаах, кээмэйдээх, кыахтаах буол. ☉ Быть достаточным, иметься в необходимой мере, в нужном количестве
«Быйыл оппут да тиийээ ини», — диэтэ Доромоон, дэлэгэй киһи быһыытынан үөрэ-көтө. Күндэ
Үрэх суолугар киирэн баран, Микиитэ ой дуораана тарҕанарын кэрэхсээн, күүһэ тиийэринэн улаханнык ыллыы истэ. Амма Аччыгыйа
[Петя:] Саха өрөспүүбүлүкэтэ сүөһүнэн олорор ааттаахпыт, ол да буоллар арыыбыт, эппит тиийбэт. С. Ефремов
5. Тугу эмэ хайаан да оҥорорго күһэлин. ☉ Быть вынужденным сделать, совершить что-л. «Чэ, сатыы барарбытыгар тиийэбит», — диэбитэ кини. Суорун Омоллоон
Тойон суоһуттан-суодалыттан төһө да толлубутун иһин, Бурхалей аккаастанарга тиийдэ. Эрилик Эристиин
Сергей мух-мах барбыта, ол эрээри кэпсииригэр тиийбитэ. В. Гаврильева
6. кэпс. Өйгөр киирдин, өйдөө. ☉ Проникать в сознание, вызывать отклик, доходить
— Киһи сотору өссө атын планеталарга көтүөҕэ. — Һы, ол эйиэхэ субу тиийдэ дуо? Өр айаннаабыт доҕор. Н. Лугинов
Кэмэндээн ити этиитэ Сидор Бакланов өйүгэр тиийдэ быһыылаах. Н. Якутскай
♦ Аҥаар да атаҕар тиийбэт көр аҥаар
Ананий аҥаар да атаҕар тиийбэт эрээри, Ананийдаан сииллэр. М. Доҕордуурап
Илиитэ тиийбэт көр илии. Биһиги сорох биллэр-көстөр прозаиктарбыт уонна поэттарбыт суруйууларыгар тылбаасчыттар илиилэрэ букатын да тиийбэт. «ХС»
Мин илиим тиийбэтэ суох курдук саныырым да. «ХС»
Илиитэ тиийдэ көр илии. Илиитэ тиийдэ да уол иирбит курдук буолла. Амма Аччыгыйа
Эмиэ илиитэ сурукка тиийдэ. Н. Габышев
Хомунардыы тэринэн, сэбин-сэбиргэлин сыҕарыталаата, өтүйэлээх балтатыгар кытта илиитэ тиийдэ. «ХС»
Муннуҥ тыаһа муораҕа тиий көр мурун. Сылайбыт дьон утуйан хайыы-үйэ муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. И. Никифоров
Өлөксөөстөөх утуйан муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. Г. Нынныров
Муҥур уһукка тиий (киир) көр муҥур. Муҥу-сору көрөммүт, Муҥур уһугар тиийэммит …… Иэскэкүүскэ киирэрбит, Иҥиир тараһа буоларбыт. С. Васильев
Муҥур уһукка тиийэн, эдьиийэ эрдэ төрөөбүт уонна хойут төрүүр уулаах ынахтары солбуһуннара сылдьан көлүйэргэ дьаһал биэрбитэ. Н. Босиков. Санаата тиий- бэт — санаатыгар да кыайбат, сиппэтхоппот. ☉ Даже в мыслях не мочь достигнуть чего-л.
Бу хаһан бар дьоҥҥо дьоллоох олох күнэ тахсыах бэйэтэй? Санаатахпына санаам тиийбэт, өйдөөтөхпүнэ өйүм хоппот. Суорун Омоллоон
Бу күөл хомуһа, лаҥхата кус оҕотугар кириэппэс тэҥнээҕэ, хайа да бэйэлээх сааһыт санаата тиийбэтэ, оннооҕор сиэмэх көтөр кынаттаах бииһэ сатаан бултаспаттар. С. Никифоров
Санаата тиийэр көр санаа II. [Хаалдьыт:] «Уруккуттан санаам тиийэрэ гынан баран, оҕолоро сириксэнэ бэрт дииллэриттэн чаҕыйан олорбутум», — диэхтиир. А. Софронов
Тиийбэт тирии, тарпат тараһа буол көр тарт. Былыргы олоххо элбэх оҕолоох саха киһитэ быстар дьадаҥы, тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан …… олороохтуура. В. Протодьяконов
Дьоннор ити курдук артыалга киирэн байантайан эрэллэр, оттон кинилэр буоллахтарына сыл аайы тиийбэт тирии, тарпат тараһа буола олороллор. АДП КБ. Тиис-тыҥырах тиийэринэн — төһө кыалларынан, кыах баарынан. ☉ Насколько хватит сил. Быйыл соҕотоҕун оттоон, тиис-тыҥырах тиийэринэн муҥнанна. Тоҥор-ириэнэҕэр тиий — тугу эмэ тиһэҕэр тиийэ быһаар. ☉ Доводить что-л. до логического конца
Киргиэлэй холкута эбитэ буоллар тоҥоририэнэҕэр тиийэн баран уурайыах киһи, холкуос мунньаҕын тэрийээри иһэр буолан, ааһарга тиэтэйдэ. Д. Таас
ср. др.-тюрк. тег ‘доходить до чего-л., достигать чего-л., прийти к чему-л.’, алт. тий ‘касаться, трогать, попадать’

I
аат.
1. Киһиэхэ аҕатын эбэтэр ийэтин аҕата. ☉ Отец отца или матери, дед
Тоҕус уоннаах эһэтигэр Толя кэпсээн чэмэлийэр. П. Тобуруокап
Кини эһэтэ Быралгы былыр тайҕаҕа киирэн баран төннүбэтэҕэ үһү. И. Гоголев
Эһэм төһө да кырыйдар, Баттаҕа төһө да маҥхайдар, Көрүдьүөс күндү сэһэннээх, Көр-күлүү кэпсээннээх. Т. Сметанин
2. харыс т., итэҕ. Уот иччитигэр эбэтэр булт иччитигэр Байанайга ытыктаан, сүгүрүйэн туһулааһын, туһулаан этии (үксүгэр тард. сыһыар-х уонна «тойон» диэн тылы кытары тут-лар). ☉ Почтительное обращение к духу огня или духу леса и воды, покровительствующему охотничьему или рыболовному промыслу, — Баянаю (обычно употр. с притяж. аффиксом и добавлением слова «господин»)
Харыс бытык, Хаччы сото, Сээркээн сэһэн, тойон эһэм! Ыраах даа буолларгын ыксалаан, Суох даа буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов
[Сайсары уот иннигэр сөһүргэстиир:] О, тойон эһэм! Олус да ууннулар, Наһаа да дайбаатылар, Эгэ да диэлийдилэр! Суорун Омоллоон
Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай Байанай, Тойон эһэм обургуо! С. Зверев
◊ Баай барыылаах Байанайым (<Тойон> эһэм, эһэкэм) көр барыылаах
Баай барыылаах тойон эһэм, «эһээ» диэтэхпинэ, «эһээ» диир курдук буоларыҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Манчаары — Чоочоҕо:] Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына, миигин Баай хара тыа иччитэ Баай байанай эһэм Балым баайыттан матардын! А. Софронов
Хос эһэ көр хос II. Былыр хос эһэҥ эрэйдээх алаас ыалын аччыктыыртан быыһаары, бэйэтин сүөһүтүн сиэтэн буруйданан хаайыыга быраҕыллан сарбыллаахтаабыта. Айысхаана
Ыал амарах аҕата, эйэҕэс эһэтэ, хос эһэтэ. СВИ СММТО
Былыыр-былыр арай биирдэ эн хос эһэҥ миигин, эдэр уолчааны, ыраах балыктата муора туонатыгар илдьэ барда. А. Кривошапкин (тылб.). Эһэ кылын көр кылын I. Эһэ кылыным Ньурбаҕа биллэр-көстөр күүстээх киһи эбитэ үһү. Эһэ тойон көр тойон. Кыыһым оҕолорун кытары эһэ тойонун аахха ыалдьыттыы бардылар
ср. др.-тюрк. эчү апа ‘предки’
II
аат. Кугастыҥы күрэҥ түүлээх улахан адьырҕа кыыл. ☉ Крупное хищное млекопитающее с длинной бурой шерстью, медведь
Эһэ хатан баҕайытык кыланна, …… хааһаҕы быраҕаттыыр курдук тыа диэки омуннаахтык ойуоккалыы турда. Т. Сметанин
Эһэ күһүн арҕахха киирбэккэ сырыттаҕына торҕоннуур, киһигэ-сүөһүгэ кутталлаах буолар. И. Сосин
Эһэ суоһа-суодала бэрт буолан, былыр итэҕэл баарын саҕана дьон ордук куттанара. ПАК ЭТ
♦ Харыга аспыт эһэ көр хары. Оҕонньор, сатаҕай илиилээх уолуттан кыыһыран-кыйыттан, харыга аспыт эһэ курдук буолан олорор. Эһэ баһа буолан олорор — суостаах-суодаллаах көрүҥнэммит. ☉ Иметь грозный, устрашающий вид (букв. выглядит [как] медвежья голова)
[Уоһук:] Былыр киэҥ сирдээх, халыҥ баайдаах, элбэх үлэһиттээх баайдар, кулаактар аҕай эһэ баһа буолан олорбуттара. Күндэ. Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы көр кымырдаҕастаа. Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы (өс хоһ.). Эһэтэ киирбит — улаханнык кыыһырбыт, кыйахаммыт. ☉ Разгневаться, разозлиться (букв. его медведь [в него] вошёл)
[Кинээс] дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
◊ Кэриим эһэтэ — мэнээк эһэ диэн курдук (көр мэнээк)
Иллээх-эйэлээх ини-биилэр иннилэрин биэрбэттэр, кинилэртэн оннооҕор кэриим эһэтэ хорҕойор. Айталын
Мэнээк эһэ көр мэ- нээк. Быйыл чугаспытынан мэнээк эһэ баар буолбут. Олгуйдаах эһэ көр олгуй. Оҕокком, ойуурга өр сылдьан, Олгуйдаах эһэҕэ түбэспит. Д. Апросимов
Кэнники Афанасий убайдарын булан баран өссө икки эһэни бултаабыттара. Онтон биирдэстэрэ олгуйдаах аарымата этэ. «ХС». Сырҕан эһэ — ордук киҥнээх, адьырҕа эһэ. ☉ Лютый, свирепый медведь
Сырҕан эһэлэр кэлэн, Сытырҕаан сырдырҕаттылар, Чөҥөчөгү кырбаатылар. Эллэй
Сырҕан эһэ сынаҕалыыра, Боруллуо көтөр боруҥнуура, Хара суор үөрэ Хааҕыргыы халаахтыыра. С. Зверев
Лоҥкууда үрэх, сырҕан эһэ арҕаһын түүтүн курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн уһаан-тэнийэн сытта. М. Доҕордуурап
Үрүҥ эһэ көр үрүҥ. Бу дойдуга киһи тыынын быһаары кэтээччи-манааччы эрэ элбэх: буурҕа, аас-туор олох, муора үрүҥ эһэтэ, торҕон бөрө үөрэ. Н. Якутскай
Үрүҥ эһэ арҕаһа Үрүҥ мууһу быыһынан Өрүкүйэн көһүннэ, Үллэҥэлии хамсаата. Л. Попов
Хаардаах куйаар устун үрүҥ эһэлэр мээмэйдииллэр. МЛФ АҮө
Хаамыы эһэтэ көр хаамыы. Ити кэнниттэн кэпсэтии хаамыы эһэтин тула эргийбэхтээн ааста. Н. Заболоцкай
Хагдаҥ эһэ көр хагдаҥ. [Булчукка] Сүүрэр атахтаах барыта Сөһүргэстии түһэн истэ: Дьааҥы тэһии чубукута, Хара тыа хагдаҥ эһэтэ. Эллэй
Бэрт улахан хагдаҥ эһэ тыылыы тэбэн сытар. Эрилик Эристиин
Мотуок солконон нуоҕалдьыйбыт ойуур, дьүдьэйбит хагдаҥ эһэ арҕаһын түүтүнүү, кугдарыйбыт. М. Доҕордуурап
Эһэ бараах көр бараах. Биһиги дьоммут бара сатаан, кустарыгар ханыылаттахтара аатыран, биир эһэ барааҕы кытта икки чөкчөҥөнү өлөрдүлэр. Н. Заболоцкай
Тыһыынча тоҕус сүүс биэс уон сэттэ сыллаахха Улуу арыыга тиэрбэстээх эһэ барааҕы өлөрбүттэрэ. АЛА КК
Кынатын тоһуттаран сүүрэ сылдьар эһэ барааҕы туттулар. «ХС». Эһэ кырыымпата от көр кырыымпа. Оттуур алааспытыгар эһэ кырыымпата от быйыл хойуутук үүммүт. Эһэ мэнээ- гэ — сайынын кыайан уойбакка, эһэ күһүн арҕахха киирбэккэ бэйдиэ барыыта (маннык эһэ дьоҥҥо, сүөһүгэ олус кутталлаах буолар). ☉ Появление поздней осенью медведей-шатунов, не залёгших в спячку (такие медведи очень опасны для людей и домашнего скота)
Күһүн ырбыт, кыайан уойбатах кыыллар арҕахха киирбэттэр. Оннуктар киһиэхэсүөһүгэ олус кутталлаахтар уонна кыһын тоҥон өлөллөр. Итини эһэ мэнээгэ дииллэр. ПАК ЭТ. Эһэ сиир талаҕа — үрүҥ талах диэн курдук (көр талах). Бу тыаҕа эһэ сиир талаҕа хойуутук үүммүт