Якутские буквы:

Якутский → Якутский

халысхан

  1. даҕ.
  2. Халтархай, килэркэй, тэпсиллибит (сааскы суол туһунан). ☉ Скользкий, укатанный, гололёдный (о весенней дороге)
    Кырдьаҕас Мавра кэҥэс соҕус халысхан суол устун хааман иҥнэҥнээн иһэр. М. Доҕордуурап
    Чоху көхсүн курдук халысхан суолга массыына түргэнник элээрэр. Дьону үөр.
  3. Үчүгэйдик халтарыйар кыахтаах, түргэн (хол., хайыһар туһунан). ☉ С хорошим скольжением, скользящий, быстрый, быстроходный (напр., о лыжах)
    Халысхан хайыһар миинэннэр Халдьыыны таҥнары тэппиттэр. С. Данилов
    Хатыһыылаах күрэххэ Хаалсыбакка сүүрүөххэ, Халбаҥалыыр халысхан Хайыһарым барахсан Хайдахтаах курдук бэрдий? Болот Боотур
    [Туос тыы] Халысхан айанын Хайгыыбын өрүүтүн. И. Федосеев
    Халыһый, халыһый Халысхан наартачаан. Н. Тарабукин (тылб.)
  4. Күүстээх, түргэн (сүүрүк туһунан). ☉ Быстрый, бурный (о течении)
    Халысхан сүүрүктээх Халыма өрүс сыырын үрдүгэр мас пааматынньыкка Хасан Салман-оглы диэн кыһыл бартыһаан аата суруллан турар. Амма Аччыгыйа
    Халысхан сүүрүк биһигини кыараҕас силбэһиинэн аһаҕас муораҕа илдьэн иһэрэ. Р. Стивенсон (тылб.)
  5. көсп. Түргэн хамсаныылаах, кэлбитбарбыт (киһи). ☉ Быстрый, ловкий, увёртливый, юркий (о человеке)
    Тэһииркээн соноҕос ат курдук, Дьэ, кырдьык, халысхан уол этэ. Ф. Софронов
  6. аат суолт. Сааскы суол халтархай, килэркэй буолбут сирэ. ☉ Скользкое, гладкое, укатанное место на дороге (обычно весной)
    Ити кэмҥэ сыарҕата халысхаҥҥа биллэрдик оҕустаран, Туман [ыт аата] харахтарын аһан кэлбитэ. Ойуку
    Биир сыһыы киириитигэр сыыр баарыгар сыарҕата түһэн иһэн халысхаҥҥа тула холоруктаан ойоҕоһунан буолла. Н. Түгүнүүрэп
    Халысхаҥҥа сыарҕа охсулуннаҕына, охтоору, ол кыһалҕата. Айталын

Еще переводы:

кэҥэс

кэҥэс (Якутский → Якутский)

даҕ. Киэҥ соҕус. ☉ Широковатый, довольно широкий
Алларанан кэҥэс соҕус налыы үрэх уута мэндээрэ уста турар. Суорун Омоллоон
Кырдьаҕас Мавра кэҥэс соҕус халысхан суол устун хааман иҥнэҥнээн иһэр. М. Доҕордуурап
Кэҥэс соҕус сайылык иһэ дьонунан кэчигириир, ыҥырыа уйатын курдук дыыгыныыр. А. Бэрияк

табачаан

табачаан (Якутский → Якутский)

таба I диэнтэн атаах.-аччат. Ханнык дойду чыыстай тааһын Оҕотоҕунуй? — дэстилэр Маннык бэркэ табачааны Хайаан миинэҕин? — дэстилэр. С. Данилов
Дьоно суох ийэ Айылҕаттан Дьон сиригэр куоппутум, Үөрүн сүтэрбит табачаан Куотарыныы куоппутум. С. Данилов
Халыһый, халыһый Халысхан наартачаан, Табыйый, табыйый, Табачаан табаарыс. Н. Тарабукин (тылб.)

күөһэлий

күөһэлий (Якутский → Якутский)

I
дьүһ. туохт. Ойоҕоскунан бытааннык төкүнүйэн түһэн эрэр курдук буолан көһүн (кыра, суон мөдөөт киһини этэргэ). ☉ Быть, казаться медленно скатывающимся боком вниз (о маленьком толстом неуклюжем человеке)
Арыый чэччийэн, ыраас салгынынан тыынан баран, балааккабар төттөрү күөһэлийэн киирдим. И. Данилов
II
көр күөлэһий 2,
3
Күндү күнүм күөрэгэйэ, Көһүн миэхэ, көмүһүөм. Отон угар күөһэлийэр Оҕо сааһы өйдүүгүөн? П. Тулааһынап
Килэрийбит чигди халысханыгар халтарыйан эрэр сыарҕа ойоҕоһунан сүүрэн бырдааттанан оҕолор ортолоругар күөһэлийбитим. «ХС»

уйук

уйук (Якутский → Якутский)

I
аат.
1. Туох эмэ ыараханы, ыарахан баттыырын тулуйар, уйар кыах (хол., өрүс, күөл мууһун этэргэ). ☉ Способность выдержать какую-л. тяжесть на своей поверхности, прочность (напр., о ледяном покрове)
Муус устун тыргыллар суол, киппэ киэлигин, Эн модун уйуккун биһирии сэргиибин. А. Михайлов (тылб.)
Туустаах уу мууһа уйуктаах буолар, үлтүрүтэ барбат. Я. Козак (тылб.)
2. Суудуна, хараабыл, тырааныспар таһаҕаһы уйар, ылар кыаҕа. ☉ Предельная масса груза, которая может быть поднята или перемещена механизмом, вагоном, судном, грузоподъёмность
[Тыы] Халысхан айанын Хайгыыбын өрүүтүн. Ол иһэн саныыбын Уйугун үтүөтүн. И. Федосеев
Дьааҥы өрүһү туоннаттан ордук уйуктаах аарыма оҥочонон туораатыбыт. «К»
Массыыналар уйуктарын тиһигин быспакка улаатыннарабыт. «Кыым»
II
аат., түөлбэ. Эдэр кыыл таба. ☉ Молодой дикий олень
Сүүрэн иһэн субурутар Бэргэн бэрдээнинэн — Ойон иһэн охтор уйук бэрдэ Адаар муостарын тэлгэтэн. А. Бэрияк

дуол

дуол (Якутский → Якутский)

I
аат., үрд. Айылҕа баайдэлэй эйгэтэ барыта. ☉ Раздолье, простор; лоно природы
Киэһэрэн чуумпурбут дуолларга - ыраас халлаанныы сырдаабыт көлүччэлэргэ, туох эрэ кистэлэҥнээҕи сипсиһээри кэтэспит чараҥнарга ис иэйиилэрбин кимиэхэ эрэ кэпсиэхпин баҕардым. Далан
- Барахсаны [туртаһы] ыытыахха! Киэҥ дуолга көҥүл көччүйдүн. И. Федосеев
Айылҕа киэҥ дуолугар үөскээбит кукаакы тоҕо дьоҥҥо чугаһыы сатыырын билбит суох. В. Тарабукин
△ Улаҕата көстүбэт, киэҥ нэлэмэн сир. ☉ Широкое, обширное пространство, не ограниченное видимыми пределами
[Уол] иннигэр тэнийэ тардыллар киэҥ дуолтан, халыһыйар хайыһарын халысхан сырыытыттан санаата көтөҕүллэн, иннин хоту түргэнник тэбэн элэстэнэн испитэ. Далан
Акыйаан, киэҥ акыйаан, Таптыыбын эн күөх дуолгун. И. Гоголев
Өлүөнэ бэйэтин киэҥ дуолугар ыҥыра турар көстүүтэ кэрэтин эбитин! «ХС»
II
1. сыһ., кэпс. Букатын, адьас, төрүт (үксүгэр туохт. буолб. ф-тын кытта тут-лар). ☉ Совсем, совершенно, вовсе (преим. употр. с отриц. ф. гл.)
Таһырдьа дуол тахсаайаҕын. Дьүөгэ Ааныстыырап. Эһэ итини [бөрө улуйарын] истэ-истэ дуол хамсаабакка олорбут. А. Пахомов. - Суох, итинтикэҥ [ньирэй] атын дьону дуол билиммэт. Ыҥырар ы
2. эб. суолт. Даҕааһын аат бэлиэтин күүһүрдэр эбиискэ быһыытынан туттуллар (отой, олох). ☉ В сочетании с прилагательным выступает в качестве частицы, усиливающей его значение
Дуол кыра эрдэхтэн мин күнү таптыырым, Бэл киэһэ күн киирэн эрэрин тутаары Алаастан алааска сүүрэлиир буоларым. Эллэй
Сорохтор ураты аналлаах Дуол ыраах айаҥҥа хоҥноллор. Р. Баҕатаайыскай
Өлүөнэ эбэбит биэрэгэр дуол саҥа Куораттар, тутуулар, собуоттар көстөллөр. С. Васильев