1. послелог, упр. осн. п. помимо, кроме; үлэ кэннэ атын да дьарыктаах кроме работы у него есть и другие интересы; ити кэннэ кроме этого; кини кэннэ кроме него; 2. в роли временного союза когда; после того, как; тогда, когда; утуйбутум кэннэ барбыт он ушёл, когда я уснул; күн тахсыбытын кэннэ айаҥҥа турбуттара они тронулись в путь, когда взошло солнце.

I
көмө аат.
1. сыһ. түһүк ф-гар: 1) хайааһын ким, туох эмэ кэлин өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа: употребляется при обозначении предмета, позади (сзади) которого совершается действие, находится другой предмет (за, позади)
Балаҕан кэннигэр соҕотох хаппыт тиит төргүү мутугар эһэ төбөтүн уҥуоҕа кубарыйа кууран турар эбит. Амма Аччыгыйа
Биһиги кэннибитигэр бинтиэпкэ сомуогун тыаһа лачыгыраата. Т. Сметанин
Кини кэннигэр Василий Григорьевич саҥата суох турара уонна бэйэтин үөрэнээччитин үлэтин таптаан көрөрө, киэн туттара. И. Данилов; 2) хайааһын ким, туох эмэ кэлин өттүн диэки туһаайан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, на заднюю сторону которого направлено действие (за)
Сандаарка дьиэ кэннигэр баран хаалар. С. Ефремов
Кини ону ол диэбэккэ мууһу тимирчи үктээбитинэн атын мууска баар буолара, арыт өрөһөлөнөн тахсыбыт сүгэһэрдээх муустар кэннилэригэр киирэн сүтэн хаалара. П. Филиппов
Кэмпэндээйи үрэҕэ эриллэн, хайалар кэннилэригэр дьулуһар. И. Данилов
2. таһ. түһүк ф-гар: 1) хайааһын туох эмэ кэтэх өттүттэн тахсарын, оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа: употребляется при обозначении предмета, из-за которого совершается действие (из-за)
Бурхалей …… оһох кэнниттэн хотон диэки баран эрдэҕинэ, тойон кэлэн чанчыгын аһыттан сиэтэн дьиэ ортотун диэки анньан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кини остуол кэнниттэн туран утары кэллэ. Суорун Омоллоон
Үһүс кирбии окуопалар кэннилэриттэн түүтэх-түүтэх уоттар өрүтэ көттүлэр, уот саптар халлааҥҥа субурустулар. Т. Сметанин; 2) хайааһын кими, тугу эмэ батыһа оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, за которым идет, движется кто-что-л. (за)
Үс хара күлүк кэнниттэн биһиги эмиэ үөмэн истибит. Т. Сметанин
Сыарҕалаах оҕус кэнниттэн Яков ойоҕо Өлөөнө туора дайбаан истэ. М. Доҕордуурап
Бултарыгар баралларыгар Лоокуут бастыыра, Ньургуһун кини кэнниттэн барара. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Утуу-субуу солбуллуу суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения последовательной замены (за)
Сыыры дабайааппытын кытта биһиги иннибитигэр үрүҥ түннүктэрдээх, икки мэндиэмэннээх, ол кэнниттэн биир мэндиэмэннээх буолан баран, улахан дьиэлэр, араас тутуулар, беседкала көһүннүлэр. И. Данилов
Арыы хатыҥ кэнниттэн Ааттаах сайылык хонуута Арыллан нэлэһийдэ. С. Васильев
От үрэх сүнньүнэн күөл кэнниттэн күөл утум-ситим бара турар. «ХС»
3. тут. түһүк ф-гар: ким, туох эмэ кэлин, кэтэх өттүнэн хайааһын оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа: употребляется при обозначении предмета, вдоль задней стороны которого совершается действие (за, вдоль по задней стороне)
Иккиэн оргууй аҕай аттарын сиэтэн ампаар кэннинэн бардылар. Күндэ
Борокуоппай дьиэтин кэннинэн хайыһарынан дьулуруйбахтаан, тыаҕа киирэн эрэр. Амма Аччыгыйа
Сыана кэннинэн тахсан, остуораска тиийдим, үс биэдэрэ ууну бэлэмнэттим. Н. Габышев
II
1. дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын туох эмэ оҥоһуллубутун-ааспытын кэнниттэн буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении чего-л., вслед за которым происходит действие (после)
Омурҕан кэннэ ийэм олус эрчимирбит, уоҕурбут этэ. И. Гоголев
Үлэ кэннэ эргийэн [уолаттар] Үөрэ-көтө көрсөллөр. Р. Баҕатаайыскай
[Бэрэбиэсчит:] Хайа, Силип оҕонньор, бэҕэһээ кэннэ туох сонуннааххын? С. Ефремов
2. Кими, тугу эмэ аахпакка-киллэрбэккэ таһааран туран этэри көрдөрөр. ☉ Не считая кого-чего-л., за исключением когочего-л. (кроме, помимо)
Урууп суос-соҕотох оҕустаах, бу кэннэ атын туох да көлөтө суох. Күндэ
Ити кэннэ үлэбит суох ээ. Амма Аччыгыйа
[Бэрэбиэсчит:] Бүгүн эһиги кэннэ ким да сылдьа илик. С. Ефремов
3. Кимтэн, туохтан эрэ ураты, кимиэхэ, туохха эмэ эбии диэн санаан этиини көрдөрөр. ☉ Сверх кого-чего-л., вдобавок к кому-чему-л. (кроме, помимо, сверх)
Ити кэннэ эн биһикки өскө-сааска анньыахха айылаах туохпут баарый? Амма Аччыгыйа
[Лэкиэс:] Ол эрээри эн ынаҕыҥ күрүөһүтэ бүтүн нэһилиэккэ биллэр, мин да кэннэ көрбүт дьон баар. С. Ефремов
[Николай:] Таҥара көмөтүнэн, эн кэннэ акаарылар эмиэ бааллар эбээт. С. Ефремов
2. Аат туохтуурдары кытта ситим тыл суолтатыгар туттуллар
1. Тутаах этии хайааһына салаа этии хайааһынын кэнниттэн оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ С причастиями употребляется как союз и выражает то, что действие главного предложения совершается после действия придаточного (после того как)
Икки уол тыл эппиттэрин кэннэ, оскуола сэбиэтэ уураах таһаарда. Амма Аччыгыйа
Бу киэһэ халлаан хараҥарбытын кэннэ, Соппуруон баай уола Нуотараҕа таҕыста. Н. Якутскай
Туман көппүтүн кэннэ, күн уоттанан мастар төбөлөрүгэр ойдо. Т. Сметанин
△ Төннүктүүр суолта дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок уступительного значения
Итиччэ үчүгэйдик сыалбын таба ыппытым кэннэ, [лейтенант] бэл, мичик гыммат, ити аата кыыһырбыта кэм да ааһа илик буоллаҕа. Т. Сметанин
Саҥаһым эмээхсин, айыыбын-буруйбун билинэн туран көрдөспүтүм кэннэ, саҥардаҕыҥ, кыраатаҕыҥ тоҕо баҕас бэрдэй, санааҥ тоҕо ыараханай? МНН
2. Усулуобунай салаа этиини ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условного придаточного предложения (раз, если)
Баллыгыраама, эмээхсиэн! Барар наада кээлтин кэннэ, Баттахпын имэринэ олоруом дуо, Оҕобун [Манчаарыны] быыһырым Ордук улахан буолбат дуо? А. Софронов
Ээ чэ, суруйбатах буолтун кэннэ, эмиэ тугу суруйдаҥый, аадырыһын да билбэппит. Күндэ
Ээйис, бу оҕо эттэҕин, ол эдэр дьон үөрэммэттэрин кэннэ, бачча кырдьаҕас киһи, эгэ, мин үөрэниэм дуо? Далан
△ Бириэмэ сыһыана дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок временных отношений
Сөп. Көрдөспүккүт кэннэ, аккаастыыр кыах суох. Суорун Омоллоон
[Николай:] Ону билэ-билэҕин, быыһанар суол баар буолбутун кэннэ, бачча эдэр сааскар соруйан өлө да турар сүрэ бэрт буолбатах дуо?! С. Ефремов