бэртии буолуҥ сөбүлээб. — соччо үчүгэй сыһыана суох сылдьан эмискэ бэһирэн, эйэргэһэн барыҥ. ☉ Находясь в недружелюбных отношениях, вдруг становиться приветливыми, терпеливыми по отношению друг к другу (скорее всего подхалимничая).

1. эргэр. Ампаарга хаалын (өйүнэн ыалдьыбыт киһи туһунан). ☉ Быть заточенным в амбар (вследствие сумасшествия — в старину).
2. көсп., кэпс. Өлөн хаал, өл. ☉ Умереть
   [Быыпсай ойоҕо:] Аньыыны быһа эттэххэ, эмээхсин бэйэтэ да ампаарданнар, киһи санаата арыый нус буолуо этэ. Суорун Омоллоон
   Ийэм ииннэнэн, аҕам ампаарданан, Кимҥэ бэһирэн кэлиэм этэй?! Баал Хабырыыс

I
кистээ I диэнтэн холб. туһ. [Кыргыттар] Биһилэх кистэһэргэ Бэркэ бэһирдилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ытаабыт-соҥообут дьону уоскутуһан, уолу кистэһэн баран бу кэллим. В. Протодьяконов
II
кистээ II диэнтэн холб. туһ. Киһи кэпсэтэн билсэр, сылгы кистэһэн билсэр (өс хоһ.)
Ханна эрэ ыраах сылгылар кистэспит саҥалара тоҥ салгыны тоҕо ааҥнаатаҕына, ыран-сылайан иһэр аттар …… сэргэхсийэ түһэллэр. Эрилик Эристиин
Уойан тупсубут атыырдар …… дорҕоонноохтук кистэһэллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)
Элиэлэр сэтэрээбит курдук омуннаахтык кистэһэн дьырыластылар. В. Короленко (тылб.)

аат., эргэр.
1. Ким эмэ ыччата. ☉ Потомок, отпрыск
Оо! Удьуор киһи урдуһа, төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыччата барахсан эбиккин. ПЭК ОНЛЯ III
[Дуолан Хара:] Баҕар, ол устан кэлбит ураты биистэр били Мартыын диэн чулуу Боотур урдустара буолаайаллар. И. Гоголев
Ханна тиийэн улуу дойду урдустарыттан боҕуттан уһун уҥуоҕа урусхал, кылгас уҥуоҕа кыдьымах буолуоҕун ким билиэй? Далан
2. сөбүлээб. Оттомо, харса-хабыра суох майгылаах киһи (үксүгэр эр киһини этэргэ). ☉ Отчаянный, дерзкий, бесшабашный (обычно о мужчине)
Бэрт сытыы-хотуу, сырыыны да сылдьыах, кэпсэтиини даҕаны кэпсэтиэх урдус быһыылааҕа. Далан
Бэрдимсийбит, тылларын кыана туттубат урдустары уҥа-хаҥас бурайталыа, үлэҕэ ылларбыт дьүөгэтин кытта үтэйиэҕэ. У. Ойуур
Оттон манна үбү-аһы, уһун солкуобайы эккирэтэн кэлбит сорох урдустар тулуйбатахтара, бэрт кылгастык олоро түһээт, суолларын көннөрбүттэрэ. «ХС»
△ Булугас өйдөөх, киитэрэй (хол., кыыл). ☉ Умный, хитрый (напр., о звере)
Тыа кыыла тыатыгар сылдьаахтаатаҕа эбээт, хапкааҥҥа дэбигис үктээн биэриэ суох урдус сылдьар ээ, быһыыта. Н. Борисов
3. үөхс. Төннүбүт төрүөх, ыама. ☉ Отродье, выродок
Кырдьыкка кыһаммат, Эйэни сэҥээрбэт, Иирээҥҥэ бэһирэр Баай-илбис аймаҕа, Ороспуой урдустар Уотунан тыыналлар. С. Зверев
Биһиэхэ уоран саба түспүт Гитлер урдустара бэйэлэрин баһылыктарын ыйааҕын лопбааччы толорорго кыһаммыттара. Н. Кондаков
Кыбар-таһар Кыыбаҕалаах кыыллар, Алдьатар-уорар адьынаттаах урдустар — Уруккуттан уоруйахтар, Төрүкүттэн түөкүттэр. ДьТ
◊ Туора урдустар — олохтоох буолбатах, кэлии дьон, кэлии биистэр. ☉ Инородное племя, иноземцы
Кэлии, туора урдустар тоҕо бороҥ дьүһүннээхтэрий, хааннара хара өһөх. Болот Боотур
Мин санаабар, сибилигин туора урдустарга өлбүгэ төлөбүрүн саҥалыы түһэриэххэ. В. Протодьяконов
Кырдьаҕастар кэпсииллэринэн, кыргыс үйэтин кэмигэр Танда аҕатын ууһун дьоно туора урдустары кыайбыттар. Багдарыын Сүлбэ
ср. МНТ уридас ‘предки’; ‘более ранний’

I
сыһ.
1. Өссө төгүл, өссө; хаттаан, хат. ☉ Ещё, ещё раз, в добавление, вдобавок к чему-л.; опять, снова
Бука, эмиэ тугу эрэ, тосту туораны соруйаары гыннаҕыҥ буолуо. Софр. Данилов
Ол оҕонньор ынаҕа эмиэ уолара буолуо. Күндэ
Куолубутунан биир киэһэ эмиэ кустуу киирдибит. Үһүөн тус-туспа тарҕастыбыт. Т. Сметанин
2. Ким, туох эрэ курдук, туохха эрэ маарынныырдык. ☉ Тоже, так же, как и, также
Тогойкин эмиэ иһиллээн сэгэллэн турда. Амма Аччыгыйа
Оҕолор эмиэ эбэлэригэр олус убаммыттара. Далан
Лоҥкууда хоту сиһигэр дүрбүөннээх үлэ салҕанан бара турда. Оттон өтөх сирдэри хорутааччылар үлэлэрэ эмиэ бэркэ барда. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. йемэ ‘и, также, ещё’, гаг. һем, йем ‘и’
II
сыһ. сыһыан т.
1. Сөбүлээбэт, сүөлүргүүр сыһыаны көрдөрөр (сүнньүнэн ыйытыы ф-лаах этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего к содержанию высказывания (употр. в основном в вопросительных предл.)
Ол учууталлааҕы эмиэ тоҕо ыҥыран бэһирдиҥ? Хайа, балай эмэ саҥарар-иҥэрэр этиҥ дии. Н. Неустроев
«Оонньуох дьону, оҕолору, эмиэ тоҕо үүртэлээтиҥ?» — диэн Даайыс сэмэлиир соҕустук киһититтэн ыйытта. Н. Заболоцкай
[Варвара эмээхсин киирбитигэр Егор Егорович:] Хайа, бу эмиэ туохпут соһуллан киирдэ? Манна тоҕо кэллиҥ? С. Ефремов
2. Үгэргиир, сиилиир, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает иронию, презрение, осуждение говорящего относительно содержания высказывания (тоже мне!)
Бу эрэйдээх эмиэ киһи буоллаҕым буолан, дьон сиилээх-хоһулаах, эмиэ ырыаоонньуу туомнаах диэн дэлби элэк-хаадьы гыныахтар этэ. П. Ойуунускай
[Кэтириис таҥаһы көрөр уонна:] Сандааран түһэн эмиэ таҥас бөҕө дии, сиидэ төрөөн. С. Ефремов
«Эмиэ хайа тойоммут кэллэҕэй?» — дии-дии Андриан түннүгүнэн көөртө Никифоров кинээс уолунуун эбиттэр. М. Доҕордуурап
III
ситим т.
1. Саҥарааччы туох эмэ буоларыгар дуу, буолбатыгар дуу саарбахтыырын көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение говорящего или противоречивость действий, о которых идёт речь в высказывании
Эмиэ да мас хайытар, эмиэ да дьаарыстыыр. И. Федосеев
Сороҕор кыыһыран ыйытар, сороҕор эмиэ сымнаан, намыын куолаһынан ыйытар, онтон эмиэ өрө көбдьүөрэр. Т. Сметанин
Тойоммут булкуллар-тэккиллэр — эмиэ да киириэн саныыр, эмиэ да кииримиэн баҕарар. Чэ, быһата, булкуур буолла. А. Бэрияк
2. Тэҥҥэ холбуур суолталаах ситим тыл быһыытынан ааҕар суолталаах уонна биир уустаах чилиэннэри, тэҥ суолталаах этиилэри, этии чаастарын холбооттуур. ☉ Выступает как перечислительный союз, объединяющий отдельные члены предложения, части сложносочинённого предложения
Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сылаас астан араҕан. Сылбай ууну быраҕан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
Өтөр буолаат инники иһээччилэр саҥа ырыаны саҕалаатылар: эмиэ да кырдал, эмиэ да хайа, эмиэ да туруйа, эмиэ да тураах туһунан. Софр. Данилов
Ыттыы эмиэ үрэр дииллэр, Ынахтыы эмиэ маҥырыыр дииллэр, Хас, хас тылы билэрин Хантан ким ситэн ааҕыай?! Т. Сметанин

1. даҕ. Чох көмөрүн курдук өҥнөөх. ☉ Чёрного цвета, чёрный
   Салгын сиэн кубарыйбыт хара сатыын ырбаахытын уолугун тимэхтэрин төлүтэ тардыталаата. Софр. Данилов
   Таас тоҕой кэтэҕиттэн сып курдук синньигэс уҥуохтаах, сыыйыллыбыт уһун хара суһуохтаах кыыс тахсан кэллэ. Т. Сметанин
   Лаҕыра киртийбит хара былаатын уһугунан хараҕын уутун сотто олордо. Күндэ
2. аат. суолт.
3. Хаар түһүөн иннинэ эбэтэр ууллубутун кэннэ буор сир. ☉ Сухая чёрная земля (осенью ещё не покрытая снегом, весной — после таяния снега)
   Саас кэлэн, хараҕа үктэнии саха киһитигэр былыр-былыргыттан күүттэриилээх да кэм буоллаҕа! И. Сысолятин
   Биирдэ күһүн, сир харатына, куорат дьонун кытары тайахтыы сылдьан, хайаҕа чубукуларга түбэстибит. «ХС»
4. саахымат., элб. ахс. Саахымакка хара өҥнөөх фигуралар уонна пешкалар. ☉ Чёрные фигуры
   Үрүҥ хоруол балаһыанньата мөлтөх буолан, харалар хардары атааканы оҥорорго суоттаныахтарын сөп. КА СОоО II-III
   Ити эрэ хаамыынан харалар партияны сүүйүүгэ тиэрдэллэр. НСС ОоО
   Иккис партнёр хара фигуралары салайар. Олору биһиги харалар диэхпит. ПВН СБК
5. Киһи сатаан быһаарбат, хараҥа өҥнөөх туох эрэ. ☉ Что-л. чёрное, тёмное
   Аҕаа, ити ыйга туох харалара көстөллөрө буолуой? Н. Якутскай
   Тиийбитим, хараларым наар баайылла сытар ыттар буолан истилэр. Н. Заболоцкай
   Оол ханнык эрэ харалар күлүгүлдьүһэллэр. Т. Сметанин
6. харыс. т. Киһи. ☉ Человек
   Хараларым — дьонум. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кэнэҕэс ити киһи киһи-сүөһү төрдө буолар дьоллоох хара буолуо эбээ, бука. Саха сэһ. I
   [Булчут оҕонньор] Киһини — хара, сүгэни — киргил диэн талбытынан ааттаталыыр. Ити кырдьаҕас булчуттар үгэстэрэ үһү. Л. Попов
7. харыс т. Эт, балык аһылык. ☉ Пища, состоящая из рыбы, мяса
   Хаһан сүөһү өлөрөҕүт? Эппит суох, күүстээх үлэҕэ сылдьар дьон хара сиэбэккэ иэдэйдилэр. Далан
   Хараны да амсайбатах ыраатта. Хата үчүгэй аҕайдык ыгыччы буһаран сиэн бараммыт, мантан төннүөхпүт. Р. Кулаковскай
   Сороххо бу хара суоҕар эт наада буолан эрдэҕэ. П. Аввакумов
   ♦ Аат <эрэ> харата көр аат I
   Микиитэ сыарҕа кэнниттэн аат эрэ харата саллаҥнаан иһэр. Амма Аччыгыйа
   Ыттар күнү быһа хойуу хаары кэһэн, аат эрэ харата аалыҥнаһаллар. Н. Габышев
   Үрдүнэн-аннынан аат эрэ харата үлэлээһин, хаачыстыбата суох бородууксуйаны оҥоруу табыллыбат. «Кыым»
   Илии тутуурдаах, <өттүк харалаах> көр илии. Мин барахсан Сүөм түстүм, Харыс хааллым Илии тутуура суох, Өттүк харата суох. Саха фольк. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт баҕайы, туохха бэһирэн эмиэ кэллэҕэй?! Тыҥырах <да харатын> саҕа көр тыҥырах. [Батурин:] Дьэ, кыайан уйбат суолум буолаахтаатаҕа: тыҥырах да харатын саҕа көмөнү оҥорботтор, ол оннугар үөһэ, дакылааттыырга даллаҥнастар. В. Яковлев
   Лейтенант Сергеева дьыаланы чуолкайдыырыгар дакаастабыла тыҥырах харатын эрэ саҕа. М. Попов
   Үрүҥ <хара> сүүрүк көр сүүрүк II. «Үрүҥ хомурах» диэбитэ үргүүк үрүҥ сүүрүктээх дойду буолла; «хара халҕаһа» диэбитэ хаҥыл хара сүүрүктээх дойду буолла. Ньургун Боотур
   Хара сүүрүгэ халыйан тахсыбытын, Хамчаакы тоҥуһа Хасты ытыалаан туран, Хардаҕас үтэһэҕэ Хатаан сиэбитин иннигэр, Ханныбат халыҥ сүүрүк Ханыыласпыт дойдута эбит. Д. Говоров. Үрүҥ (хара) тыын көр тыын II. Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккойум! Мин суон тыыммын толуйдуҥ, хара тыыммын харыйдаатыҥ… Ньургун Боотур
   Хара тыыммын халлайдаатын диэн, Хаанынан ытыы хаалбыта. П. Ойуунускай
   Дойдутугар төннөн иһэр Дьокуускай атыыһытын Хайдыы үрдүгэр тоһуйан Хара тыыныгар туран, Үөмэ-үөмэ сүлүкүччүйэн ааспыта. С. Васильев. <Хааннаах> хара көлөһүн — 1) баар-суох күүһү-күдэҕи, сыраны эһэн туран ситиспит ситиһии. ☉ То, что добыто или создано тяжёлым трудом, потом и кровью (напр., имущество, состояние)
   Ити кини төттөрүтаары тиэйэр, бэрийэр баайа-мала барыта — саха дьадьаҥыларын хааннаах хара көлөһүннэрэ. А. Сыромятникова
   Хара көлөһүммүн аахсан ылан иһэбин. М. Доҕордуурап
   Сөмөлүөт Сталинградскай уобаластааҕы Бударинскай оройуон «Большевик» холкуоһун кырдьаҕас холкуостааҕа Василий Викторович Конев хара көлөһүнүнэн муспут үбүгэр оҥоһулунна. КИ АДББ; 2) элбэх сыра-сылба, күүс-сэниэ бараммыт дьүккүөрдээх үлэтэ. ☉ Тяжёлый труд в поте лица (букв. кровавый чёрный пот)
   Кирилэ кинээскэ үс сылы мэлдьи түүнүн утуйбакка, күнүһүн олорбокко хамначчыт сылдьан хара көлөһүммүн тохтум. П. Ойуунускай
   Ол аньыыбын, буруйбун хара көлөһүммүнэн сууйаммын, санаам чэпчээбитэ алыс. Суорун Омоллоон
   Кураан дьыллар салҕанан бардахтарына, Лоҥкуудаҕа уу кэлбэтэ чахчы. Оччоҕо хара көлөһүммүт таах хаалыа дии саныыбын. М. Доҕордуурап
   <Хааннаах› хара ыт көр ыт II. Киэр буол, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! А. Софронов
   Мин эйигин моһуораҕын көннөрүөм, хара ыты. Н. Неустроев
   Хара ыт! Өссө манна кэлэн, туох да буруйа суох курдук саҥара тураҕын! С. Ефремов
   Халбас харата көр халбас. Дьол — түгэн. Син биир халбас харатын кэриэтэ. Бүгүн — баар, сарсын — суох. Н. Лугинов
   Сүөдэр атын даҕаны табаарыстара олох халбас харатыгар мүччү мөхтөрбүт дьон этилэр. Н. Якутскай
   Чэ, туох буолуой — олох диэн — халбас харата, били: биир күн ат үрдүгэр, биир күн ат өрөҕөтүгэр дииллэригэр дылы. Н. Габышев
   Хара ааныттан (хара маҥнайгыттан) көр ааныттан. Эн биһикки тапталбыт хара маҥнайгыттан сөбө суох, табыллыбатах таптал. Н. Лугинов
   Оҕонньор бу дьыаланы хара маҥнайгыттан, үөдүйүөҕүттэн ыла үчүгэйдик билэр. Болот Боотур
   Дьахтар Лэкиэскэ сыһыана үчүгэй. Хара ааныттан айаҕар, таҥаһыгар сүрдээҕин кыһаллыбыта. «ХС»
   Буров бу дьону хара ааныттан сөбүлээбитэ, үчүгэйдик сылдьыахтарын баҕарбыта. «ХС». Хара балыыр — кими эмэ сымыйанан холуннарыы, сымыйанан буруйдааһын. ☉ Клевета, ложное обвинение, очернительство кого-л. (букв. чёрная клевета)
   Маайа, хара балыыртан абаккаран, хараҕын уута кууран хаалар, куолаһа кытаатар. Н. Якутскай
   Ыар баттал, хара балыыр, күүстээх көлөһүннээһин хара дьайын амсайбыта. И. Бочкарёв. Хара бараан — сааскы салгын сиэбитин курдук хара, харатыҥы (киһи сирэйин, этин этэргэ). ☉ Темнолицый, смуглолицый, чернявый
   Уйбаан отуччалаах, уҥуоҕунан саар-тэгил, төгүрүк сирэйдээх, киһи иһигэр киирбэх, хара бараан киһи. А. Софронов
   Кини [Сүөкүччэ] уҥуоҕунан намыһах. Хара бараан төгүрүк сирэйэ, сынан көрдөххө ис-киирбэх. А. Сыромятникова
   Дириэктэр Сутурукуоп диэн кыҥсыйбыт саҥалаах, чыначчы туттубут хара бараан кыра киһи, эрдэттэн суос бэринэн киирэр. И. Никифиров. Хара баранаак көр баранаак. Малааһына бүппүтэ кыраман буолла, тоҕо урут кэлбэтэххиний, хара баранаак. Н. Неустроев
   Суох, сиэбэтэҕим, — нэһииччэ ыган саҥарда Болот. — Оччоҕо хайаабыккыный, хара баранаак? Н. Заболоцкай
   [Барахсанов:] Хара баранаактар, эһигини аҕынным да этэ. Н. Туобулаахап. Хара баһаам — олус элбэх, халыҥ, хойуу буолан, харааран көстөр. ☉ Очень много, множество, тьма-тьмущая, видимо-невидимо
   Тэрээһин үлэтэ-хамнаһа хара баһаам, бүтүн оройуон долгуйар тутуута быһыылаах. В. Иванов
   [Оҕолор] удьурҕайтан көтөрү-сүүрэри, киһини кыһан оҥорбуттара хара баһаам. «ББ»
   Хайа тэллэҕэр турар эн дьиэҕэр Хара баһаам суруктар кэлэллэр. «ХС». Хара буор үөхс. — сааппат сирэй, нэгэй киһи. ☉ Бесстыжая морда
   [Ыстапаанньыйа:] Хара буор, сааппаккын даҕаны, итинник быһыыгыттан! Н. Неустроев
   Хара буор, киспэйэ сытыйаҥҥын, бу туох ааттаах бачча үлүгэр хойутаатыҥ?! Күннүк Уурастыырап. Ойуун олбуорун диэки ходьойон эрдэҕинэ, Сабардам өрө бардьыгыныы түстэ: — Хара буор, сэрэн! Болот Боотур
   <Хара> буору уоп — буору уоп диэн курдук (көр буор). [Чаачар] уола, аҕатын утумнаабатах, сытыы тыллаах-өстөөх киһи үөскээн иһэн, эрдэ сылла хара буору уобан абыраабыта. Софр. Данилов
   «Быйылгы үрүҥ хаары туораабакка буору уобан хаал!» — диэн эмээхсин, кыыһыран, олус кыраабыт. МНН. Хара быарым тулаайаҕа көр тулаайах. Оҕонньор көхсүн этитэн баран эттэ: «Мин оҕолорбун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕата, хайҕахтаах хара быарым тулаайаҕын курдук саныыбын эбээт!» Ньургун Боотур
   Хара дьай көр дьай III. [Улахан тыйаатыр] ханан даҕаны хара дьай, ыар санаа күлүгэ көстүбэтэх күлүмнэс дьиэ эбит. П. Ойуунускай
   Билбиппит сэрии хара дьайын, Хаан тохтуутун, харах уутун, Аһыы-аба алдьархайын, Аҕа, убай суох буолуутун. Күннүк Уурастыырап
   Атаҕастабыл, сэмэ уонна хара дьай санаа өҥмүн-түүбүн бараата. Н. Түгүнүүрэп
   Хара дьайдаах көр дьайдаах. Төрүүр оҕо уйатын Хара дьайдаах тыыппатын! Эдэр сүрэх тапталын Илбис хаана быспатын. Суорун Омоллоон
   Оччоҕо мин күөгэйэр күнүм этэ. Дьэ [саллаакка] барар санаа суоҕа. Хара дьайдаахтар сэриилэрин сах сиэтин диирим. И. Бочкарёв
   Бэйэтин бары үөлээннээхтэрин курдук, Афоня үөрэхтээх киһи буолар сырдык ыралааҕа. Ону баара хара дьайдаах сэрии мэһэйдээбитэ. «Кыым»
   Хара күлүк- тээх быһа хаампатын көр хаамп. Көрсүө сэмэй-бэйэҕин Хара күлүктээх быһа хаампатын Намыын-номоҕон бэйэҕэр Ньуолбар саҥнаах саантаабатын. ПЭК ОНЛЯ I. Хара күүһүнэн — 1) улахан эрэйинэн, туох да мэһэйи аахсыбакка. ☉ Через силу, из последних сил (делать что-л.)
   Оччоҕо аҕата кинини үөрдээри төһө эмэ хара күүһүнэн сүүрэн муҥнаммыт. Н. Лугинов
   [Уйбаан:] Оҕонньоруҥ, хата, оттоомо диэтэххэ, өһүргэниэх быһыылаах, хара күүһүнэн оттуур. Р. Кулаковскай
   Кини хара күүһүнэн хараҕын симэ сатаабыта да, уута кэлэн быстыбатаҕа. Н. Габышев; 2) олоҕо суохтук. ☉ Возводя напраслину на кого-л., неосновательно
   Ходуулу көрбөхтөөтө — отун сиэбит, сарсыарда тахсыбыт буолуохтаах. Оннук «хара күүһүнэн» быһаара саныыр. А. Сыромятникова; 3) сыҥалаан-баалаан, күүс өттүнэн күһэйэн, моһуйан. ☉ Насильно, навязывая (делать что-л. кому-л.)
   Ол уол аҕатыгар улахан биэрэр иэстээх этэ, онтон быыһанаары миигин хара күүһүнэн таҥараны, айыыны умнан туран биэртэ. Н. Неустроев
   Мин дьиэлиирбэр Анна Андреевна эмиэ хара күүһүнэн суумкабар бородуукта укта. Софр. Данилов
   Оччоҕо тыл ис сокуонун кэһэн туран, хара күүһүнэн рифма оҥоро сатааһын, ааҕааччы көрдөөн-көрдөөн булар рифмалара, муҥ саатар, аҕыйах этилэр. «ХС». Хара маһы хамсатар түөлбэ. — туох да дьарыга суох сылдьаргыттан эрэйдэн, муҥнан, тууйулун. ☉ Маяться, мучиться от безделья; быть в угнетённом состоянии
   Ылымына, хара маһы хамсата олорор тойоҥҥо биир да киһи күндүтүк көһүннэ. М. Доҕордуурап. Хара накаас кэпс. 1) эрэйгэ, кыһалҕаҕа ылларан сордонуу, муҥнаныы. ☉ Адские муки (о чём-л. труднопреодолимом)
   Уһун ардах кэнниттэн суол наһаа алдьаммыт. Массыынабыт сотору-сотору батыллар. Хара накаас диэн манна буолла. НАГ ЯРФС II; 2) саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы туохтан эмэ кыйаханарын, абаккатыйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего по какому-л. возмутительному поводу (букв. чёрное наказание)
   Кыһыыта баар — билэбин, Билэбин эрээри, ону кыайан эппэппин. Бу туох хара накааһай?! Н. Лугинов
   Оо, дьэ, хара накаас! Сыллата аайы сыыйа аччаан, сүтэн, аҕыйаан иһэбит ээ. Н. Лугинов
   Туох хара накааһай, эрэйдэммиккэ остуойута суох! Н. Босиков. Хара ньуургун хаалларан туран көр хааллар. Хомуур кэмигэр тырахтарыыстар хара ньуурдарын хаалларан туран үлэлээн былааннарын сүүс бырыһыан толордулар. Хара сарсыардаттан — сарсыарда буолуоҕуттан. ☉ С самого утра
   [Павел] хара сарсыардаттан ыкса киэһээҥҥэ диэри дьиэтигэр көстүбэт буолбута. В. Яковлев
   Хара сарсыардаттан ханнык эрэ хара күммүт үүммүтүгэр дылы. «ХС»
   Саас эрдэттэн сүппүт табаларбытын көрдүү хара сарсыардаттан халыҥ тайҕаны кэтэн айаннаан, таас үрүйэ кытыытыгар кэлэн тохтоотубут. А. Кривошапкин (тылб.)
   Хара санаа көр санаа II. Маннык сырдыкка, чаҕылга ханнык да хара санаа үөскүө суох курдук. Л. Попов
   Күтүөт уонна кылын хара санаалара туолара чугаһаан, күлүктэригэр имнэнэллэр. Күндэ
   Бу туох буруйбутугар-аньыыбытыгар кини бу курдук өһөх хара санааланна, буруобутун сабарга турунна? В. Протодьяконов. Хара сордоох — 1) кимиэхэ, туохха эмэ кыыһыран, кими, тугу эмэ мөҥүттэн, сэмэлээн этии. ☉ Обращение к тому, кто огорчает (горе ты моё!)
   Туох алдьархайыгар түбэһэн кэллиҥ, хара сордоох? Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Н. Неустроев
   Хатыай, хара сордоох, тугу чаабыйдыыгын, үтүктэр өссө! А. Сыромятникова
   [Дьаамнаах хаһыытыыр:] Хара сордоох, тимирэн хаал! С. Ефремов; 2) дьоло суох, сорго сылдьар, эрэйикыһалҕаны көрө сылдьар киһи. ☉ Бедный, несчастный, многострадальный, мученик
   Ат тардыытынан таһаҕастан Анаппатах Хара сордоох Мин баарбын. С. Зверев
   Хара сордоох оҕонньору ханна мэнээк ыытаҕыт? Күннүк Уурастыырап
   [Блуда:] Мин хара сордооҕу муҥнаабыттара, накаастаабыттара дөксө итэҕэс буолан, киһи тыына хаайтаран өлөр, эргиллэн тахсыбат сиригэр умса бырахпыттар буолбаат. Н. Туобулаахап. Хара сэрии түөлбэ. — хара баһаам, наһаа элбэх. ☉ Бесчисленное множество, тьма-тьмущая
   Хара сэрии кус түһэн олорор. НАГ ЯРФС II. Хара тураах туртайдаҕына — хаһан да буолуо суоҕа; буолбат суол буоллаҕына арай буолуо (хара тураах туртайбат, атыннык эттэххэ, буолуо суох буолбата биллэн турар). ☉ соотв. когда рак на горе свистнет (букв. если чёрная ворона станет белой)
   Кэбис, ийээ, хаалары тыллаһыма. Ити киһи улаатыар диэри хара тураах маҥхайар ини. Н. Лугинов
   Хаһан Дьааҥыттан ыйытыахха диэри Хара тураах маҥхайар ини. С. Васильев. Быйылгы тамыйахтара ынах буоларын күүтэн, маска бааллан олордохторуна, хара тураах маҥхайыыһы. В. Гаврильев. Хара түөкүн үөхс. — сүүлүк, албын, уоруйах. ☉ Обманщик, мошенник, вор, проходимец (букв. чёрный мошенник)
   Бэйэҥ көҥүл өттүгүнэн барбат буоллаххына, мин эйигин кэлгийэн туран илдьиэм, хара түөкүнү. Н. Неустроев
   «Төннүбүт төрүөх, албан ааты алдьаппыт хара түөкүн», — диэн үөхпүт. Амма Аччыгыйа
   «Тохтооҥ, хара түөкүттэр, син биир ситэн, сискит үөһүн быһа тардыахпыт», — диир хаһыы мин кулгаахпар ити икки ардыгар сатараан ааста. Н. Заболоцкай
   Хара тыыммын харыстаа көр тыын II. Субу дьорҕоот дьоннорунан Чурумчукуга Чупчуруйдаан Үрүҥ тыынын өллөйдүүр, Хара тыынын харыстыыр Сурук суруйбут эбит. Эллэй. Хара уунан кэпс. — аһа суох аһаабакка кылыгыр уунан эрэ. ☉ Быть ограниченным в питании; голодать (букв. на чёрной воде)
   Кытарах ынаҕа суох, хара уунан кыстыыр дьон буоллахпыт. Болот Боотур
   «Оҕонньоор, маннык хара уунан аһаатахпытына сотору хоргуйан өлүөхпүт суоҕа дуо?» — хоноһо чааскылаах уутун иһэ олорон, сирэйин мырдыҥнатта уонна сиргэ таҥнары тутан кэбистэ. Болот Боотур
   <Хара> хаанынан ытыыр — хаанынан ытаа диэн курдук (көр хаан I). Мутук уоттаан хатырык отуулаабыта: Хара хаанынан ытатан, Хандалы тимирдээбитэ, Хараҥа хаайыылаабыта. С. Зверев
   Хабала бөҕөнөн хаайбыт Киһини хара хаанынан ытаппыт Дьэкиим Ньалбараанаптан ордук Хараҥа батталлааҕы көрбөтөҕүм. Саха фольк. Хара хапсык — хара хапсыыр диэн курдук (көр хапсыыр). Быйыл хаартан хамыйах уу тахсыбакка, халлаантан таммах ардах түспэккэ, саас хаарын эрдэ уулларан баран, түөрт уон хонуктаах хатааһын хара хапсыгынан көрөн турда. Болот Боотур
   Хара хапсыыр көр хапсыыр. Оттон халлаан, дьылын олус эрдэ эргитэн, аны хара хапсыырынан хаарыйталаата, тоҥорор идэлэннэ. И. Никифоров
   Былыр биир саас, хара хапсыыр саҕана, Күөс Көкөөнөй диэн дьадаҥы киһи кыбыытыгар ото эстэн хаалбыт. И. Сосин
   Ол эрээри, улахан угут олус сэдэх. Быйыл — хара хапсыыр саас. «ХС»
   Хара харах көрбөтөх (харахтаабатах), хаптаҕай кулгаах истибэтэх көр хаптаҕай. Онуоха туран хара харах көрбөтөх, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Дьикти тааспын Дьэ көрдүм эбээт. С. Зверев
   Чаҕылыччы умайар Чачынньыарын анныгар — Хантан кээлтэ биллибэт — Арай, ынах ханнын саҕа, Хара харах көрбөтөх, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Хаарыан тааһа сытар эбит! Эллэй. Харах харатын курдук (тэҥэ) харыстаа калька. — олус харыстаа. ☉ Беречь как зеницу ока
   Ананий Золотовскай хас биирдии мүнүүтэни, хараҕын харатын курдук, харыстаан туһанар. М. Доҕордуурап
   Биһиги иккиэн [тапталбытын] харахпыт харатыныы харыстыахпыт. П. Аввакумов
   Тиэхиньикэни харах харатын тэҥэ харыстаа, көлүнэр көлөҥ, миинэр миҥэҥ курдук көр-иһит, бүөбэйдээ диэн мэнээк эппэттэр. «ЭК». Хара ыт хаадьыйа көр ыт II
   ◊ <Баай> хара тыа көр тыа
   Хара тыа бастыҥ баайын бачча көрөн бараммын бултаспатахпына байанайым да хадьырхайаа ини. Р. Кулаковскай
   Ол эрээри, ситэ сынньаммакка да эрэ, хара тыабар ханньары тартаран, эмиэ бултуу тахсан эрэр буолааччыбын. Күндэ
   Баай хара тыа барахсан сэлиэһинэй кыһыл көмүс кылаатын көмө сытар. Ону хостуохха. М. Доҕордуурап. Халбас хара атын миинии көр халбас. Хара атах (ымынах) — хортуоппуй, хаппыыста, оҕурсу уо. д. а. үүнээйилэр умнастара аллараттан харааран, өлөн барар ыарыылара. ☉ Болезнь растений, вызываемая почвенными грибами, когда на корнях и прикорневой части стебля появляются серо-свинцовые пятна с чёрными точками, ризоктониоз, чёрная парша
   Арассаада үүнэр сирин салгына наһаа сииктээх буоллаҕына хаппыыста арассаадата хара атах ыарыынан ыалдьар. КММ ОК
   Күл хаппыыста арассаадата «хара атах» буолбатын хааччыйар уонна эбии аһылык буолар. СГС ОАКЭ
   Билигин биһиэхэ хортуоппуйга модьуун (парша) үгүс, хара атах диэн ыарыыларынан сутуллуу баар. «Кыым». Хара баттах зоол. — кытархайдыҥы хара баттахтаах, моонньо, өрөҕөтө, кутуруга маҥан, уорҕата болоорхой, тумса, атаҕа кыһыл хопто. ☉ Чайка обыкновенная
   Күөл үрдүнэн хара баттах уонна тыыраахы көтөрдөр айманаллар. Амма Аччыгыйа. Хара буор — үүнүүлээх, өҥ сир, кунус. ☉ Чернозём
   Хас биирдии хортуоппуйун түгэҕэр биирдии ытыс мээккэ хара буору укпут. Суорун Омоллоон
   Снарядтар эстэллэр. Хара буор остоолболоро үҥкүүлүүллэр. Т. Сметанин
   Хара буору уонна ноһуому таһан тоҕус тыһыынча оҕуруот учаастактарын тэриннилэр. ПИО ТС. Хара дьабадьы зоол. — хара иэдэстээх, маҥан өҥнөөх хоту дойдуга олохсуйар куруппааскы. ☉ Тундренная куропатка
   Хара (харас) дьиэ көр дьиэ I. Биирдэ кэлэн кинээһин Байыаһай хамначчыттарын кытта хара дьиэҕэ чэйдии олорбут. Далан
   Сэрэбиэй [киһи аата] кэбистэрээри кулуба хара дьиэттэн хамначчыттарын хотоҥҥо үүрэн таһаарда. И. Гоголев
   Хотун соруйан, хара дьиэҕэ баар хамначчыттар иһиттиннэр диэбиттии, улаханнык хаһыытаата. И. Никифоров
   Хара ис көр ис IV. [Ынах сүөһү] хара иһин тымныы ууга сууйа-сууйа тус-туһунан уурталыыллар. КЕФ СТАҮө
   [Сылгы] хара иһин ырытан, ыраастаан баран муҥур ханныгар кутуйа уонна бэргэһэ ханнын симэн тоҥоруллар. АНП ССХТ
   Хара көмүс — 1) көр көмүс II. Саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн таҕыста. Ньургун Боотур; 2) ньиэби, ньиэп саппааһын ааттыыллар. ☉ Нефть, залежи нефти, чёрное золото
   Хардаҥ эһэ хаһыытаабыт халыҥ тыатыгар Хара көмүс ньиэби халыттыбыт дии биһи. Л. Попов
   Экспердэр сабаҕалаан сыаналыылларынан, Бомбей таһыгар «хара көмүс» баараҕай саппааһа баарыгар эрэниэххэ сөп. «ЭК»; 3) таас чоҕу, таас чох саппааһын ааттыыллар. ☉ Каменный уголь, залежи каменного угля, чёрное золото
   Туттулла турар Нерюнгритааҕы таас чоҕу хостуур разрез хайыы-үйэ хас мөлүйүөн туонна «хара көмүһү» дойдуга биэрдэ? «ХС». Хара мас түөлбэ. — бөдөҥ, тутууга барар тиит мас. ☉ Лиственничный строевой лес на корню
   Ок-сиэ, ким манна бу курдук хара мастаах ийэ тыа үүнэн тахсан күнү-ыйы хаххалаатын диэн анаабыта буолуой? Н. Неустроев
   Ол кини эһэтэ Дэгэйэр Көстөкүүн дэбилийэр дириҥ далай Нэлээримэ эбэ хотун хара мастаах халдьаайытыгар ыал буолан олорбута. С. Никифиров. Хара муоста көр муоста. Атырдьах ыйын бастакы күннэригэр кулууп хара муостата оҥоһуллан, үрдэ сабыллан, даҥа ыһыллан хоруобуйатын саайыыга киирдилэр. М. Доҕордуурап
   Дьиэ хара муостатын үрдүнэн буор кутуллубатах. В. Протодьяконов. Хара муостата суох тутуулары ис эргиирдэрин тухары буорунан сабараанньаланар. БГП-Дь ТСК. Хара өлүү — араҥ ыарыы, хотугу өлүү. ☉ Проказа, лепра
   Ол муҥнаах өлөр өлүү ынырыктаах соругар-муҥар ылларбытын да иһин, бар-дьонун хара өлүүнэн сутуйумаары болуотунан таҥнары устан иһээхтиирэ. С. Тумат
   «Хара өлүү» Англияны кураанахтаабыта: дойду нэһилиэнньэтин үстэн биирэ өлбүтэ. АЕВ ОҮИ
   Ол эрээри үс хаар анараа өттүгэр саамай ынырык быһыы тахсыбыта. Табаҕаҕа хара өлүү таҥнары сатыылаабыта. «ХС»
   Хара паар көр паар II. Хара паары оҥорууну бурдук хомуурун кэнниттэн күһүн тиэрэрдээх булуугунан хорутууттан саҕаланар. САССР КСХКҮү
   Хара паар сүрүн соруга — сыыс оттору утары охсуһуу. СОТ
   Кураайы оройуоннарга кыһын хара паарга хаары типтэриллэр. КПЫ
   Хара самыыр көр самыыр. Күн аайы этиҥнээх хара самыыр ньиккирэтэр. И. Никифоров
   Этиҥ этэр, чаҕылҕан чаҕылыйар. Хара самыыр харса суох суккуйар. И. Алексеев
   Эмискэ хара самыыр кутта, начаас ыккардыгар туох да көстүбэт буолан хаалла. «ХС»
   Хара саһыл көр саһыл. Итэҕэй — соҕотох бэйэтэ былырыын үс сүүстэн тахса хара саһылы сельпоҕа туттарбыта. Н. Габышев
   Бу барарыгар ыраахтааҕы тойотторугар түөрт ат ындыыта саарбаны уонна хара саһылы илдьэн биэрбит. Эрилик Эристиин
   Ньукулаас быйыл эмиэ холкуоһун иитиэх хара саһылларын аһылыгар анаан тайахтыы тахсар буолла. С. Никифоров
   Хара сурук (кумааҕы) көр сурук. Эһиилгитигэр тиийэн утуу-субуу хара суруктара кэлбиттэрэ. Н. Лугинов
   Оччолорго сэрии суоһар сонуннара кулгааххарах ортотугар сылдьаллара. Үгүс ыалга хара суруктар кэлбит сурахтара күн аайы иһиллэ тураллара. Тумарча
   Аҕам сэриигэ өлбүт, хара суруга кэллэ. В. Иванов. Хара сыыр — туруору үрдүк сыыр. ☉ Крутой обрывистый берег, яр, обрыв
   Кини [Сиидэркэ] айаннаан сыҥнаран өрүс хара сыырын анныгар кэлбит. Р. Кулаковскай
   Кинилэр үрдүк хара сыыры аннынан кэрийэ устан истилэр. Эрилик Эристиин
   Амма хара сыырын үрдүгэр кэлэн, ол-бу диэки көрүөлээтэ. «ХС»
   Хара тордох курдук көр тор- дох I. Күөл кытыытыгар ынах сүөһү үөрэ мэччийэн, хара тордох курдук, ааллаһа сылдьар. М. Доҕордуурап
   [Аһыҥалар] ууга үүнэн турар өлөҥ от аайы хара тордох курдук ыйаастан олороллор. В. Протодьяконов
   Өрүскэ хара тордох курдук элбэх киһи бөлөҕө көстөр. ИИФ УС. Хара түүлээх — 1) көр түүлээх. Сыһыы муҥунан хара түүлээҕи үөрдүппүттэрэ; 2) түөлбэ. Күтэр, моҕотой курдук сайын бултанар түүлээх. ☉ Пушнина летнего промысла, т. е
   шкурки водяной крысы, бурундука и т. д. Хара түүлээх кэлин адьас бултаммат буолан, аһара үксээн, ороскуоту оҥороро улаатта, ону кэнники оччо аахайбат да буоллубут. «Кыым»
   Хара улар көр улар. Биирдэ эмэтэ хара улар тиит төбөтүгэр хантайан чолойон олороро көстөр. Н. Неустроев
   Баай тыа саамай маанылаах көтөрө, хара улар бэйэтинэн көтөн тирилээн кэлээт, муҥураат мутугар түстэ. И. Гоголев
   Биир хара улары, үс куобаҕы туһахтарыттан ылан үөрбүттэрэкөппүттэрэ сүрдээх. В. Титов
   Хара уу I — буордаах уу диэн курдук (көр буор). Халдьаайы сирэйэ харааран, халыҥ хаар хара уу буолан халдьыгырыы уһунна. М. Доҕордуурап
   Бааһына биэс-алта сылга саатар биирдэ хара уунан эбэтэр буордаах уунан нүөлсүтүллүөхтээх үһү. ЕВФ УуДК
   «Хара уу кэлэрин кэтэһиэххэйиҥ», — диир Александр Константинович. «Кыым». Хара уу II бэт. — төрүүр сүөһү (ынах эбэтэр биэ) оҕотун хаатынааҕы уу. ☉ Питательная жидкость, заполняющая защитную оболочку плода, околоплодные воды (у коров или кобыл)
   Ньирэйи ийэтигэр салатар наада уонна хара уутун биэдэрэҕэ кутан ийэтигэр иһэртэххэ кэнэҕэскитэ кэбэҕэстик кэлэр. ГНИ СҮөТ
   Онон төрөөбүт ынахха кини хара уутун иһэрдии кинини матка, бэриҥ ыарыыларыттан көмүскүүр. ТВС ССНьСЫа
   Хара үлэ көр үлэ. Манна ханнык эмэ, саатар, хара үлэни булан үлэлии хаалара буоллар, күннэтэ көрүө, кэпсэтиэ этэ! Н. Якутскай
   Тордоохоп, өтөрүнэн хара үлэни үлэлээбэтэх буолан, балачча тириттэ-хорутта. С. Никифоров
   Оттон, кэм, үлэҕэ дьоҕурдаах, хара үлэ да буоллар, көрөн турбат оҕо олоххо бэйэтин суолун үксүгэр тобулунар. «Кыым». Хара үлэһит — хара үлэҕэ, илии, быччыҥ күүһүнэн толоруллар үлэҕэ үлэлиир үлэһит. ☉ Чернорабочий или человек, который занят физическим трудом
   Син биир хара үлэһит буолар киһиэхэ аҕыс да кылаас үөрэх сөп буолбат дуо? Н. Лугинов
   Соҕуруу дойдуга баттыгас улахана баар эбит. Ону утары фабрика, собуот хара үлэһиттэрэ бииргэ түмсэн охсуһаллар үһү. М. Доҕордуурап
   [Семёнов:] [Үс сылга] алмаас баар сирин була иликпит. Онтон сылтаан хара үлэһиттэр уурайарга тыл көтөҕөн эрэллэр. Н. Туобулаахап. Хара хаптаҕас — моонньо- ҕон II диэн курдук. Тыаҕа үүнэр отоннору: хара хаптаҕаһы, сугуну, отону, дьэдьэни о. д. а. сибиэһэйдии сиир ордук
   □ Күнтэн — ньыгыл таастарга Саҕар кыымнар саһаллар, Оттон хара хаптаҕас Оонньуур толбон дуйданар. Күннүк Уурастыырап
   Бу хара хаптаҕастааҕар арыый курас соҕус амтаннаах, хоту дойду мородьунатын, төһө да тиэтэйэн истэр, Кууһума ымсыыра көрдө. Тумарча. Харах харата — харах иччитэ. ☉ Зрачок
   Кини сирэйин бааһа оһон, хаҥас хараҕын халтаһата хара мэҥнэнэр, хараҕын харатыгар үрүҥ эргэлэнэр. Н. Якутскай. Ньургун Боотур хараҕын харата: Күөх килбэҥэр кэрискэ мырааннар Үрдүк түөстэрэ толбоннууллар. Л. Попов
   [Грузин кыыһа] Харахтарын харатыгар Таптал кистэл уота тыгар. М. Лермонтов (тылб.). Хара чэй — үүтэ суох чэй. ☉ Чай без молока
   Үүттэммэтэх хара чэйи Үөрэкөтө истилэр. Күннүк Уурастыырап
   Киним эрэ киһи буоллун, Мин иһиэм хара чэйи, Ыытар буолуом баарбынсуохпун. И. Гоголев
   Марба дьэс чаанньыгы остуолугар аҕалан, эригэр хара чэйи кутан биэрдэ. Күндэ. Хара ыар- ҕа — синньигэс, ньирээйи хатыҥ. ☉ Берёзовый ерник
   Үс салаалаах ойуунан Үрэххэ оһуор анньан, Хара ыарҕа быыһыгар Хабдьы көтөр сылдьыбыт. С. Данилов
   Онтон үөһээ өттө наар хара ыарҕанан, тамылҕаннаах дулҕанан бүрүллэн турар. М. Доҕордуурап
   Хагдарыйбыт сөкүлэр, эрбэһиннэр, хара ыарҕалар күһүҥҥү хаҕыс тыалга аргыый хамсыы, иэҕэҥнэһэ тураллар. «ББ»
   Хара ыарыы — хара өлүү диэн курдук. Арай мин айыы саҥнаах, Хара ыарыыга Хаптарбыт курдук, Үс үөстээх өргөн өтүүнэн Өрө кэлгиллэн, Өҕүйбэт сиргэ үөтүллэн Баран эрэбин. С. Зверев
   Табабыт биттэммитин Таайбыт-билбит эрээрибит Халыҥ тыаҕа тахсаммыт Хара ыарыыга хаптардыбыт? П. Ламутскай (тылб.)
   «Убайбын хара ыарыы илдьэ барбыта», — оҕонньор былыргыны ыатара саныырын сөбүлээбэт да. В. Санги (тылб.). Ыас хара — олус хара, туох да булкааһа суох хара. ☉ соотв. чёрный, как смоль
   Кырыа кыырпаҕа сыстыбыт уһун кыламаннарынан кэрэлэммит ыпыраас ыас хара харахтарынан кылаас диэки көрөөт, килбиктик мичээрдээбитинэн, ааһа турда. Амма Аччыгыйа
   Тус хоту үөскээбит буоламмын, Ыас хара баттахтаах эбиппин: Хара тыам лабаатын ыламмын, Төбөбөр анньыммыт эбиппин. Л. Попов
   Ыас хара сирэйэ тириппитин туора соттор. «ХС»

I
туохт.
1. Туһаайан баран, эстэр сэп чыыбыһын тардан иитиитин эс. ☉ Спускать курок, производить выстрел (из огнестрельного оружия), стрелять
Кинилэри кыҥыырга, сааны иитэргэ, ытарга үөрэтиэх тустаахтар. Н. Якутскай
Кутаа уотунан сир үрдэ туоларга дылы гынна, манна эбии артиллериянан ыталлар. М. Доҕордуурап
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
2. Ох саа кириһин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан оҕун ыыт. ☉ Спустить тетиву, выстрелить (из лука)
Уол ойон туран, ох саатынан эһэлээх бөрөнү түҥнэритэ ытта. Н. Якутскай
△ Арагаайка эрэһииҥкэтин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан буулдьатын ыыт. ☉ Спустить резинку, выстрелить (из рогатки)
Уолаттар таба тириитэ олбоххо олорон эрэ, арагаайканан истиэнэҕэ сыһыарыллыбыт кус тумуһун ыта оонньууллар. «Чолбон»
3. Кими, тугу эмэ эстэр сэбинэн өлөр. ☉ Убить кого-л. из огнестрельного оружия, расстрелять
Ол саҕана ыраахтааҕы сокуонунан дьону ытар, ыйыыр эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Мин сибилигин эйигин манна ытан да кэбиһэрбэр көҥүлүм. Суорун Омоллоон
Ол ынаҕын көмүскээн биир эмэ тылы быктарбыт киһини ытан кэбиһэллэр. С. Ефремов
♦ Саанан ыппыт курдук көр саа
Кинилэр төһө да саанан ыппыт курдук быһа суолунан кэлбиттэрин иһин, бастакы дьону куоттаран кэллилэр. Т. Сметанин
Саанан ыппыт курдук чупчугас сир эбит, начаас тиийдибит. СМС. Манан букатын быһа, саанан ыппыт курдук. «Чолбон»
Ыппыт ох курдук (охтуу) — саанан ыппыт курдук диэн курдук. Ыппыт ох курдук көнө суолунан бибилэтиэкэ диэки түһүнэн кэбистэ. Р. Баҕатаайыскай
Дохсун дьулусхан, олус быыппастар уу сүүрүгэ ыппыт ох курдук суккуллар. И. Данилов
Баанчалаах мотуордара ууга ыппыт охтуу дьурулуур. Л. Попов
◊ Дал ытыах <сир> көр дал
Кыыл таба үөрэ дал ытыах сиртэн көстөр ырааҕынан ааһан эрэрэ. «Чолбон»
Дьөлө ыт көр дьөлө. Биирдэрин эмэ дьөлө ытан түһэрэриҥ буоллар, үөлэн сиэниллиэ этэ. Күндэ
Мин эһэ сүүһүн дьөлө ытарга бэлэмнэнэн, уун-утары кимэн киирэн истим. Суорун Омоллоон
Каасканы маска кэтэрдэн окуопа үрдүнэн быктардаххына, ньиэмэс снайпера дьөлө ытар. НТГ СУоС. Сыал ыт (ыттар) кэпс. — тугу эмэ ыраах туруоран баран таба ытарга эрчилин (эрчий), күрэхтэс (күрэхтэһиннэр). ☉ Стрелять (давать стрелять) в цель
Остуорас оҕонньор …… сыал ытарга ананан оҥоһуллубут хаптаһыны кыбыммытынан, ытыыр уол аттыгар турар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар тиэтэлинэн сыал ыта бардылар. Эрилик Эристиин
Лейтенаны батыһан иһэн көрө түспүтүм, сыал ытар сиргэ кэлбит эбиппит. Т. Сметанин
ср. др.-тюрк. ат, тюрк. атмак ‘стрелять’
II
аат. Бөрөнү кытта биир төрүттээх, үрэн саҥарар дьиэ кыыла. ☉ Домашнее животное из семейства собачьих, собака
Ыттара чугас туох эрэ баарын биллилэр быһыылаах, үрэн маргыйаллар, иннилэрин диэки дьулуһаллар. Н. Якутскай
Сыарҕаҕа икки эрэ кэнники ыт хааллылар, уоннааҕылар сүүрбүттэрин курдук сүүрэ турдулар. Т. Сметанин
Кыра Баһылай отуу күлүгэр сытар ытын эйэргээбит харахтарынан көрө-көрө хайгыыр. С. Маисов
♦ Барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы көр бар
Холоон да үлэһиттэр эбит, барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы дьэ кэлэн оҥорбута буола сатыы сылдьаллар. «ХС»
Иирбит ыт көр иир I. Иирбит ыты кытта аахсан да диэн. Киҥҥин ыкка сиэт көр киҥ II. Туох ааттаах киҥҥин ыкка сиэппит киһигиний? Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол көр киһи I. Эмээхсин киһи көрбөт, ыт үрбэт буолбут сурахтааҕа. «Чолбон»
Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор көр киһи I. Кэлин иэстэһэннэр, ол баайы киһи көрбөт, ыт үрбэт оҥорбуттар. Киһи (ыт) иилэн ылбатынан көр иил. Кинилэри ыт иилэн ылбатынан үөҕэллэрэ, фашистар диэн ааттыыллара. И. Гоголев
Хас да күн арыгылаан, доҕотторун кытта ыт иилэн ылбатынан иирсэн баран, биир күн өйдөнөн, илистибит көрүҥнэнэн турда. П. Филиппов
Урут ол дьахтар кинини ыт иилэн ылбатынан үөҕэн турардаах. «Чолбон»
Күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар көр күөрт II. Бухатыырга холобурдаах киһи буолан бараммын, төннөн бардахпына күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыам буоллаҕа дии. Ньургун Боотур
Аны күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барарым хаалбыт эбит дии! Н. Заболоцкай
Өскөтүн хайалара эмэ аһаран биэрдэҕинэ, сааһын тухары күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыахтаах. Багдарыын Сүлбэ
Кырдьаҕас бөрө (ыт) көр кырдьаҕас. Ол киһи кырдьаҕас ыт буоллаҕа дии, ити кыһалҕаны баҕас түргэнник быһаарыан сөп этэ. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көр сыап. [Дьаакып:] Быыпсай оҕонньор санаата туолла ини, биһиэхэ сыаптаах ыт курдук тоҥ бэһиэччиги ыыттаҕа дии. А. Софронов
Хаартыһыттар сыаптаах ыт курдуктар, кэлин тиһэҕэр уолуктаһан бардылар. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көҥөс көр сыап. Сыаптаах ыт курдук көҥөс киһини үйэбэр көрсө илигим. Тары сиэбит ыт курдук көр тар. Арай тары сиэбит ыт курдук дэлби титирээн бабыгырыы сыттым. А. Софронов
Сэриилэһэ сылдьан, тары сиэбит ыт курдук тоҥоҕун, бөҕүөрэҕин. В. Яковлев. Тыһа кылгаата (ыт <кэлин> тыһын курдук кылгаабыт, ыт тыһыныы кылгаабыт) көр кылгаа. Бу кэмҥэ уол күүһэ-кыаҕа эстибит, өйө-санаата ыт тыһыныы кылгаабыт. Саха фольк. Тыһы ыт курдук ньылбый — өһүөннээх ис санааҕын биллэрбэккэ, аһара бэрт буол, албыннас. ☉ Быть, казаться очень милым, скрывать своё истинное лицо, не выдавать истинных злобных намерений
Ол иһин да, бэркэ тыһы ыт курдук ньылбыйбыккын. Софр. Данилов
Үрүгэн ыт оҥоһун көр үрүгэн. Үрүгэн ыт оҥостор киһигин булбуккун дии, бэйи, тохтуоҥ ээ. Күрүлгэн. <Хааннаах> хара ыт үөхс. — дьиккэр, сидьиҥ киһи. ☉ Негодяй, мерзавец (букв. чёрная собака)
Бу хааннаах хара ыт үөхпүтэ кыһыытын көр эрэ! П. Ойуунускай
Кулгуйа олорбутун, хара ыты, дэлби тэпсэн биэриминэ! Күннүк Уурастыырап. Хааннаах ыт курдук көр — сөбүлээбэккин биллэр; олус абааһы көр, абааһы көрөн кырыктан. ☉ Люто ненавидеть кого-л. (букв. смотреть, как кровавая собака)
Эдэр ойоҕо Дьэргэни хааннаах ыт курдук көрөр. Болот Боотур
Миигин бассабыыктар хааннаах ыт курдук көрөллөр, хас хардыыбын кэтэһэллэр. С. Ефремов
Өстөөҕү хааннаах ыт курдук абааһы көрөр санаам эбии сириэдийбитэ. КИ АДББ. Хара ыт хаадьыта кэпс. — күлүү-элэк оҥостуу. ☉ Насмешка, осмеяние, издевательство
Дьэ, хара ыт хаадьыта буолаары гынна быһыылаах. П. Ойуунускай
Ыкка биэр — ыкка тамнаа диэн курдук (көр тамнаа). Дьэ, били Биилээх Миитэрэй үрүҥнэри ыкка биэрэр, син биир кыайтарыахтара диир. Н. Түгүнүүрэп. Ыкка да холуйбат кэпс. — кими эрэ төрүт аахайбат, болҕомтоҕо ылбат, аахса да барбат. ☉ Совершенно не принимает во внимание кого-л., совсем не считаться с кем-л. (букв. [он его] даже собаке не уподобляет). Дэйбиир [киһи аата]: «Тоҕо саҥарбаккын, ыкка да холуйбаккын дуо?» Амма Аччыгыйа
Ыкка тамнаа көр тамнаа. Дьэбдьиэй сорох тириилэр тырыта бара сылдьаллар, уоттуйбуттар диэн ыкка тамнаата. Кустук. Ыккын үрдэримэ кур. — төрүт саҥарбакка олор, саҥаран көр эрэ. ☉ Не ори, закрой рот (букв. не заставляй рычать свою собаку)
Ыккын мээнэ үрдэрбэккэ олор, дьиккэр баара! А. Фёдоров. Ыккын ыарҕаҕа баай — иҥсэҕин кыана тутун. ☉ Не жадничай, не скряжничай (букв. собаку свою привяжи к тальнику). Наһаа иҥсэримэ, ыккын ыарҕаҕа баай. Ымыылаах ыт — 1) куһаҕан тыынтан көмүскэллээх, оннук айдарыылаах ыт. ☉ Защищённая (от злых духов) собака. Ити ымыылаах ыт быһыылаах; 2) дьиэни куһаҕан тыынтан харыстыыр айдарыылаах ыт. ☉ Собака, защищённая от злых духов, не подпускающая их к дому (букв. собака с талисманом). Ымыылаах ыт баар буоллаҕына, дьиэҕэ куһаҕан тыын чугаһаабат. Саха фольк. Ырдьыгыныыр ыт үөхс. — олус бардам майгылаах киһи. ☉ Грубиян, хам (букв. ворчащая собака)
Ол киһиэхэ бара да сорунума, ырдьыгыныыр ыт. «ХС». Ыта да суох кэпс. — бас билэр туга да суох, тугу да бас билбэт. ☉ Не имеющий никакого личного имущества (букв. даже собаки не имеет)
Миэхэ ыта да суох, кэтэр соно да суох кэлбитэ. Болот Боотур
Сорохтор ыттара да суох, дьэ уонна хайдах бары бииргэ кыттыһыахтарай, бииргэ аһыахтарай? «Чолбон». Ыт атаҕын (буутун) тут кэпс. — туохтан эмэ мат, матан хаал. ☉ Остаться с пустыми руками (букв. он схватил заднюю ногу собаки)
Дьиэтигэр тиийбитим, командировкаҕа барбыт үһү, ыт атаҕын туппут диэн итинниги ааттыыллар ини. Р. Баҕатаайыскай
Икки күөлбүтүн муҥхалаан мэлийэн, бүгүҥҥү күҥҥэ ыт буутун туттубут диэххэ сөп. «Кыым». Ыт атах кэпс. — кэлэрин-барарын ыарырҕаабат, сылаарҕаабат киһи (сүнньүнэн оҕону оонньуу оҥостон этиллэр). ☉ Лёгок на ногу (букв. собачья нога — обычно о ребёнке)
«Оҕом — ыт атах, аһаан баран Наадьаҕа илдьэн биэриэҕэ», — Даайа соруйса олордо. ЛМ А
Чиэнэ — оҕо, ыт атах уонна үөрүйэх буолан, олус хотторботох этэ. «Чолбон»
Төрдүс сүөһү үүрээччи — сорукка, көмөҕө сылдьар ыт атах Ыстапаан. «ХС». Ыт баһа төкүнүйэр кэпс. — көбүс-көнө, эриэ дэхси, оллура-боллура суох (суол). ☉ Ровный, без ухабов, бугорков (о дороге — букв. собачья голова катится)
Киллэмҥэ уонна Тулагыга кылгас кэрчик суоллары аспааллаан, ыт баһа төкүнүйэр эриэ-дэхси суол оҥоһулунна. «Кыым»
Уруккуга тэҥнээтэххэ, Сунтаартан Тойбохойго диэри ыт баһа төкүнүйэр суола. «Сахаада». Ыт буола сыста кэпс. — өлө, оһоллоно сыста (үксүгэр алҕаска). ☉ Едва не погибнуть, едва не искалечиться (обычно из-за пустяка — букв. едва собакой не стал)
«Дьэ, ыт буола сыспыппын, хата, эн хайдах түбэһэ кэлэн өрүһүйдүҥ?» — диэбитэ Сааска. Д. Таас
Хор, итиннэ сонуоктаахтарын өйдөөбөккө ыт буола сыста ээ. Е. Неймохов
Абааһы куоҕаһын ууттан ылабын диэн ыт буола сыстым дии санаата. «ХС». Ыт буутун саҕа кэпс. — улахан баҕайы (тугу эмэ этэргэ). ☉ Довольно крупный, большой (о чём-л.; букв. с собачий окорок)
Дьорҕоотоп кэтит курдаах, ыт буутун саҕа бэстилиэттээх, киһи астынар киһитэ. «ХС». Ыт гына сыста кэпс. — өлөрө сыста (оһолго, дэҥнээн биитэр сорунан туран). ☉ Едва не лишить жизни кого-л. (в результате несчастного случая или намеренно; букв. чуть в собаку не превратил)
Букатын ыт гына сыспыттар дии, доҕоор, итиччэ сорунан баран, хайдах илиилэрэ тутаабыта эбитэй? Күндэ
Кыһыллар эрэспиэскэлэрэ көрсөн чуут ыт гына сыста. П. Филиппов
«Оо, ол суолга ыт гына сыстылар дуо?» — эмээхсин ыйытта. А. Сыромятникова. Ыт <да> охсор (охсуох) киһи суох — ким да суох; биир да киһи суох. ☉ соотв. ни одной живой души
Томороон нэһилиэк ородобуойугар тэбиннэрэн тиийбитэ, ыт да охсор киһи суох. Болот Боотур
Дьиэ иһиттэн ойон тахсан эргим-ургум көрүтэлээбитэ, чугаһынан ыт охсуох киһи суох. С. Никифоров
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох, бары окко сылдьаллар. С. Ефремов. Ыт да тэппитин саҕа суох (тэппитигэр холоомо) кэпс. — хамсаан да көрбөтө, силир да гыммата. ☉ соотв. как слону дробина, как укус комара (букв. меньше, чем лягнула бы собака)
Өрүтэ тардыалыы сатаатым да, киһим көтөлө ыт да тэппитигэр холообото. Р. Кулаковскай. Эн охсубуккун киһиҥ ыт да тэппитигэр холообото. СТБКТ. Ыт да үрбүтүгэр холоомо кэпс. — истибэтэҕэ буол, болҕомтоҕо ылыма, төрүт аахайыма. ☉ Оставить что-л. без всякого внимания (букв. он [это] даже лаю собаки не уподобляет)
Эчи, сорох киһи саҥарбыта ыт да үрбүтүгэр холооно суох. Н. Неустроев
Мөҕөн көрдүм да, ыт да үрбүтүгэр холообот. НАГ ЯРФС II
Ыт иллэҥэ көр иллэҥ. Бөтөс булка куруутун бэлэмэ, ыт иллэҥэ диэн эбэтэ мэнээк эппэтэ, ыҥырдар эрэ кэлэрэ. Далан
Киниэнэ төлөпүөнүнэн кэпсэтии, болдьоһуу, быһаарсыы, ыт иллэҥэ диэн кини. Н. Лугинов
Тиихэн Иэттээнэп биир үтүө сайын ыт иллэҥэ буолан хаалбыта. В. Титов. Ыт киҥэ киҥнээх көр киҥ I. Ээ, ол киһини кытта аахсыма, ыт киҥэ киҥнээх. Ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар <олоҕо> кэпс. — олус дэлэгэй, баай-талым, кыһалҕата суох олох. ☉ Жизнь без нужды, в изобилии, беззаботная (букв. [жизнь], что собаку выворачивает, и жаба скользит)
Ээ, ас баһаам, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар үлүгэрэ. Саха ост. Ити кэмҥэ Кураатаптар куоракка киһи бэркиһиэн курдук дэлэгэйдик, хаартачыка систиэмэтэ диэни билбэккэ, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар олоҕунан олороллор. Эрчимэн. Ыт курдук иҥсэлээх (ымсыы) кэпс. — аһара иҥсэлээх, ымсыы (киһи). ☉ Очень, чересчур жадный (букв. жаден, как собака)
Ыт курдук иҥсэлээх саҥнаахтар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин. Ыт курдук ньылаҥнас кэпс. — кимиэхэ эмэ бэрт буола сатыыр, илин-кэлин түһэр, албыннаһар. ☉ Подлизывающийся, льстивый (букв. ласковый, как собака)
Киһитэ бүгүн дьэ бэһирбит аҕай, тоҕо эрэ ыт курдук ньылаҥнас буолбут. «ХС»
Үчүгэй буолбут дьоҥҥо эккэлэс ыт курдук ньылаҥнас киһи. Кустук
Ыт курдук (ыкка дылы) кирдиэлэт көр кирдиэлэт. Ыт курдук кирдиэлэтэн түһэҥҥин, киһини наһаа сэнээн эрэҕин ээ. «Чолбон». Ыт кэлин тыһа буол түөлбэ. — олус уолуйан хаалан, тугу да гыныаххын билимэ, мунан-тэнэн хаал, мээнэ булумахтан. ☉ Растеряться, прийти в замешательство
Онон икки саары икки ардыгар түһэн, буорайан, ыт кэлин тыһа буолан олордо. Н. Түгүнүүрэп
Ыт мунна баппат ойуура көр ойуур. Тоҕой Сэлэ арҕаа кэриититтэн ыт мунна баппат ычыкыын ойуура саҕаланар. Л. Попов
Куулата лааҥкы, ыт мунна баппат иһирик ойуура этэ. И. Федосеев
Тумул тыа өттө …… отой ыраахха диэри тайыыр ыт мунна баппат ычыкыын ойуура этэ. С. Маисов. Ыт мунна куурдаҕына кэпс. — хаһан да буолбатах буоллаҕына биирдэ (ыт мунна куурбат, ол аата хаһан да буолбат). ☉ соотв. когда рак на горе свистнет. Эн биһиги ол аатырар дойдуларыгар ыт мунна куурдаҕына тиийээ инибит. Ыт олоҕо калька., кэпс. — олус ыар, эрэйдээхкыһалҕалаах олох. ☉ соотв. собачья жизнь
Ыт олоҕо, ыттыы быһыы! Амма Аччыгыйа
Ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын көр өлүү I. Дьэ, доҕоор, дьоллоох киһи эбиккин, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын. «Чолбон». Ыт өлүүтүн өллө кэпс. — солуута суохха, кураанахха таах эрэйдэннэ. ☉ соотв. мартышкин труд
Бу таах кэлэммин ыт өлүүтүн өлө оонньоотоҕум, саатар суумкабын ылбыт буолбатахпын! М. Доҕордуурап
Ити көрдөһүүтүн быһа гыммакка толоробун диэн бу ыт өлүүтүн өллөҕө. Е. Неймохов
Ол сылдьан арыт табаны куоттаран кэбиһэн, ыт өлүүтүн өлөҕүн. В. Васильев. Ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах кэпс. — аһара кыра уҥуохтаах. ☉ Слишком маленького роста, ростом с ноготок (букв. даже кость для собаки больше, чем он)
Чаппа уола Мэхээлэ ньахчайа сытыйбыт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. Амма Аччыгыйа
Тиийбэппин ээ, үрдүгэ бэрт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. В. Сыромятникова. Ыт сирэй үөхс. — саатар сирэйэ суох киһи туһунан. ☉ Мерзавец, сволочь (о человеке, потерявшем всякую совесть — букв. собачья морда)
«Ыт сирэй баара, итинтэн ураты тугу этиэххиний?» — диэт хабырынан хачыгыратар. Н. Якутскай
Ыт сирэй, түрмэҕэ түүнүгүрдэххинэ, хара маска хам кэлгиллэн таһылыннаххына өйдөнүөҥ! «ХС»
Дьэ, ыт сирэй, күннээн эр! Кустук. Ыт сиэбэт буо- ла — илистиэхтэригэр, сэниэлэрэ эстиэр диэри (хол., мөккүстүлэр, этистилэр). ☉ До изнеможения (напр., спорить, пререкаться) (букв. даже собака не позарится)
Сотору-сотору ыт сиэбэт буола мөккүһэллэрэ. «ХС». Ыт сыҥсыйбытыгар дылы түөлбэ. — олох кыра, аҕыйах, дуона суох. ☉ соотв. кот наплакал. Аата, ыт сыҥсыйбытыгар дылы, бу бэрсибит ото аҕыйаҕын. Саха сэһ
1977. Ыт сыппат ото — никсийбит, сытыйбыт, туһаҕа турбат буолбут от. ☉ Сено плохого качества, сгнившее сено (букв. даже собака не ляжет)
«Ыт сыппат ото буолбут, сытыйбыт, туһаҕа туруо суох», — биригэдьиир этиитин түмүктээтэ. Күрүлгэн. Ыт сырыытын сырыт көр сырыы. Бору-бостуой бараммын, ыт сырыытын сырыттаҕым үһү!
□ «Дьэ, ыт сырыытын сылдьан төннүүһүбүт, доҕор», — Соппуруон дьиэтигэр хайыы үйэ тиийбит курдук саҕа үөрдэ. Күндэ. Ыттаах куоска курдук олороллор калька. — төрүт тапсыбаттар, куруутун айдаарсаллар. ☉ соотв. жить как кошка с собакой
Ыалларбыт сотору-сотору айдаарсаллар, ыттаах куоска курдук олороллор быһыылаах. «Чолбон». Ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо — иэс ылбыт киһи тугунан да төлүүрэ суох буоллаҕына этэллэр. ☉ соотв. с нагого взятки гладки (букв. разве с собаки шкуру сдерёшь)
Кэспит да кэспит, ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо, сокуонумсуйа турума! И. Никифоров. Ыт уйата (уйатын саҕа) кэпс. — наһаа кыараҕас (дьиэ-уот, хос). ☉ Конура, клетушка (о тесном помещении (букв. собачья конура))
Ыт уйатын курдук ыыспаларыгар ыал буолан олорбуттара. Эрилик Эристиин
Уоллара сэттэ сылы быһа кыбартыыра ыла илик, төрдүө буолан ыт уйатын саҕа хоско симиллэн олороллор. Софр. Данилов
Олорор хоһум наһаа кыараҕас, хос да буолуо дуо, ыт уйата. Н. Босиков. Ыт уола үөхс. — эр киһини үөҕэргэ туттуллар. ☉ соотв. сукин сын. Ыт уола баара, ханна дьөлө түһэн хааллаҕай?! Ыт уос буолла — ыт атаҕын (буутун) тут диэн курдук. Бэҕэһээ бултуйбатахтара, ыт уос буолан төннүбүттэрэ. Ыт ууну кэспитин курдук (ыт ууну салаабытыгар дылы) көр уу I. Ыт ууну кэспитин курдук халтай сырыы буолла. Ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута — ким да сылдьыбат буолбут, иччитэхсийбит сир-дойду. ☉ Безлюдная, опустелая местность (букв. страна, где собака не лает, птица не поёт)
Оҕо эрдэхпинэ олорбут алааспыт ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута буолаахтаабыт. Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр ки- һи I). Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат дьоно буоллахпыт тугун баҕас кыһыытай! Саха сэһ. I. Ыт хаалтыстаммытыгар дылы кэпс. — тоҕооһо суох кэмҥэ аһара маанытык таҥнан-симэнэн сылдьар киһини этэргэ. ☉ Разодеться, вырядиться, расфуфыриться не к месту (букв. всё равно, что собаке носить галстук). Ыт хаалтыстаммытыгар дылы, тоҕо бачча киэргэнэн кэлбит бэйэккэтэй? Ытын киллэрбит кэпс. — киҥэнаара киирбит, кыыһыра-тымта сылдьар буолбут. ☉ Быть в дурном настроении (букв. собаку свою впустил). Ити киһи ытын киллэрбит, өйдөтө да сатаан туһа тахсыа суох. <Ыт ыыта,> саһыл дьаара буолбут — сылайбыт-элэйбит, сырата-сылбата эстибит, олус аччыктаабыт. ☉ Сильно устать и проголодаться, обессилеть
Ыт ыыта, саһыл дьаара буолан, Ааһан-туоран сырыттахха Үтэһэ мунду даҕаны Үөрүүтэ өлгөмүн өйдүүбүн. С. Зверев. Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим кэпс., сэмэ. — этэ сатаабытым да, ким да истибэтэҕэ диэн сэмэлээн этии. ☉ соотв. как об стенку горох (букв. только что собакой не лаял)
Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим, кининэн сурукта ыыт диэммин. НАГ ЯРФС II
Этин ыт сиэбэт гына көр сиэ. Эттэрин ыт сиэбэт гына ибили сылайан төннүбүттэрэ. Далан
◊ Бөрөһүт ыт көр бөрөһүт
Бөрөһүт ыттарын туспа тутар. Кыылдьыт ыт көр кыылдьыт. Былырыын күһүн Кырса диэн кырдьаҕас кыылдьыт ытын куобах күрэҕэр алҕаска ытан кэбиспиттэрэ. С. Никифоров
«Ол да буоллар, үөрэттэххэ кыылдьыт ыт тахсыыһы», — дии саныыр иччитэ. «ХС»
Сир ыта көр сир II. Сир ыта Саха сиригэр үөскээбэт. Тииҥньит ыт көр тииҥньит. Тииҥньит ытын батыһыннарбытынан, тыа диэки барда. Тэллэх ыта көр тэллэх. Онуоха тэллэх ыта, көрдөөбүппүн ыллым ээ диэх курдук, сүүрэн бэйбэрийэ турда. Н. Неустроев
Тэллэх ыта Бойборооску Чигдигэ хаайан тоҥорооччу. Болот Боотур
«Тэллэх ытыгар дылы, киһи атаҕар тоҕо хатаастаҕын?!» — дии-дии дэлбэритэ барда. М. Доҕордуурап
Ыт кэтэҕэ көр кэтэх. Тула өттө кураан сайыҥҥа түргэнник куурар-хатар, ыт кэтэхтээх, дулҕалаах, кымырдаҕас уйалаах ыарҕалаах кураайы толооннор. Г. Нынныров. Ыт мас — 1) муҥха кынаттарын төбөтүн туруору тардан таһаарарга аналлаах мас (бэчимэҕэ иилиллэр). ☉ Палка на конце крыла невода, которая поддерживает его перпендикулярное положение к поверхности воды во время вытягивания (прикрепляется к бечеве)
Ыт мастарын ууга түһэрдилэр, атырдьах маһынан үтэн сыҕарытан киирэн бардылар. «Чолбон»; 2) ачаах диэн курдук
Хара бараан киһи оҕонньордуун ыт маска дүлүҥ ууран эрбии тураллара. П. Аввакумов
Ыт мунна көр мурун. Туоһу кырааскалыырга хатыҥҥа үүнэр ыт мунна диэн тэллэйи уматан, хара чоҕун сүөһү сыатын арыытыгар, сүөгэйгэ булкуйан хара кырааска оҥороллоро. ПСН УТС
Сири иһити ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончукатынан өҥнүүлэрин иһин бу иһиттэри «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара. НБФ-МУу СОБ
Хатыҥ маска үүнэр ыт муннун уматан, хоруо оҥороллор, саарыны онон оҕунуохтууллар. «Кыым»
Ыт сыарҕата көр сыарҕа. Икки ыт сыарҕата Кириэстээх Тумус диэки сыыйылыннара турар. Суорун Омоллоон
Ыт тииһэ — чүмэчи от диэн курдук (көр чүмэчи). Ыт тииһэ сэлэлии үүммүт сирэ эбит. Ыт тиҥилэ- ҕэ — киис тиҥилэҕэ диэн курдук (көр киис). Сугун эбии хойдор, ыт тиҥилэҕэ быыстала суох кытарчы көрөн сытар. Н. Заболоцкай
Дулҕалаах сайыҥҥы суолу кыйа эрбэһин будьуруйар, ыт тиҥилэҕин хатыы сэбирдэхтэрэ үллэһэн олороллор. «Чолбон»
Ыт тыла көр тыл I. Ыт тылын бааһы оһорор эмтээх сэбирдэх быһыытынан туһаналлар. АНК ТСТЗС
Кыа эрбэһин сэлиэһинэйдээҕэр балтараа төгүл, ыт тыла икки төгүл элбэх сииги туһаналлар. ЛИК СОТҮҮүТ
Ыт тылын сиппит аһа туох эмэ түүтүгэр, киһи таҥаһыгар хатанан, үүнээйиттэн ыраах баран хаалар. КВА Б
др.-тюрк., тюрк. ит