сов. что бэтиннэр, тоһут; подломить сук мутугу тоһут.

сов. 1. что бэтиннэр, эчэт, булгурут; надломить ветку дерева мас лабаатын булгурут; 2. кого-что, перен. тоһут, самнар; надломить силы күүһүн тоһут.

(надо=, надъ=) приставка, суолтатынан: 1. туохтууру үөскэтиигэ туттуллар уонна көрдөрөр: 1) туох эмэ үрдүгэр тугу эмэ эбии оҥорууну, салҕааһыны, хол. надрисовать үрдүнэн уруһуйдаа; надставить салҕаа, уһат; 2) хайааһын предмеккэ бүтүннүүтүгэр тиийбэккэ кыратык тас эрэ өттүн таарыйарын, хол. надломить бэтиннэр, эчэт; надрубить суоллуу кэрчий, суоллуу кэрт; 2. ааттары, даҕааһын ааттары үөскэтэргэ туттуллар уонна көрдөрөр: туох эмэ үрдүнээҕини, туох эмэ таһынаны, хол. надземный сир үрдүнээҕи.

сов. 1. бэтин, эчэй, булгу бар; 2. перен. тоһун, самын.

бэтин диэнтэн хай. аата. Хата, туох да эчэйии, бэттии тахсыбата

туохт.
1. Хатырыгын ыраастаан, маһа кылбаччы көстүөр диэри хаптаччы суор. ☉ Очистить бревно от коры и стесать с одной стороны так, чтобы была ровная плоская поверхность
Өр-өтөр буолбатаҕа, сонос бэрэбинэлэри сирэйдии суорталаан тыраап охсоллор. Н. Якутскай
Хабырыыс Чакыананы кытта быыс буолар тоһоҕону сирэйдии охсон бэлэмниэхтээхтэр. А. Сыромятникова
Балаакка таһыгар титириги суоран сирэйдээбит уһун остуоллаахпыт. «ХС»
2. көсп. Ханна эмэ кэлэн, тиийэн тугу эмэ көр. ☉ Увидеть что-л., побывав где-л. «Аны тыымпы күөлү икки атахтаах сирэйдиир да үһүө», — диэн курутуйа саныы-саныы, мин тыа диэки тахсан истим. Н. Неустроев
Ааныс Василий Макаровиһы аанньа билбэт этэ, оскуоланы сирэйдээбэтэх киһи. А. Сыромятникова
Оҕонньор …… куораты сирэйдээбэтэҕэ. «ХС»
3. Аат тылы кытта туттуу түһүгүнэн ситимнэспит урут сыһыат туохтуур форматыгар «киминэн-тугунан эмэ тустаан» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан в сочетании с существительными в орудном падеже употребляется в значении «в лице кого-л., при посредстве кого-л.»
Ити Борисов, Саввинов Валерийдарынан ыччаты бары сирэйдээн көһүүнсүйбүтүнэн ааҕар табыллыбат. Э. Соколов
[А.Е. Кулаковскай] сүүһүнэн дьон уопсай өрүттэрин аата-суола суох киһинэн сирэйдээн көрдөрөрү ордорор. ФЕВ УТУ
Соловейынан, кырбыйынан сирэйдээн, поэт кимнээхтэри көрдөрбүтүй? КФП БАаДИ
4. Урут сыһыат туохтуур форматыгар «тус анаан-минээн» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан употребляется в значении «лично, персонально»
Саҥа сири барытын эппиэттээх хаһаайыҥҥа сирэйдээн туттаран эрэ ситиһиэххэ сөп. ПАК НТ
Холкуостаахтар үлэлэрэ сирэйдээн ыйыллыбат. КХҮТ
♦ Сири-саары сирэйдээ — сир-буор сирэйдээ диэн курдук (көр сир-буор)
Бэйикэй, хара ыт, бу айылаах оҥордоххун, сири-саары сирэйдиэм, кулугур кулгаахтыам. Эрилик Эристиин
Хайдах гынан Сэргээйэп уолун сири-саары сирэйдиэм буолла. М. Доҕордуурап
Сирбуор сирэйдээ көр сир-буор. Абаҕата Чоочо кэлэн: «Акаары, үөрэн!» — диир, Сир-буор сирэйдээтиҥ диэн Сирэйигэр силлиир. И. Чаҕылҕан
[Арыгы] хайдахтаах да өйдөөҕү өйүн сүүйэр, бэртэри да бэтиннэрэр, сир-буор сирэйдиир амырыын аптаах ас буоллаҕа. «ХС»

сов. 1. бэтин, тоһун, тосту бар; лёд подломился под ногами муус уйбакка тосту барда; 2. (о ногах, коленях) боку с гын, босхо бар.

1. даҕ. Биитэ оҥоһуллубут; сытыыламмыт. ☉ Имеющий лезвие; острый
   Биилээх сүгэ. — [Баһылай] биилээх үҥүүтүн буруустаан кикирийэ олорор этэ. Л. Попов
2. аат суолт. Быһарга анаан сытыы өрүттээх туох эмэ; биитэ оҥоһуллубут сэп-сэбиргэл. ☉ Предмет, имеющий режущую часть, лезвие
   Биилээх биилээххэ бэтиннэ. Чохооччу чохооччуга чуҥкунаата. П. Ядрихинскай
   Кылааннаах да биилээх Кыайан кыларыппат, Хоноҕой да төбөлөөх Кыайан хоппот. С. Зверев
   Туохпунан быһыахпыный, сиэппэр биилээх диэн мэлигир эбит. С. Никифоров

туохт.
1. Ньыҕалын, ньыҕаллан сыппаа (туох эмэ уһуга, биитэ). ☉ Тупиться, притупляться (об остром конце чего-л.). Тоһоҕо уһуга сынтарыйбыт
□ Кырыылаах кырыылаахха сынтарыйда, Уһуктаах уһуктаахха уйадыйда, Биилээх биилээххэ бэтиннэ, Чохооччу чохооччуга чуҥкунаата. П. Ядрихинскай
Сэлии муоһун ууга сытыаран баран оҥордоххо ханнык баҕарар сэпсэбиргэл хотор, биитэ сыппаабат, сынтарыйбат. ПСН УТС
2. көсп. Туох эмэ кыаллыбатаҕыттан, ыараханыттан ылыммыт санааҕын ыһыгын, чаҕый. ☉ Отступать перед трудностями, сникать, падать духом
Урукку өттүгэр олох ыараханыгар түбэһэн өссө сынтарыйан көрө илик, хорсун киһини …… санаа түһүүтэ сүһүөхтэрин ылҕаан киирэн барда. В. Яковлев
[Бандьыыттар] соторутааҕыта Чапчылҕан дэриэбинэтин атаакалаан, уон сэттэ киһилээх гарнизону кыайан ылбакка, муннулара сынтарыйда. П. Филиппов
Фёдор Фёдорович Серпилин ыар олоҕу олорбут уонна ол ыар олохтон сынтарыйбатах дьонтон биирдэстэрэ этэ. К. Симонов (тылб.)
ср. монг. шантрах ‘ломаться, разрушаться; расстраиваться; теряться, робеть; разочаровываться’

туохт.
1. Туох эмэ уустук, бириинчик өттүн таба көр, таба өйдөө. ☉ Правильно понимать, вникать в тонкости чего-л.
Кини быраас быһыытынан, олох ымпыгын-чымпыгын мындырдаан билэринэн, эмиэ билиилээх, аптарытыаттаах эмчит. Р. Баҕатаайыскай
Бул чут сыыстарбатах этэ. Кини мындырдаан көрө үөрэммит хараҕа сотору кэминэн сыыр эниэтигэр арҕах дьөлө охсуллубутун көрбүтэ. Тумат. Тугу барытын олус мындырдаан көрөр быһыылааҕа. «ХС»
△ Тугу эмэ дириҥник иһигэр киирэн, ымпыктаан-чымпыктаан оҥор, бил. ☉ Проявлять тонкость, скрупулёзность в выполнении чего-л., в каком-л. д е л е
Саха киһитэ төрөөбүт-үөскээбит айылҕатын дьиктитин-дьээ бэтин …… мын дырдаан билэ-көрө үөрэнэрин наадалааҕынан ааҕабын. Тумат. Н и к о л а й В асильевич нэһилиэгин сирдэрин мындырдаан олус сиһилии билэр. Баг дарыын Сүлбэ. Тириини таҥастаа һын — тириини салгыҥҥа сиэтии. Бу саха омук мындырдаан, уһун сылларга бэйэтэ айбыт ньымата буолар. «ХС»
2. Киһи дэбигис сатаабатын курдук уустук, бириинчик, ордук уус-уран буолар гын, оҥор. ☉ Выполнять, делать что-л. очень искусно, умело, ювелирно
[Ырыа Ылдьаа] бэйэтэ мындырдаан саха кырыымпатын арааһын сиэдэрэйдик оҥорор. «ХС»
[Охоноос] тутуу үлэтигэр да дьо ҕурдаах, сүрдээх сыстаҕас. Ол иһин даа чатыгар бэркэ диэн мындырдаан ону-маны оҥорбута баар буолар. «Кыым»