бэрдий диэнтэн дьаһ
туһ. Бэриккэ мэҥийэн, Бэрт мэйиигитин бэрдитэн, Кутуйах үөн курдук, Куһаҕаннык санатымаарыҥ. Р. Баҕатаайыскай

даҕ. Ханан да саркааҕа суох биир күрүс көнө, түргэн сырыылаах (хайыһар туһунан). ☉ Прямой, без единой шероховатости, быстроходный (обычно о лыжах)
Ханнык да халыҥ хаарга Хаайтарбакка хаамарга Ханалдьыйар дьылысхан Хайыһарым барахсан Хайдахтаах курдук бэрдий! Болот Боотур

даҕ.
1. Чэгиэнин, кытаанаҕын ыһыктыбатах, эмэҕирбэтэх, бэрдийбэтэх. ☉ Не утративший свежести, крепости, здоровый (напр., о дереве)
Чиргэл хаптаһын тостубут хатан тыаһа «чачыгыр» гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
Дорооболоһордуу чиргэл тииттэр Лабааларын ууммуттар. Д. Васильева
Кисээр оҕонньор чэйдээн бүтэн, чиргэл хатыҥтан туос саралаан кэллэ. В. Миронов
2. Эт-хаан өттүнэн чэгиэн, тэтиэнэх. ☉ Физически крепкий, сильный, здоровый
Сэттэ уонун туоллар даҕаны, буурҕаҕа-тыалга мускуллан, кииллийэн хаалбыт, кырдьаҕас тиит курдук чиргэл оҕонньор. Амма Аччыгыйа
Хаһан эрэ мин даҕаны Чиргэл сүүрбэ саастааҕым. С. Данилов
Бэрт киил, чиргэл киһи буолан, бачча сааһыгар диэри тэп курдук сылдьар. «ХС»
ср. монг. чилгэр ‘стройный, хорошо сложенный’

1. сыһ.
2. Хайа эмэ өттүгэр сытар курдук; иҥнэйэ, хоһуойдуу, иҥнэри. ☉ Наклонно, косо; горизонтально
   Хайыһардары иһирдьэ киллэрэн, аан ыксатыгар сытыары уурталаан кэбиспит. Амма Аччыгыйа
   Сүгэ ис иэдэһин биитин кэтирэтэ сытыары, тас иэдэһин биитин туруору сытыыланар. АЭ ӨӨКХ
   [Баҕа батаһа] сир анныгар сытыары үүнэр бэрдийбит суон силиргэхтээх. МАА ССЭҮү
3. көсп., кэпс. Эйэ дэмнээхтик, холкутук, нус бааччы. ☉ Спокойно, мягко
   Кини Мишканы кытта маҥнай сытыары соҕус кэпсэттэ. Д. Таас
   «Буолар буолбутун кэннэ, аны кэлэн көннөрө охсоору дьаҕырыйа тураҕын дуо?» — Алааппыйа сытыары соҕустук намыччылаан эттэ. В. Протодьяконов
4. даҕ. суолт.
5. Сытар курдук, иҥнэри, туруору буолбатах. ☉ Наклонный
   Сытыары сытар маска моҕотой тахсан кылахачыйар. М. Доҕордуурап
   Сытыары күн сардаҥалара хаартан тэйэннэр киһи хараҕын саатырдаллар. И. Данилов
   Пётр Петрович сытыары эркиннээх эргэ хотон диэки ыйан кэбистэ. КН ТДь
6. көсп., кэпс. Сымнаҕас, судургу, көнө (киһи майгытын туһунан). ☉ Спокойный, мягкий, кроткий (о характере человека)
   Урукку сытыары, сымнаҕас бэйэтэ билигин тоҥ харыйаны таҥнары соспут кэриэтэ. Софр. Данилов
   Тууһут Ньукулайы даҕаны киһи билэрэ. Бэрт сымнаҕас, сытыары киһи этэ. «ХС»
   Амарах ийэҕэ иитиллибит оҕо сытыары, сымнаҕас, намыын буолар. «Чолбон». Утар. туруору, хадаар

1. даҕ.
2. Халтархай, килэркэй, тэпсиллибит (сааскы суол туһунан). ☉ Скользкий, укатанный, гололёдный (о весенней дороге)
   Кырдьаҕас Мавра кэҥэс соҕус халысхан суол устун хааман иҥнэҥнээн иһэр. М. Доҕордуурап
   Чоху көхсүн курдук халысхан суолга массыына түргэнник элээрэр. Дьону үөр.
3. Үчүгэйдик халтарыйар кыахтаах, түргэн (хол., хайыһар туһунан). ☉ С хорошим скольжением, скользящий, быстрый, быстроходный (напр., о лыжах)
   Халысхан хайыһар миинэннэр Халдьыыны таҥнары тэппиттэр. С. Данилов
   Хатыһыылаах күрэххэ Хаалсыбакка сүүрүөххэ, Халбаҥалыыр халысхан Хайыһарым барахсан Хайдахтаах курдук бэрдий? Болот Боотур
   [Туос тыы] Халысхан айанын Хайгыыбын өрүүтүн. И. Федосеев
   Халыһый, халыһый Халысхан наартачаан. Н. Тарабукин (тылб.)
4. Күүстээх, түргэн (сүүрүк туһунан). ☉ Быстрый, бурный (о течении)
   Халысхан сүүрүктээх Халыма өрүс сыырын үрдүгэр мас пааматынньыкка Хасан Салман-оглы диэн кыһыл бартыһаан аата суруллан турар. Амма Аччыгыйа
   Халысхан сүүрүк биһигини кыараҕас силбэһиинэн аһаҕас муораҕа илдьэн иһэрэ. Р. Стивенсон (тылб.)
5. көсп. Түргэн хамсаныылаах, кэлбитбарбыт (киһи). ☉ Быстрый, ловкий, увёртливый, юркий (о человеке)
   Тэһииркээн соноҕос ат курдук, Дьэ, кырдьык, халысхан уол этэ. Ф. Софронов
6. аат суолт. Сааскы суол халтархай, килэркэй буолбут сирэ. ☉ Скользкое, гладкое, укатанное место на дороге (обычно весной)
   Ити кэмҥэ сыарҕата халысхаҥҥа биллэрдик оҕустаран, Туман [ыт аата] харахтарын аһан кэлбитэ. Ойуку
   Биир сыһыы киириитигэр сыыр баарыгар сыарҕата түһэн иһэн халысхаҥҥа тула холоруктаан ойоҕоһунан буолла. Н. Түгүнүүрэп
   Халысхаҥҥа сыарҕа охсулуннаҕына, охтоору, ол кыһалҕата. Айталын

I
аат.
1. Туохха эмэ иһигэр баар инчэҕэйэ, уута (хол., салгыҥҥа, дьиэҕэ, үүнээйигэ). ☉ Влага, сырость
Манна сиик хаһан да куурбат. Онон дьиэлэр бэрэбинэлэрэ хараара бэрдийбиттэр, хаптаһын хоруобуйаларыттан маҥан тэллэй үүммүт. Н. Якутскай
Хотон сиигэр сытыйбыт атахтара түүҥҥү тымныыга хатаннык чуучугурастылар. В. Яковлев
Ыксаан, бурдук отун ыстыы-ыстыы, ол сиигин ыймахтыыллар, отун тибиирэн кэбиһэллэр. Ф. Софронов
2. Сөрүүҥҥэ инчэҕэй салгынтан сиргэ, үүнээйилэргэ о. д. а. олорон хаалар уу таммахтара. ☉ Роса
Күөх ойуур мөһүүрэ сиигинэн күлүмнүүр. Эллэй
Сиик түһэн, хадьымал сымнаата, Сэбирдэх тэлимэ уоскуйда. П. Тобуруокап
Чугастааҕы от-мас уунан ибиирбиттии күкээрэн олорор гына хойуутук сиик түспүт этэ. Далан
3. көсп., кэпс. Киһи-сүөһү сиир аһа, иһэр убаҕаһа. ☉ Что-л. съедобное
Эһэ сииги хаалларыах бэйэлээх буолуо дуо, хата түүлэри-өҥнөрү барытын мэҥиэстибит этэ. Далан
Улуу күтүөр! Сииктэ киллэрин, сэниэтэ эбин. П. Тобуруокап
Иһэ ыалдьан сэттэ хонукка, сииги айаҕар ылбакка, өлөр ахсааҥҥа киирэн, кэтэҕинэн тиэйэ сытта. Н. Түгүнүүрэп
♦ Сиик буолан (курдук) симэлий — туох да хаалбат, ордубат курдук сүт, суох буол. ☉ Исчезать с лица земли, вымирать, переводиться, исчезать бесследно
[Сүөкүлэ:] Эһиги да [бандьыыттар] сиик буолан симэлийиэххит, күл буолан көтүөххүт. С. Ефремов
Хаана улуу иччитэ Уу курдук тоҕунна, Сиик курдук симэлийэн хаалла. С. Зверев
Геройдар хааннара сиргэ тоҕуннар да, сиик буолан симэлийбэтэ, былыт буолан көппөтө. «ББ». Сиик-дабархай сүүрт — тугу эмэ туһан, бэйэҥ тускар барыһыр. ☉ Извлекать пользу, выгоду для себя
Уонна бэригэ суох буоллаххына, эйигиттэн тугу сиик-дабархай сүүрдээри, хата чугаһаппат. Суорун Омоллоон
Сүөгэйи иирдэр киһи сөмүйэтэ биһиллэр дииллэригэр дылы, [эргиэҥҥэ үлэлээн] сиик-дабархай сүүрдэр буолара. М. Попов. Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта кэпс. — туһата суохха, кураанахха сырытта, эрэйэ таах хаалла. ☉ Предпринимать что-л. впустую, без пользы, тратить силы напрасно
Балтыбын Айталы Куону, көстө көтүттүм, тумаҥҥа муннум, хаарга хаамтым, сииккэ сиэллим. Ньургун Боотур
Сомсуллар дьолу-соргуну булбакка Мин сииккэ сиэлбитим. А. Абаҕыыныскай
Түөрт уонуттан тахсыар диэри, түспэтийбэккэ, сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт хаарыаннаах сылларын аһыйа истэ. «ХС». Сиик тахсыа — киһи туох эмэ туһанара тахсыа. ☉ Принесёт пользу, обернётся выгодой для кого-л. «Ээй, Тоокуй Уйбааскы ойоҕор кыырбытын туһунан судьуйаҕа биэр, кинини судьуйа хайаабытын да иһин ыстарааптыа, баҕар, онтон эмиэ туох эмит сиик тахсыа», — диэн Сэмэн сүбэлээтэ. Күндэ. Сиик тэстибэт гына (эт) — ханан да дьиэк булбат гына, ылыннарыылаахтык, дакаастабыллаахтык. ☉ Убедительно, веско (говорить)
[Кинээс Мохооҕо] ханан да сиик тэстибэт гына этэн түмүктээтэ. ОИП Х
◊ Сииги саптарыы т.-х. — саас сир сиигэ сүтэ илигинэ сири хорутуу, боромньулааһын. ☉ Задержание влаги в почве
Холкуостаахтар …… сонуок хаара хараарарын кытта уун-утары сиигин саптардылар. М. Доҕордуурап
Солооһун сирин сиигин саптаран Сарсын бүтэрэ охсуох тустаахпыт. И. Егоров
Сииги саптарыы үлэтэ куолутугар эрэ ыытыллар. «Кыым». Сиик туман — күһүн түһэр олус хойуу инчэҕэй туман. ☉ Осенний туман, насыщенный водяными парами
Аан дойдулара тордуйа айаҕын саҕа оҥойон көстүбэт гына сиик туман түһэн хаалла. Саха фольк. Сиик туман Сибэккилээх Сир иэнин сапта. Күннүк Уурастыырап. Сиик тэллэйэ — кыһыллыҥы, от күөҕэ эбэтэр саһархайдыҥы өҥнөөх буолуон сөп үлтүрүйүмтүө сэлээппэлээх, сэлээппэтин алын өттө чараас пластинкалардаах сиэниллэр тэллэй. ☉ Сыроежка
Ойуурга үүнээччи киһи сиир тэллэйдэрин: араас өҥнөөх сиик тэллэйдэрин, кубачыыны уо. д. а. — эһиги бары да үчүгэйдик билэр буолуохтааххыт. КВА Б. Сиик үрүмэччи- тэ — үүнээйилэри буортулааччы өлбөөркөй өҥнөөх кыра лыахтыҥы көтөр. ☉ Луговой мотылёк
Үйэтигэр үлэни билбэккэ Бэлэмҥэ мээтиргиир бэдик, Симэлийэр ээ, дьолун булбакка, Сиик үрүмэччитин курдук. И. Эртюков
Сир сиигэ көр сир II. Абааһылар …… сир сиигин саҕа буолуохтарыгар дылы аччаан бараннар, сиргэ хаамса сылдьыбыттар. Саха ост. I
ср. др.-тюрк. чи ‘роса, сырой’, тюрк. чык, сых, бур. шииг ‘влага, сырость; роса’
II
аат.
1. Тус-туспа таҥас лоскуйдара холбуу тигиллэн холбоммут өттүлэрэ. ☉ Место соединения сшитых кусков ткани, шов
Сиигэ суох сон баар үһү (тааб.: куурусса сымыыта). [Алааппыйа:] Таҥаскын барытын сиигэр ыытан кэбиспиккин. А. Софронов
[Маайа] бэйэтин эрэйдээх олоҕун туһунан кэпсии-кэпсии, тигиллибит таҥастар сииктэрин өтүүктүү турда. Эрилик Эристиин
2. Таҥаска хаалар тигии суола. ☉ Строчка (на поверхности материала). Көнө сиик
□ Үрүҥ сап суола кыракый ырбаахы эҥээрдэригэр сиик буола тыргылла сыыйыллар. А. Бэрияк
Ити эрээри бу дьыала силиэстийэтэ, били эһэтэ бокуонньук этэринии, салаҥ дьахтар ииһин сиигинии, олдьу-солдьу атыгыраан көстөр. «ХС»
3. Туох эмэ чаастара холбоһор, тиксиһэр ыпсыылара. ☉ Место соединения частей чего-л., шов
[Уот Уһутаакы] куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Хоруоп сииктэрин хара ыаһынан ыаһаабыттара — уһун дьураа буолан көстөллөр. Күннүк Уурастыырап
4. Сир уонна халлаан ыпсыыта. ☉ Видимая граница между небом и землёй, линия горизонта
Онтон халлаан халлан дьэҥкэрэн эрэр илин сиигин диэкиттэн тойон ыҥырыа курдук дыыгынаан иһиллэн эрдэҕинэ, төттөрү сүүрэн иһэр уолаттар атахтарын тыаһа аралдьытан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Саҕах сиигин сырдаппыт сарыал, үөһэ диэкинэн кытархай имэ улам уларыйан, сырдыга мөлтөөн, боруора хараҥарбыт халлааҥҥа симэлийэн сүтэр. «ХС»
Сир хантан саҕаланар? — Ыйыталлар миигиттэн. Сонньуйабын: — Саҕаланар Сиксигиттэн, сиигиттэн! П. Ламутскай (тылб.)
5. Хайа тарааммыт баттаҕы араарар сурааһын. ☉ Линия, разделяющая волосы, расчёсанные на две стороны, пробор
Арыы хаба ортото, баттах сиигин курдук, ыраас ыллыктаах эбит. Амма Аччыгыйа
Томмот кыыс дьигиҥнэс кыламаннарын, төбөтүгэр баттаҕын икки аҥыы араарбыт үп-үрүҥ көбүс-көнө сиигин көрөн турда. «ХС»
♦ Сиигэ суох — тохтообокко, быыстала суох. ☉ Не останавливаясь, непрерывно
Биирдэрэ барабаанныы-барабаанныы тыаттан дьиэҕэ диэри быһа ырыанан киирдэ. Биирдэстэрэ сиигэ суох: «Биһиги да биһиги!», «Байанай да байанай!» — дии-дии айхаллыы тоһуйда. Суорун Омоллоон
Ханна да хардыылаатар Сиигэ суох Сэмэнэбис буолла, Хотуна даҕаны Быыстала суох Былатыанабынан быыбарданна. А. Софронов
◊ Төбө сиигэ — киһи төбөтүн уҥуоҕар оройун ортотунан уһаты барар сиик. ☉ Теменной шов
Арай уола туох да хоһооно суох чардырҕаабытынан, үөттүрэҕи сулбу тардан ылан эмээхсин төбөтүн сиигинэн охсоору өрө күөрэппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Аан аттынааҕы ойоҕос хостон …… баттаҕын төбөтүн сиигинэн икки аҥыы араара тарааммыт саха киһитэ тахсар. Н. Якутскай. Онтон оҕонньорум: «Оксиэ, төбөҥ сиигэ наһаа улаханнык аппыт, кыра сылдьан аттан охтубуккун», — диэбэт дуо. «Саха с.». Төбөтүн сиигинэн — оруобуна үрдүнэн. ☉ Ровно над кем-л., над головой кого-л.
Икки көҕөн төбөм сиигинэн ааһан эрэллэр эбит. М. Чооруоһап
Төбөтүн сиигинэн түү мээчик сир гынан ааһар. А. АлданСемёнов (тылб.). Адьас төбөм сиигинэн хаппыт буору кымньыынан быһа биэрбит курдук тыас куус гынар. В. Быков (тылб.). Түөс сиигэ — көмөгөй үүтүттэн түөс тылыгар диэри ойоҕостор холбоһор сирдэрэ. ☉ Грудная впадина
Абааһы киһи …… айыы киһини түөһүн сиигиттэн самаҕын туорайыгар диэри хайа тардан охтубут. ПЭК ОНЛЯ I
Дөрүн-дөрүн, оҕонньор эмискэччи өрө хонос гынан тохтуу түһэр, түөһүн сиигинэн халыйбыт көлөһүнүн халты хаһыйталыыр. Амма Аччыгыйа. Халлаан сии- гэ — хараҥа халлааҥҥа сырдаан көстөр, элбэх бытархай сулус мунньустубут кэтит балаһата. ☉ Млечный путь
Халлаан сиигэ, салаҥ уус алтанынан сатаан иһэрдибэтэҕинии, ырбыыланан көстөр. М. Доҕордуурап
Ол бачымах сулустары хайа тыыран халлаан сиигэ сырдаан сандаарыйда. «Чолбон»
ср. тюрк. йик, чик, дьик, жик ‘шов’