даҕ.
1. Бэҕэһээ буолбут. ☉ Совершившийся, прошедший вчера, вчерашний
Ону-маны саныы олордоҕуна, бэҕэһээҥҥи суруксут уол тиэтэйэ-саарайа туорахачыйан кэлэн киирбитин кытта хатыыстаспытынан иһирдьэ көтөн түстэ. А. Софронов
« Эдьиэй, миэхэ кэһиигин кэмпиэт суута, кумааҕыта, харандааста ыытаар »,— диэн, хараҕыттан уу-хаар баһа, бэҕэһээҥҥи үлэҕин бигэргэтэ турбута. Күннүк Уурастыырап
2. Соторутааҕыта ааспыт. ☉ Прошедший, недавно приключившийся, недавний
Татым санаа! Сыыһа суол! Бэҕэһээҥҥи ааспыт түүн, Тимир сирдьит Хомсомуол, Эн бу күнүҥ — улуу күн!!! Эллэй
◊ Бэҕэһээҥҥи бэдик сэнээн. — олус эдэр (онон билбэтэ элбэх, олоххо үөрүйэҕэ суох диэн этии). ☉ Молокосос, сопляк
Бэҕэһээҥҥи бэдиктэр, эдэр булчуттар, баай хара тыа түгэхтэринэн эҥсэ сылдьаннар, тайаҕы, саһылы, бэдэри киллэрэллэр. Амма Аччыгыйа. Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски сэнээн. — олус эдэр (онон кыаҕа, билиитэ, үөрүйэҕэ суох диэн этии). ☉ Сопляк, молокосос, желторотик
Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски Бэрдимсийбэтин, Чугастааҕы чугуччу Чуубурҕаабатын, — Дьылҕа Тойон тыыннаах! Дьылҕа тойон күүстээх! П. Ойуунускай
Ээ, эһиги — бэҕэһээҥҥи бэтэнээскилэр — Тугу да билиэххитий! С. Данилов. «Оһохчут уола баҕас бардамнаабатын, — диэбиттэрэ Эбэ алааһын кырдьаҕастара. — Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски».В. Гаврильева. Бэҕэһээҥҥи саах үөнэ — сыыҥын соһо сылдьааччы; сыыҥтай (үөҕэн этии). ☉ Червь навозный, навозный жук (в качестве ругательства)
Бу хара ыттар, бу бэҕэһээҥҥи саах үөннэрэ, бу муҥнаан-сордоон эрдэхтэрин көрүҥ эрэ. Абатын да абатын! Күндэ
Ээ, күл эмэһэ, бэҕэһээҥҥи саах үөнэ, хаһан ол мин баттаан-атаҕастаан олорбуппун көрдүҥ! Күндэ

1. аал диэнтэн бэй. туһ. Быһаххын аалын. Сылгы аалыммыт маһыгар хаалар кылы хомуйан, бары туһах хаталлар. Амма Аччыгыйа
   Ол Уйбаан оҕонньор күрүөһүт сүөһүнү тутуо дуо? Хата кэлэн аалынаары гыммытыгар сууллан түспүтүгэр бэлэмҥэ киириэ суоҕа дуо? А. Софронов
   Биһиги үтүө көлөлөрбүт барахсаттар, тугу да билбэтэх ыраас оҕо курдук, хаарга тиэрэ түһэ-түһэ күөлэһийэ оонньуу, хаарга аалына сыттылар. Н. Заболоцкай
   △ көсп. Эйэргээн эбэтэр таптатаары киһиэхэ ыга сыстан ньиккэрин, ньиккэрийэ хамсан (үксүгэр дьиэ кыылын, ньирэй туһунан). ☉ Прижиматься, тереться, ласкаясь, об кого-л. (обычно о домашних животных)
   Ньирэйдэр үүттэрин бүтэрэн, бэрт минньигэстик салбаналлар, Витяҕа уонна Ираҕа кэлэн кугас будьурхай сүүстэринэн аалыналлар, салаан, муннуларынан анньан көрөллөр. Н. Заболоцкай
   [Яков Лукич] бэркэ киҥэ холлон олорон таҥынна, куоска кэлэн аалыммытын сырбатан ыытта. М. Шолохов (тылб.)
2. көсп. Кими эмэ кытта куруук бодорус; кимиэхэ эмэ куруук сырыт, кэл-бар. ☉ Постоянно быть среди кого-чего-л.; общаться с кем-л.
   Онно эбии хайа хайабытыгар хоноһо бөҕө дии! Амма, УусАлдан ааттаах барыта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба тыллаах түөрэтэ биһигинэн эрэ аалынан ааһарга дылы. С. Федотов
3. көсп., сөбүлээб. Кимиэхэ эмэ баайсан, куруук бириинчиктии, сиилии, сэмэлии сырыт. ☉ Постоянно придираться, приставать; осуждать (по незначительному поводу)
   Кини [Таня] миэхэ тоҕо аалынарый, куччаҥалаах буоллаҕына бэйэтэ тоҕо тарбаммат? М. Доҕордуурап
   «Миигинэн аалыммакка да ыллаҕыҥ дии [ньирэйдэргин]», — диэн баран, Хобороос түтүө-татыа буолан таһырдьа тахсан барда. С. Федотов
   ♦ Аалына оонньуур арыҥах маһыҥ мин дуо? — күлүллүбүт, элэктэммит киһи өһүргэнэн, үөхсэн этэр тыла (улахамсыйыы, сэнэбил дэгэттээх). ☉ Формула, которой пользуется оскорбившийся насмешками людей (с оттенком высокомерия; букв. я ли то вывороченное с корнем дерево, которое ты нашел, чтоб об него тереться от нечего делать?)
   [Чоочо Манчаарыга:] Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски, сигэнэ оонньуур силиргэхтээх маһыҥ, аалына оонньуур арыҥах маһыҥ мин буолбутум дуо? В. Протодьяконов. Хатыылаах тылгынан аалын — кыһыылаах тылгынан кими эмэ элэктии, кыйахыы сырыт. ☉ Быть язвительно насмешливым
   Оҕонньор көрүдьүөстээх тылларынан күнүн-дьылын бараан кэлбит буоллаҕына, кини хатыылаах тылынан аалына сылдьарын таптааччы. М. Доҕордуурап

аат.
1. Ким эбэтэр туох эмэ инники кэскилэ, төлкөтө, түбэһиэхтээх, тиксиэхтээх, олоруохтаах анала, оҥоһуута. ☉ Судьба, рок, участь, доля
Дьылҕата билиэ (өс ном.). Кырдьар саас диэн эмиэ киһи аайы тиксибэт, дьоллоохторго эрэ тиксэр дьылҕа. Н. Лугинов
Көҥүл бэйэлэрин дьылҕаларын бэйэлэрэ дьаһанар норуоттары сэргэ, кыргыллар-кыдыллар суорума суолламмыт норуоттар эмиэ бааллар. И. Аргунов
Киһи аймах дьылҕатын быһаарар улуу охсуһууга [Аҕа дойду сэриитигэр] саха норуота аан маҥнай кытынна. Т. Сметанин
2. Ким, туох эмэ бэйэтиттэн тутулуга суох туохха эмэ түбэспит балаһыанньата, туруга. ☉ Положение, состояние, в которое кто-л. попадает не по своей воле
Витя, ытын дьылҕатын истээри, чөрбөс гына түстэ. Н. Заболоцкай
Айымньы [Суорун Омоллоон «Аанчык» диэнэ] сүрүн идейнэй-тематическай тосхоло Мыычаар ис санаатын, кини ааһыах ааспытын кэннэ кэмсиниитин арыйыыны буолбакка, саха дьахтарын өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи ыар дьылҕатын ойуулааһыҥҥа туһуланар. ФЕВ УТУ
Биһиги түрмэни кытта кистэлэҥ сибээһи олохтообуппут, төһө кыалларынан, табаарыстарбыт дьылҕаларын чэпчэтэ сатыырбыт. «ББ»
♦ Быстах дьылҕалаах - сааһын ситэ олорбокко, үйэтин моҥообокко эрдэ өлөр аналлаах. ☉ О человеке, волею судьбы умершем молодым, не дожившем до старости
Оҕолоро быстах дьылҕалаах эбит ээ - эдэр сааһыгар ууга түһэн өлбүтэ. «ХС»
Кырдьыгы сабаргыт кыһыыта Кырдьаргыт саҕана таайыаҕа, Бардамсыйан сылдьыы кыайыыта Быстах дьылҕалаах буолуоҕа. Р. Баҕатаайыскай
◊ Дьылҕа тойон (хаан) миф. - сахалар итэҕэллэринэн, дьон дьылҕатын быһаарар, үрдүк халлаан үөһээ хаттыгаһыгар олохтоох таҥара (кини хайдах дьаһайбыта барыта олоххо киирэр, киһи ону уларытар кыаҕа суох). ☉ По представлению якутов: божество, живущее в верхних ярусах неба, распоряжающееся судьбами людей (то, что им предначертано, обязательно происходит, и человек бессилен изменить свою судьбу)
Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски Бэрдимсийбэтин, Чугастааҕы чугуччу Чуубурҕаабатын, - Дьылҕа Тойон тыыннаах! Дьылҕа Тойон күүстээх! П. Ойуунускай
Дьылҕа тойон: «Хоойго сытар холоонноох Хотун ойоҕо кини баар» - диэбит үһү. Ол да иһин кэллим. Ньургун Боотур
Онтон анараа өттүгэр Айыҥат хаан анабыла, Таҥха хаан таҥхата, Дьылҕа хаан дьылҕата [билиэ этэ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьылҕа тойон дьүүлэ даҕаны Кэс тыл даҕаны төлөрүйбэттэр. И. Гоголев
Сэбиэскэй кулуба, Кириилин табаарыс, үөрэхтээх, өссө лиэкэр идэлээх, хомуньуус балтылааҕа, хата мин дьолум буолаарай диэн, Бадаайап үрдүк таҥараҕа уонна Дьылҕа хааҥҥа, иһигэр кистээн махтаныах санаата кэллэ. Л. Попов
Эн ким үүнэр, ким кэхтэр соргутун Дьылҕа хааҥҥа күтүрээмэ, Уонна олоҕуҥ уолбат уйгутун Дьалаҕайдык көрүмэ. С. Данилов