кэҕилдьий диэнтэн холб. туһ. Хамыыһыйа чилиэттэрэ, кэҕилдьиһэн кэбиһэ-кэбиһэ, сүбэлэһэ түстүлэр. Амма Аччыгыйа
Көлүүр аттара, үөттэр анныларыгар бааллан тураннар, бүгүлэхтээн кэҕилдьиһэллэр. Л. Попов
Илиитин күөрэтэн быраһаайдаһан тахсан эрэр Түүлээхэпкэ эйэҕэстик кэҕилдьистилэр. «ХС»

таҥкычахтаа диэнтэн холб. туһ. Дьүөгэлэрэ …… сүүрэн таҥкычахтаһан кэллилэр. И. Гоголев
Арамааскы ынахтара бүгүлэхтээн, өрүс кытылын устун, кутуруктарын хороччу туттан, сырсан таҥкычахтаспыттара. Н. Якутскай
Хороҕор муостаах хара ынах, эриэн бургунастыын хотонтон тахсан, күөл диэки таҥкычахтастылар. С. Никифоров

туохт. Хонууга, сыһыыга сылдьан оту булан аһаа (сүөһү, сорох кыыллар тустарынан). ☉ Добывать корм, пастись (о стаде, животных)
Субан сылгы үөрэ Бороҥ көлүйэ үрдүнээҕи хатыҥ чараҥҥа бүгүлэхтии-бүгүлэхтии мэччийэ с ы л д ь а р а. И. Федосеев
Үө р с ү өһү, үө р сы лгы мэччийэр Үк э р от үкт э ллээх сыһыылара. М. Тимофеев
Ардах түһэ турдаҕына, эһэлэр арыый эрдэлээн мэччийэ киирбиттэрэ. Р. Кулаковскай
ср. монг. бэлчих, бур. бэлшэхэ ‘пастись, находиться на пастбище’

көр баайылын
Хотон анныгар эриэн быа бааллан турар үһү (тааб.: таҥалай). Дьиэ хаҥас өттүгэр биир маҥан тарбыйах орон атаҕар бааллан туран, ороҥҥо турар кирдээх туос ыаҕайаны салаан тордурҕатар. Күндэ
Көлүүр аттара, үөттэр анныларыгар бааллан тураннар, бүгүлэхтээн кэҕилдьиһэллэр, тыбыыра-тыбыыра сири табыйбахтаан ылаллар. Л. Попов
Ат баалыннаҕына тупсар. «ХС»
♦ Өйө-санаата бааллар көр өй-санаа
[Ньукулай] илистэн өйө-санаата бааллан туймаарталаан ылаттыыра. Г. Колесов.
◊ Оһоҕоһо бааллар көр оһоҕос
Оһоҕоһо бааллар диэн кыраны өлүүлээн биэрбиппит. В. Алексеев

I
аат. Туһаайыы, хайысха. ☉ Сторона, направление
Сүрэҕин туһа буолуо диэн кыҥаан баран, тардан кэбистим. Т. Сметанин
[Дай Баһылай] айанныы-эргинэ биэс атынан Тайҕа туһа бу диэн күрүлэттэ. Н. Түгүнүүрэп
[Күн Эрили бухатыыр] Орто дойдум Туһа манан буолуо диэн Хааман халыһытта. С. Васильев
ср. др.-тюрк. туш ‘противолежащее место; напротив’, алт. туш ‘противолежащий; направление’
II
даҕ. Бэйэ бас билэр. ☉ Личный, индивидуальный, собственный
[Халандаардарын] тус толорооччу Микиитэ. Амма Аччыгыйа
Убайа тус суобаһа этэрин хоту сылдьыбыта. М. Ефимов
Уол тус олоҕор элбэх ыарахаттар үөскээбиттэрэ. «ХС»
◊ Тус бэйэ — бэйэҕэ эрэ сыһыаннаах, аналлаах. ☉ Личный, собственный
Тус бэйэм дьолбунааҕар Таптыыр кыыһым дьоло күндү. И. Гоголев
Кинигэ дьоруойдара тус бэйэлэрин тапталларынан эрэ муҥурданаллар. Н. Лугинов
Тус бэйэҥ оҕуруоккар Түүнү быһа уу тастыҥ. Баал Хабырыыс. Тус сыал- лаах — туохха эрэ туһуламмыт чопчу, анал сыаллаах. ☉ Обладающий конкретной целью. Тус сыаллаах үлэ. Тус туохтуур көр туохтуур. Тиэкистэн тус туохтууру булуҥ
ср. монг. тус ‘данный, этот; наш’
III
көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар ким, туох эмэ оруобуна илин туһаайыытыгар атын предмет кэлэн тохтуурун, баар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа притяжательного склонения употребляется для обозначения направления действия, ориентированного на предмет речи, происходящего рядом с ним (впереди кого-чего-л., перед кем-чем-л.)
Микиитэ туһугар кэлээт, Бааса төбөтүнэн Микиитэ диэки сиэлийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Мастар быыстарынан уоллаах кыыс сырсан элэҥнэһэн иһэн, кинилэр тустарыгар кэлэн тохтуу түстүлэр. Н. Лугинов
Мин туспар кэлээт, [кус] супту сурулаан аллара түстэ. А. Сыромятникова
2. Туттуу түһүк форматыгар ким, туох эмэ илин туһаайыытынан хайааһын оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения употребляется для обозначения направления действия, ориентированного в сторону предмета речи (в направлении, по направлению к)
Сэрэйдэххэ, алааһа бу туһунан буолуохтаах. Ойуурунан быһалаата. И. Гоголев
Ортоку добууҥҥа баар арыы талахтар тустарынан көрбүтэ: бэрт аҕыйах үөттэр төбөлөрө бүк түһэн бүгүлэхтии тураллар. Эрилик Эристиин
Хараҕын туһунан кырыарбыт кылыы күөгэс гына түстэ. «ХС»